Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

is het met bepaalde wijnsoorten. En een, zij het zeer zeldzaam persoonlijk monopolie is bijv. dat van den zanger Cabuso.

2e. Eene iets grooter categorie vormen de beperkte feitelijke monopolies, d. i. die waar geen feitelijk monopolie is gevestigd, maar waar, een bepaalde onderneming aanwezig zijnde, het niet raadzaam is daarnaast een andere te stellen, wegens de daardoor veroorzaakte verkwisting, zooals bij electrische centrales.

3®. Een derde categorie die steeds belangrijker wordt, is die der rechtsmonopolies, waarbij geen feitelijk monopolie aanwezig is, maar waarbij door noodzakelijke of verplichte overheidsbemoeiing, door middel eener concessie een onderneming een monopolie op een bepaald gebied krijgt. Het kan ook zijn, dat een bedrijf in eigen beheer genomen wordt door den staat of de gemeente, waardoor concurrentie wordt uitgesloten, zooals bij het brievenvervoer. Het electrisch bedrijf is in Amsterdam een monopolie van de gemeente, maar daarnaast is de aanleg van de installaties geen monopolie.

Een gelijke werking ziet men bij de patentwetgeving, het merkenrecht, de octrooiwet, waarbij een zekere voorkeur gegeven wordt. Soms geeft het patent een monopolie, soms kunnen derden tegen een zekere licence van het patent gebruik maken, in allen gevalle is de gunstige conditie van den houder van het patent een gevolg van de toekenning van een monopolie van overheidswege. Hierin ligt de rechtsgrond voor het stellen van waarborgen dat de exploitatie van het patent niet uitsluitend in het belang van den monopolist geschiedt, maar het publiek belang óók behartigd wordt. Vandaar dat bijv. de tarieven der spoorwegen aan controle zijn onderworpen. Ook, het zich verwerven van een octrooi is in den regel een beletten van de concurrentie van anderen; daarom is den houder de verplichting opgelegd de uitvinding ook in toepassing te brengen, anders vervalt het monopolie.

De zucht naar eene monopolistische positie, om de productie in een of anderen vorm te kunnen regelen, de concurrentie op te heffen of te beperken, en daardoor de prijsvorming te influenceeren, is bij de ondernemers wakker geworden. Vandaar de kartell- en trustvorming die een zuiver vrijwillige wering van de concurrentie zijn.

Dit streven is niet uitsluitend van dezen tijd alleen, al zijn de omstandigheden daarvoor thans het gunstigst. Het besef, dat uitsluiting van de concurrentie kan leiden tot hoogere bedrijfswinsten en daarentegen verregaande concurrentie nadeelig werkt, is reeds vroegtijdig levendig geweest. Het hoofdmotief van de oprichting der Vereenigde Oost-Indische Compagnie was, een eind te maken aan de concurrentie der Compagniën Van Verre en om de toenmalige belangen dier vennootschappen samen te brengen.

Zie van Brakel, de Hollandsche Handelscompagniën. P. 3.

Zijn de vorengenoemde combinaties van meer duurzamen aard, dit verschijnsel van monopolisatie, vertoont zich ook bij de tijdelijke d. i. meer speculatieve combinaties. Onder de laatsten vallen de „corners" in koper, die in effecten, de katoensyndicaten, enz., die zich herhaaldelijk formeeren en dan weer uiteenspatten. ')

Het drijven in monopolistische richting, waarvoor de tijden thans het gunstigst zijn, is van ouden datum; trusts; kartells;

') Corner = het in den hoek dringen der tegenpartij.

Sluiten