Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

Want deze verhouding mag door geen rechtvaardige geschiedbeschouwing uit het oog verloren worden. Ieder Protestant zal erkentelijk zijn voor het vele, dat wij in de eerste plaats aan de Gereformeerde Kerk te danken hebben. Na de Hervorming is de stuwende kracht bij de ontwikkeling van het godsdienstig leven ten onzent vooral van haar uitgegaan. Zij heeft geheerscht en hare opvatting van het Evangelie door het grootste deel van ons volk doen aannemen. Maar zij droeg haar schat in aarden vaten, en niet in ieder opzicht heeft het door haar gepredikte Christendom recht gedaan aan de rijke veelzijdigheid van het godsdienstig leven. Door niets springt dit zoo duidelijk in het oog dan juist door de eigenaardige godsvrucht, in de kringen der dissenters aangekweekt. Het kan niet zonder belang voor de wetenschap zijn, hunne beteekenis in het licht te stellen.

Allereerst rijst de vraag: hoe is die beteekenis in den loop der tijden beoordeeld? Reeds bij een vluchtig overzicht van de geschiedenis zullen wij een merkwaardige verandering in zienswijze opmerken. Beginnen wij met den vroegsten tijd, de middeleeuwen. Toen leefde het ideaal: één Kerk, de Algemeene, het geheele leven beheerschend en haren stempel drukkend op godsdienst en maatschappij, op school en wetenschap, op cultuur en kunst. Alles wilde zij omvatten; en zelfs de neiging tot sektevorming om in een kleine, van de wereld afgezonderde gemeenschap heiliging te zoeken door

Sluiten