Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

slotte in haar atomistisch knutselwerk niets over dan het eenzelvig, zelfzuchtig en voor zijn zelfstandigheid opkomend individu.

Hiermeê nu was de teerling geworpen. Het kon toch niet anders, of uit deze loswoeling van al wat ons menschelijk leven in menschehjke eere saambond, moest met ijzeren noodwendigheid, én een diepgaande sociale nood, én een wijdvertakte sociaal-democratische beweging, én ten slotte voor alle volk en natie een uiterst netelige sociale quaestie geboren worden. Ik ontken daarmeê niet, dat de toepassing van den stoom op het werktuig, de snellere gemeenschap tusschen land en land, en evenzoo de sterke toeneming der bevolking, mede op de verslechtering der sociale verhoudingen inwerkten; ,maar wat ik staande houd is, dat noch de sociale quaestie, die thans twee werelddeelen in koortsachtige spanning houdt, noch de sociaal-democratie, die thans in Europa en Amerika de publieke orde bedreigt, ooit, ook maar van verre, zulke onheilspellende afmetingen zouden hebben aangenomen, indien de beginselen der Fransche Revolutie niet zulk een volslagen ommekeer hadden teweeggebracht in het levensbewustzijn der natiën, der standen en der individuën.

In de eerste plaats dan, de Fransche Revolutie moest oorzaak worden van een diepgaanden socialen nood. Dit volgde uit den dubbelen karaktertrek, die haar eigen was, om vooreerst geldbezit als het hoogste goed voor te stellen, en ten andere bij de worsteling om dit geld allen tegen allen op te hitsen. Niet alsof die jacht op het geld in haar programma stond, noch ook alsof haar bezielder tolken geen idealer tonen aan hun harp ontlokten, maar de theorie, het systema moest op een kniebuiging voor den Manion uitloopen; eenvoudig doordien het den horizont van een eeuwig leven afsneed, Jhet geluk op aarde, dus in het aardsche, deed zoeken, en alzoo een sfeer van lagere drukking schiep, waarin geld de waardemeter en voor geld alles veil zou zijn. Voeg daarbij nu de slooping' van alle sociale organisatie, gevolgd door de uitroeping van het mercantiele evangelie van het: Laissez faire, laissez passer ; en ge verstaat het hoe de struggle for life wierd ingeluid door een struggle for money, waarbij de wet der dierenwereld, dat de snoek het vorentje opslokt, grondwet wierd van alle sociale verhouding. Geldzucht, jacht op' geld, aldus had de heilige apostel ons geleerd, is de wortel van cMe kwaad; en nauwelijks was dan ook deze booze demon in den aanvang dezer eeuw ontketend, of geen overleg bleek fijn, geen hst sluw, geen bedrog schandelijk genoeg, om door overmacht van kennis, van positie en grondkapitaal geld en altoos meerder geld op den sociaal zwakkere te veroveren. Dit zou reeds zoo geweest zijn, ook bijaldien in den aanvang van deze worsteling de kansen voor beide partijen gelijk hadden gestaan; maar

Sluiten