Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

en onbereikbaar werd. Het contact met de wereld en de menschheid werd echter onderhouden door een heirleger van middelwezens. Gelijk het licht ongemerkt overgaat in schemering om ten slotte in duisternis weg te sterven, zoo daalt het goddelijk element in eindelooze gradatie af tot de materie. Tot conséquente ontwikkeling en algemeene aanvaarding in een bepaalden vasten vorm is deze gedachte echter niet gekomen. De demonen b. v. staan op den laagsten trap. Daarmede is echter hun vijandigheid niet verklaard. Hiertoe heeft men weer andere gedachtenreeksen aangevoerd, die wij thans laten rusten. Met den mensch is het een bizonder geval: hier is het grof-stoffelijke en verfijnd-geestelijke tijdelijk gecombineerd. Men kan zich voorstellen, welk een veld zich aldus opende voor de scheppende fantasie en hoe veelsoortig de theoriën moeten geweest zijn, waarin de relaties tusschen deze beide werelden en de positie van den mensch als voorwerp van hun invloed werden ontwikkeld.

ij kunnen hierop niet nader ingaan, alleen zij opgemerkt, dat deze gradatie-theorie op het Christelijk denken een oriëntalistischen stempel heeft gezet, die vooral in het Oosten niet slechts formeel aanwezig is, maar als werkelijke godsdienstige overtuiging tot op heden toe leeft.

Het spreekt vanzelf, dat deze vier godsdienstige grondgedachten van het Oriëntalisme niet de eenige zijn. Evenmin behoeft het opzettelijke vermelding, dat wij ze ingekleed vinden in mythologisch gedachtenmateriaal van den meest verschillenden herkomst en dat deze inkleeding zich openbaart in vormen, die varieeren tusschen het aanschouwelijke van krasse mythologie en de abstractie van philosophische symbolen. Toch schijnt het niet ongerijmd om in den Keizertijd te spreken van een „natuurlijke" of „redelijke godsdienst", die de gemeenschappelijke basis vormde van de internationale religies dier dagen. Immers exclusief waren zij in geenen deele. Zelfs waar het gaat om het erlangen van het hoogste heil, die zekerheid voor de eeuwigheid, welke de mysteriën ver-

Sluiten