Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

een oplossing voor onze problemen. En dat laat zich nog niet zo als een bezwaar gevoelen in dunbevolkte landen, maar dat is voor Nederland een ernstige belemmering.

Men zal begrijpen, dat ik hier niet alleen de techniek op het oog heb. Op dat gebied zit er nog het meeste schot in de cultuur, alhoewel ik vrees, dat wij ook hier te eenzijdig collectivistisch denken. Maar vooral op de overige cultuurgebieden, die zich op basis der techniek zouden moeten ontplooien, schijnt het, dat wij ons op dood spoor bevinden.

Thans als tweede voorbeeld iets over de emigratie.

O

Er zijn velen, die de industrialisatie verre de voorrang geven boven de mogelijkheid van de emigratie. Een Nederlander hoort in Nederland thuis, menen zij. Daar moet ernstig bezwaar tegen gemaakt worden, want een Nederlander is ook een wereldburger.

Laat ons in dit verband niet vergeten, dat Nederland zeer vol is, dat wij als sardinen in een blikje zitten. En evenmin, dat, hoe gunstig het verloop tot nu toe ook is, nochtans onze situatie in allerlei opzicht verre van stabiel is.

Een vergelijking kan een en ander duidelijk maken. Frankrijk is een natuurland, met hier en daar een gecultiveerde oase; Nederland daarentegen is een gecultiveerd land, hier en daar „verstoord" door een stukje natuur. En dienovereenkomstig zijn ook de volkeren. In Nederland is alles keurig opgepoetst en staat ieder ding netjes in het gelid. Frankrijk is een gevonden land; wie boven Nederland vliegt, ziet dat ons land een gemaakt land is.

Dat is een grootse zaak, die ons met diep respect doet terugzien op de inspanning van onze voorouders. Daardoor was het steeds mogelijk, dat een welvarend Nederland plaats bood aan naar verhouding zo vele inwoners.

Maar dit alles neemt niet weg, dat het in ons land thans verre van ruim is. Zal de Nederlander niet eerder moeten denken aan de rijke mogelijkheden van arbeid, die elders nog liggen, dan aan de mogelijkheden om binnen de grenzen van ons land de bevolking nog meer te comprimeren? Het gaat ook hier niet om een keuze, maar om een compromis, en bovendien zijn er allerlei beperkingen. Maar die beperkingen zijn niet absoluut. Zij zijn, zoals altijd in het leven, meer relatief, naarmate de wil tot emigreren sterker is.

Het zal duidelijk zijn, dat mijn pleidooi niet beoogt, de een of andere instantie te bewegen, meer mensen naar het buitenland te dirigeren, maar bedoeld is om een juiste gezindheid bij de betrokkenen zelf te kweken.

Ook het derde onderwerp, zoals trouwens alle, betreft het zoeken van een goed evenwicht. De balans bestaat hier tussen het levenspeil en het tempo der industrialisatie.

Bijblijven inzake het levenspeil betekent een snel tempo van industria-

Sluiten