is toegevoegd aan uw favorieten.

Von Hartmann

Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

aan de realiseering van het schoone door middel van het werkelijkheids-proces, aan den anderen kant ten volle rekening houdt met het ideëele moment in de schoonheid, kan volgens Hartmann volledig heeten.

Daarbij moet echter nimmer vergeten worden, dat naar hartmann's kennis-leer (het transcendentaal realisme) het schoone uitsluitend aan het subjectieve des bewustzijns hangt, natuurlijk in verband met het „Ding an sich", dat dit bewustzijn wekt. Ten hoeksteen van de gansche sesthetica moet dan ook dit feit worden gelegd, dat het praedicaat „schoon" (evenals „zoet", „hard" enz.) slechts betrekking heeft op de subjectieve verschijning als bewustzijnsinhoud. Schoon in den eigenlijken zin kan slechts deze subjectieve verschijning heeten, die dan als rein subjectief „asthetischer Schein" genoemd wordt. Deze schijn mag echter niet verward worden met illusie (immers er beantwoordt, gelijk wij opmerkten, toch ook weder een „Ding an sich" en een onbewust geestes-proces aan); neen, zij is „ideale Realitat" en wel als werkelijk voorhanden bewustzijnsinhoud. Deze bewustzijnsinhoud hangt, — om het zoo maar eens uit te drukken, — dus niet in de lucht. Immers, gelijk wij zagen, het ware aesthetische beginsel wortelt ook hier wederom in het Onbewuste. Want het valt samen met de „idee", die als bovenzinnelijk zich in den zinnelijken schijn van het aesthetische spiegelt. Daarom heet het schoone „das sinnliche Scheinen der Idee".

Veelzijdig heeft Hartmann deze door ons slechts aangeduide beginselen, ook in verband met de verschillende kunsten, uitgewerkt. Voor ons echter is het voorafgaande voldoende om aan te toonen, hoe ook Hartmann's schoonheids-leer organisch uit zijn stelsel opgroeit en derhalve de bestudeering overwaard mag heeten.

En zoo zij uit onze korte uiteenzetting gebleken, hoe voor onzen tijd, die opwaakt uit dommelig empirisme, voorloopig geen geschikter leermeester tot klare bewustheid aangaande het wereld-proces is aan te wijzen dan de philosoof van het Onbewuste.

i47