Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

d. Het gevolg hiervan was, dat landbouw, nijverheid en handel grootendeels door de slaven uitgeoefend werd. Het keizerlijk Rome telde anderhalf, volgens sommigen zelfs drie millioen inwoners, waaronder drie of vierhonderd duizend proletariërs, of menschen, die in de hedendaagsche maatschappij met werken hun dagelijksch brood zouden verdiend hebben. Al die kleine luiden moesten op kosten van den Staat gevoed worden. Het romeinsche volk riep om brood en spelen 1).

De voortbrenging der stoffelijke goederen berustte derhalve geheel en al op het stelsel der slavernij.

e. De slaven zelve waren geheel en al verdierlijkt, onbekwaam, om de weldaad der vrijlating te eigen nutte te gebruiken; zij waren brandend van haat en wraakzucht tegen hun veelal onmenschelijke meesters.

Een instelling als de slavernij, die zoo algemeen sinds eeuwen bestaan had, die geworteld was in de denkbeelden en zeden der menschheid, kon niet met één ruk worden uitgeroeid. Eerst moesten de verkeerde begrippen worden gewijzigd. Een plotselinge opheffing der slavernij zou bovendien geheel de maatschappij in puin geworpen en geheel het menschdom, zoowel de slaven als de vrije burgers, aan hongersnood prijsgegeven hebben. Een verschrikkelijk bloedbad, een verwoede menschenslachting zou de ellende voltooid hebben, als de verdierlijkte slaven uit hun boeien bevrijd werden, voordat zij geleerd hadden, hun dierlijke hartstochten in boeien te slaan.

Hoe heeft dan de Kerk de slavernij afgeschaft?

De Kerk heeft haar roeping vervuld zonder de maatschappij te beroeren of te ontwrichten, zonder de stoffelijke welvaart te schaden, zonder den weg te banen tot opstanden en menschenslachtingen, zonder de slaven zelve door een plotselinge en roekelooze invrijheidstelling aan een wissen ondergang prijs te geven.

Zij begon den strijd op het terrein der beginselen.

') Panem et circensesl Juvenalis, Satir. X, 81. III

10

Sluiten