Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

begrippen de psychische inhoud zoo ijl geworden is dat wij het woord als symbool in het geheel niet meer ontberen kunnen.

Samenvattende mogen wij dus besluiten dat het psychische naast de individualiseerende voorstellingen nog andere inhouden kent die meer allerlei verschijnselen samenvatten. Hoe die inhouden zijn, kunnen wij zeer moeilijk omschrijven, daarvoor zijn zij in den regel veel te ijl en ongrijpbaar. Wel kunnen wij zeggen dat zij vergezeld worden van de intentioneele zekerheid dat zij zich op meer dan één exemplaar laten betrekken. Zij hebben de neiging zich onmiddellijk te verschuilen achter een woord, omdat ze daarin alleen vastheid en steun verkrijgen.

Het denken zelf geschiedt niet in woorden, behoeft althans niet in woorden te geschieden. Telkens kunnen wij ons er op betrappen dat er als het ware heele gedachtenlijnen door onze ziel flitsen, dat we groote gedachtenverbanden in een moment aanvoelen, zonder dat wij terstond woorden bij de hand hebben. Van die wonderlijke psychische grootheden waarmee wij dan te maken hebben, is maar weinig te zeggen. Zoodra wij ze willen gadeslaan zijn ze weg, vervluchtigd, of ze hebben zich al belichaamd in een reeks van woorden.

Hoe de mensch tot die merkwaardige samenvatting komt, waarvan het resultaat ons in het begrip gegeven is, is moeilijk aan te duiden. De beginselen van de begripsvorming, van de synthese, liggen reeds in de allereerste kinderjaren. Reeds van stonde aan schijnt de mensch zich in al het bijzondere te bepalen bij het algemeene, uit het individueele op te klimmen tot het generale. De behoefte om te spreken, de overstelpende hoeveelheid van dingen, de groote gelijkenis tusschen veel voorwerpen, en andere factoren zullen dien prikkel wel versterken. In alle geval moet, wanneer het kind begint te spreken, reeds omvangrijk werk in deze richting zijn gepraesteerd.

Enkele bijzonderheden, welke wij hier onbesproken lieten, komen in

de paragraaf over het denken vanzelf wel aan de orde.

* *

*

21. Associatie.

Het begrip associatie heeft in de geschiedenis der psychologie een belangrijke rol gespeeld. Tijdenlang is het beschouwd als een van de allergewichtigste grondbegrippen, met behulp waarvan wij het geheele „bewustzijnsgebeuren" genoegzaam verklaren konden. Op deze dwaze overschatting is men bijna algemeen terug gekomen. Toch blijft ook nu nog de associatie onze belangstelling ten volle waard.

Het woord associatie wordt in tweeërlei zin gebruikt. Er zijn zielkundigen die het gebruiken in de beteekenis van een verbinding der disposities. Ik heb b.v. op een keer tegelijk gezien een heer en een dame. Die twee voorstellingen zijn gelijktijdig of bijna gelijktijdig in het bewustzijn geweest, tusschen de disposities van die beide voorstellingen blijft dan ook nauw verband. Later zie ik een keer die dame alleen, en terstond rijst in me op de voorstelling van dien heer. Hoe komt dat?

Sluiten