is toegevoegd aan uw favorieten.

De Europeesche oorlog

Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

waren geweest dan zij waren, wanneer zij andere persoonlijke eigenschappen en inzichten hadden gehad, wanneer zij op het beslissende oogenblik de verantwoordelijkheid niet hadden aanvaard, maar ervoor waren teruggedeinsd.

Toch zijn het in laatste instantie niet deze personen, die de verantwoordelijkheid dragen. Van hoe groote beteekenis in dagen, als die van de laatste weken van Juli 1914, de persoonlijkheid der machthebbers ook moge wezen, zij zijn in hunne beslissingen gebonden omdat zij de vertegenwoordigers zijn van politieke en maatschappelijke machten, belangen en ideeën. Wie den oorlog vervloekt, richte zijne verwenschingen niet tegen vorsten en staatslieden, maar tegen de toestanden, die het mogelijk maken, dat de machthebbers het als hun plicht beschouwen, oorlog te verklaren; nog beter, hij late het niet bij verwenschingen, maar helpe voor zijn bescheiden deel mede om de toestanden en verhoudingen, waarin de menschheid leeft, zóó te wijzigen, dat de oorlog niet het laatste middel blijve om geschillen tusschen volken te beslechten.

Bij de poging, die wij in de volgende bladzijden zullen wagen om het ontstaan van den Europeeschen oorlog te verklaren, zijn wij ons nóg meer dan anders bewust van de beperktheid onzer kennis en de feilbaarheid onzer meeningen; men behoeft er dan ook niet meer waarde aan te hechten dan aan de zonder schroom uitgesproken meening van iemand, die sinds jaren gewoon is de gebeurtenissen van eigen tijd met belangstelling te volgen. Als historicus voeren wij hier niet de pen. Zooals eerst in de laatste jaren het volle licht is gevallen op het ontstaan van den oorlog van 1870, zoo zullen er misschien ook veertig jaren moeten verloopen, voordat de wordingsgeschiedenis van den oorlog van 1914 in al hare bizonderheden bekend is en een wetenschappelijk gevormd oordeel daarover kan worden uitgesproken. Thans zijn wij zoover nog niet. Wij moeten werken met collectieve begrippen als: Duitschland, Rusland enz., en kunnen nog niet vaststellen het aandeel van elk der leidende persoonlijkheden in het vormen der besluiten van de Duitsche, Russische enz. regeering. Wij moeten onze