Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

middel der persoonlijke dictatuur worden aangegrepen, zoo* als in Rusland bij de spoorwegen is gebeurd." En Varga haalt dan nog Lenin aan, die gezegd heeft: „als wij geen anarchisten zijn, dan moeten wij de noodzakelijkheid van den staat, dus van dwangmiddelen voor den overgangstijd van kapitalisme naar socialisme erkennen."

Inderdaad. Dwangmiddelen zullen nog wel niet spoedig overgaan. Doch lange ervaring heeft geleerd, dat men met dwangmiddelen niet te lang kan doorgaan, daar zij minstens evenveel antisociale driften oproepen als terugdringen. Daarom bouwt men óók in de proletarische dictatuur zijn beste verwachtingen op de moraliteit, al is die moraliteit niet zoo heel goed doorgrond. "Want openbare meening, voorbeeld van klassebewuste arbeiders, zijn niet de belang* rijkste factoren voor de moraliteit in den door Varga zoo genoemde algemeenen zielstoestand der arbeiders, vooral niet als deze eng verbonden worden aan een problematisch einddoel.

In deze zienswijzen heerscht ook te veel de onderstelling, dat de gewoonte zede kan maken, iets wat ook in Lenin's geschriften als onderstelling voorkomt. Toch is dit te alge* meen gezegd. Ook als dwang en vrees als opvoedings* middelen worden toegevoegd, is de macht der gewoonte beperkt. Er bestaan ook nog andere factoren, zooals die welke hun beteekenis hebben gehad bij de formuleering van theorieën over aangeboren moraliteit, over zedelijken aanleg, zedelijken zin, over zedelijke intuïtie en zedelijk gevoel, en andere.

Ook heeft men van godsdienstige zijde dikwijls trachten te betoogen dat buiten den godsdienst om op zedelijk terrein weinig te verwachten viel. Zelfs is de beteekenis van den godsdienst wel eens zoozeer gezocht in zedelijk* heid, dat godsdienst omschreven werd als moraliteit, aan* geraakt door emotie. Anderen zijn echter vanouds opgekomen voor een buiten den godsdienst gelegen grondslag der moraal. Voor het volk, meent Schopenhauer, wordt de moraal door de theologie gegrondvest, maar hem komt een vaster bodem toch noodig voor.

Echter raken ook hier de uitersten elkander. Want ook van godsdienstige zijde heeft men meer dan eens de ziens*

Sluiten