Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

ware verschenen, allerwege hooge waardeering voor de uitgebreide en veelomvattende kennis en sympathie van het nobele hart van den schrijver zou gewekt hebben.

Of een en ander althans heden niet zou werken ten gunste van een objectieve beoordeeling van zijn persoonlijkheid en beteekenis voor ons geheele volk, ook bij zijn zeer talrijke tegenstanders? Wij willen het hopen, al durven wij ook op dit stuk geen eenstemmigheid verwachten of groote gerustheid aan den dag leggen.

Maar weinigen toch in ons land, wier namen in vroeger en later tijd zóó geheel tegenstrijdige, daarbij zóó heftige gevoelens hebben gewekt als de zijne. Te eener zijde gevoelens van eerbied, van dwepende bewondering zelfs, van nederig en hoopvol vertrouwen bij vromen en stillen in den lande, vooral onder de „kleine luyden", van groote verwachtingen en van kinderlijke overgave aan hem, die in de oogen van velen doorgaat voor een Godsgezant, voor bijna een profeet.

Aan de andere zijde gevoelens van verbittering, van haat zelfs, welke voor geen kwaaddenkendheid, voor geen valsche en ongegronde beschuldiging en laster terugschrikt, om in de donkerst mogelijke kleuren het karakter en de bedoelingen te schilderen van den man, die op een tijdstip, waarop bij het overgroote deel van het niet-katholieke volk het Christendom naar de binnenkamers verdreven was, om daar aan uittering te bezwijken, het alom triomfeerend liberalisme en daarmede verbonden ongeloof met mannenmoed is in den weg getreden en een gebiedend halt! heeft toegeroepen, hetwelk hen dwong, hun gang, hoe noode ook, te vertragen en eene worsteling op leven en dood te aanvaarden.

Voorzeker, zóó iets kweekt verbittering. Wie zóó iets tot stand bracht, kan met Bismarck verklaren, tot de meest gehate menschen te behooren van zijn tijd.

Sluiten