Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

hedendaagschen vorm is een kwestie van onzen modernen tijd. En daarom rijst van zelf de vraag: hoe is deze kwestie dan ontstaan? Het antwoord moet luiden: zij is ontstaan vooral door twee factoren, een stoffelijken en een geestelijken factor, nl. de uitvinding der machine (in verband met stoom en elec tricite it) en door het opkomen van het ongeloof, met name door het losmaken van allerlei geestelijke, door God gewilde banden (vg. Ps. 2 . 3), door een valsch vrijheidsbegrip, toegepast op staathuishoudkundig en ander terrein.

De sociale kwestie in haren hedendaagschen vorm is het eerst ontstaan in het laatste gedeelte der 18de eeuw in Engeland, toen men de machine heeft uitgevonden. Door die uitvinding toch nam de industrie (vooral de weverijen) opeens een groote, vroeger ongekende vlucht.x) De handwerkers werden steeds meer verdrongen en de groot-industrie ontstond, waardoor het aanschijn der maatschappij (wij, die er nu aan gewoon zijn, kunnen het ons niet levendig genoeg voorstellen) geheel werd veranderd. Fabrieken werden opgericht, waar honderden werklieden een plaats vonden, en niet alleen mannen, maar ook vrouwen, ja, zelfs kinderen. Door de groote arbeidsverdeeling toch, waarop heel het fabriekswezen berust en die nu reeds vooral in Amerika tot het onzinnige toe wordt voortgezet,3) waren er tal van werkzaamheden, die zeer

1) Een voortreffelijk en samenvattend overzicht van de geschiedenis der techniek en de stoffelijke en geestelijke beteekenis daarvan vindt men in het voor de cultuurgeschiedenis zoo belangrijke en schoone werk van Karl Lamprecht, Deutsche Geschichte, Zur jüngsten Deutschen Vergangenheit, II, I, Wirtschaftsleben. Sociale Ent-

wicklung, Freiburg 1903.

2) Men herinnert zich de romans naar aanleiding van de schandalen in de vleeschconservenfabrieken in Amerika, waarin een schril beeld geteekend wordt van het eentonige, agiteerende, bijna waanzinnig makende werk van sommige arbeiders.

Sluiten