Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

Zoo botsten die twee geesten tegen elkaar. De strijd moest beslecht en werd beslecht op het 5e congres in den Haag, toen na verwoede worsteling in den nacht van 7 September 1872 Bakounin en de zijnen buiten de Internationale werden gesloten. De revolutionaire bent spatte uiteen. En hoezeer het scheidingsproces nog allerminst volledig was voltrokken, later nog allerlei schiftingen plaats vonden19), zochten sindsdien in het revolutionaire kamp in dikwijls heftigen strijd anarchisme en socialisme elkaar de zege te bevechten en beslag op de geesten leggen.

Het is begrijpelijk dat bij zoo wild, avontuurlijk leven, van gezetten, wetenschappelijken arbeid weinig sprake kon wezen. Toch heeft hij veel geschreven. N e 111 a u, zijn talentvolle biograaf, geeft in zijn Bibliographie de l'Anarchie een opgave zijner geschriften, die niet minder dan 10 bladzijden bestaat20). Echter draagt dit alles een weinig afgewerkt, weinig systematisch karakter. „Mijn heele leven is een fragment" — zeide Bakounin en daarin ligt ook de verklaring dat onderscheidene geschriften slechts van fragmentarischen aard zijn. We wijzen slechts op zijn hoofdwerk Dieu et l'état. Altijd is het zijn voornemen geweest om in een groot werk onder den titel van God en den Staat zijn gedachten te ontwikkelen, maar het is weer bij fragmenten gebleven. Een vaste lijn is niettemin in zijn werken wel te ontdekken. „God en de staat, ziet daar mijn twee zwarte beesten" — aldus luidde het motto waaronder één zijner geschriften uitkwam, en inderdaad aan de bestrijding van deze twee machten was zijn leven gewijd. Vóór aan die bestrijding nader aandacht wordt geschonken, noemen we enkele op den voorgrond tredende medestrijders.

Toen Bakounin in 1876 stierf, waren er velen die, met zijn geest bezield, den strijd voortzetten. Zijn landgenoot

Sluiten