Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

nodig zou zijn geweest, om ook hemzelf tot medeplichtige van zulk een vandalisme te maken; en beschaamd over zichzelven keerde hij zich om, verliet het feestterrein en ging bedroefd naar huis. — Welnu, als het zó kan gaan met iemand, die zich op zijn gevoelens tenminste nog enigszins bezint, dan hoeft men niet te vragen, hoe het gaat met zovelen, die er zich critiekloos aan overgeven.

Het is bijna niet mogelijk, de invloed van de massale staatsreligie te weerstaan, — en natuurlijk te minder, daar deze beschikt over een zó machtig suggestieapparaat als wel geen enkele godsdienst ter beschikking staat. Zij wordt, — zij het dan zijdelings, gesteund door alle kerken; ze legt beslag op alle scholen, en voedt alle kinderen reeds van meet af op in haar dienst. De vaderlandse geschiedenis is haar bijbel; de volkliederen zijn haar godsdienstige hymnen, de militairen vormen haar priesterkaste; de beeltenissen der vorstelijke personen zijn haar heiligenbeelden, en op haar gewijde dagen is elke straat haar ten tempel, vol groen, vol vlaggen, vol guirlandes, vol licht en vol muziek, en de pas bekeerde heiden, die voor het eerst in Europa komt, en dit aanschouwt, staat beurtelings verbaasd te zien hoe geringe plaats de godsdienst, die we heten te belijden, in ons openbaar leven inneemt, en hoe geweldig dit laatste anderzijds beheerst wordt door de vorstenverering.

Maar wat zal men zeggen ? Het is het oude verlangen, dat de mensheid telkens weer aandrijft om het goddelijke op één of andere manier te zoeken in het menselijke, en het in menselijke belichaming vóór zich te stellen.

En kon men nog maar zeggen, dat deze religie

Sluiten