Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

i6

Ook voor de kategoriën nu keert de vraag terug: worden zij ons door de ervaring geboden, zijn het abstracta, die de menschelijke geest a posteriori uit deze ervaring afleidt; of zijn ook de denkvormen a priori, voor alle ervaring aan den menschelijken geest eigen? Hume leerde, gelijk wij zagen, dat de denkvorm van oorzaak en gevolg, de kategorie der causaliteit, door gewoonte den mensch vertrouwd was geraakt. Kant echter kent aan dezen en de andere denkvormen wederom, gelijk aan de aanschouwingsvormen, het karakter van voorwaarde der ervaring toe.

Deze taak heeft hij volbracht in het tweede deel zijner „Kritik der reinen Vernunft", in de „Analytik", die de beteekenis van de begrippen voor 's menschen kenvermogen analyseert, ontleedt. De „Analytik", inhoudende de leer der spontaneiteit des verstands, vult als zoodanig de „Aesthetik", handelende over de receptiviteit der zinnelijkheid, aan. De vormen der zinnelijkheid, der waarneming, waarbij de menschelijke geest bovenal receptief is, zijn dan tijd en ruimte; de vormen des verstands, waarbij de menschelijke geest zich vooral spontaan, scheppend weet, zijn de kategoriën. Want naar dezen ordent hij de door de ervaring gegeven stof.

Terloops zij opgemerkt, dat we de tegenstelling van receptiviteit en spontaneiteit hier niet al te scherp mogen nemen. Want, hoewel Kant de „Anschauungsformen" met de zinnelijkheid, de receptiviteit in verband brengt, toch geeft hij aan, dat onze geest ook daarbij spontaan te werk gaat. Immers het zijn vormen, die den geest eigen zijn, en waaraan hij dus ook wederom de ervarings-stof onderwerpt. Als we ons b.v. een lijn mathematisch voorstellen, dan is onze geest hierbij niet allereerst receptief maar spontaan werkzaam. Ook op eene andere wijze kunnen wij dit nog, zij het al niet in den zin van Kant, aantoonen. Wanneer ik een voorwerp buiten mij, b.v. een stoel waarneem, dan wordt dit gezichtsbeeld in mijn geest gewekt, doordat lichttrillingen, door dien stoel teruggeworpen, op het netvlies van mijn oog treffen, van daar door de gezichtszenuw tot de

Sluiten