Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

niet op dezelfde wijze en in dezelfde mate als de maatschappelijke behoeften. Zij worden als normen zonder meer erkend en gevoeld, omdat zij gewoonten zijn geworden. Zijn zij echter eens als zoodanig vastgeworteld, dan kunnen zij langen tijd een zelfstandig bestaan leiden, terwijl de vooruitgang in techniek en daarmede de ontwikkeling der productiewijze, de verandering der maatschappelijke behoeften, voortgaat. Het gaat met de voorschriften der moraal als met den overigen, meer gecompliceerden ideologischen bovenbouw, die zich boven de productiewijze verheft. Hij kan zich van zijn grondslag losmaken en een tijdlang een zelfstandig bestaan leiden. De ontdekking van dit feit heeft van groote blijdschap vervuld al degenen, die zich aan de macht van Marx' gedachte niet kunnen onttrekken, maar die toch de consequentiën van de oeconomische ontwikkeling onaangenaam vinden, en die, op de wijze van Kant, den geest als eene zelfstandige drijfveer in de ontwikkeling van het maatschappelijke organisme zouden willen binnensmokkelen. Daarbij kwam hun de erkenning van het feit, dat de geestelijke factoren der maatschappij tijdelijk zelfstandig in haar kunnen werken, goed van pas. Daarmede hoopte men eindelijk de gewenschte wisselwerking gevonden te hebben : de oekonomie werkt op den geest en deze op de oekonomie, beide moeten de maatschappelijke ontwikkeling beheerschen: óf zóó, dat nu eens de oekonomische factoren en in een latere periode weder de spoorslag des geestes de maatschappij voorwaarts drijft, óf zóó, dat beide factoren naast elkander en met elkander een gemeenschappelijk product tot stand brengen; dat, met andere woorden, ons willen en wenschen de harde oekonomische noodwendigheid ten minste af en toe uit eigen kracht vermag te verbreken en te veranderen. Zonder twijfel bestaat er eene wisselwerking tusschen de oekonomie en haren geestelijken bovenbouw — moraal, religie, recht, kunst enz. —: van het geestelijk

172

Sluiten