is toegevoegd aan uw favorieten.

Calvinisme en Spinozisme

Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

en heeft Joel*) vooral het verband tusschen Spinoza's leer en de middeleeuwsche rabbijnsche commentatoren gezocht, thans betwijfelt schier niemand onder de gezaghebbende oordeelaars, dat het naturalistisch-pantheïstisch systeem van Spinoza wortelt in de theïstisch-dualistische, en in zeker opzicht ook christelijke, levensbeschouwing van Descartes2). Verrassend voor de kennis van het verband tusschen Descartes en Spinoza en in het algemeen van Spinoza's verhouding tot de christelijke leer is een klein en weinig geteld geschrift van Spinoza, het eenige dat gedurend zijn leven onder zijn eigen naam verschenen is, n.1. de uiteenzetting en toelichting van Descartes' Principia Philosoph ae.3) Dat dit werkje bij de studie over Spinoza steeds op den achtergrond bleef, is hoofzakelijk daaraan toe te schrijven, dat het, althans volgens den titel en de voorrede, alleen de leeringen van Descartes weergeeft. De inhoud bestaat uit eenige dictaten, die Spinoza aan een leerling, die hem persoonlijk onsympathiek was, en dien hij dus zijn eigen stelsel niet wilde toevertrouwen, had voorgedragen4). Dat Spinoza in dien tijd geen cartesiaan meer was, maar met zijn eigen philosophie nagenoeg gereed moet geweest zijn, blijkt uit zijn brieven.5) De ethiek was reeds in hoofdlijnen op schrift gesteld, en het cartesianisme lag achter Spinoza als een doorleefd systeem. In het dictaat echter, dat Spinoza op aandringen van zijn vrienden liet drukken, komt uit hoe innig nauw Spinoza's gedachtenwereld aan die

x) Zur Genesis der Lehre Spinoza's, Bresl. 1871, bl. 6 v.v.

2) Zie o.a. Kuno Fischer, Gesch. der n. Phil. II, 271 v. v.

3) Renati Descartes principiorum philosophiae pars I en II, more geometrico demonstratae per Ben. de Spinoza. — Amstel. Joh. Rieuwerts, 1663. — Aan het werkje is een appendix toegevoegd bevattende Descartes' cogitata metaphysica, in quibus difflciliores, quae tam in parte metaphysices generali, quam speciali occurrunt, quaestiones breviter explicantur.

4) Deze leerling was Joh. Casearius. Vergel. Ep. IX in de verzameling brieven uitgegeven door van Vloten et Land, Ben. de Spinoza. Opera, Hagae, 1883.

6) Van Vloten et Land, t. a. p. Ep. XV.