DEN DOOLAARD: ‘DE MENS IS DE ENIGE DIERSOORT DIE ZIJN NEST BEVUILT’

BIBEB BIBEB

DOOR

CHINA HEEFT DE TOEKOMST

TNE schrijver A. den Doolaard (pseu- f ■*' domein voor Cornelis Bob Spoel- “ stra) rijdt met mij naast zich door de g besneeuwde bossen naar zijn huis in b Hoenderloo, op de Veluwe. ‘Hier kun * je nog anderhalf uur lopen zonder een * mens te zien,’ zegt hij, ‘daarom woon « ik er. De mens is de enige diersoort, die z’n eigen nest bevuilt. Het is met z te verwonderen, dat het op een massale vergiftiging uitloopt.’ * Bij station Apeldoorn wachtte hij me op, in bruine booties, beige sportkou- e sen, rijbroek, ruig jak en alpino. Zich t ook door houding en bewegingen (skiloper, bergbeklimmer) onderschei- s dend’ Bijna 69. Z’n haar is nog met egaal grijs en z’n stem blijft potent en sonoor terwijl hij van het moment i af dat we Apeldoorn uitrijden, spreekt over de eeuwige behoefte van de mensen om hun koppen in het zand te steken. ‘Ik ben overtuigd anti-militarlst. Altijd geweest. Als jongen deed ik mee aan de vredesacties, we hadden een blad ‘Contact’ en ik schreef een brochure tegen de wapenhandel ‘Hoge hoeden en pantser platen. In ‘de Gelderlander’ heb ik altijd het standpunt verdedigd Nederland uit de NATO en me tegen de atoombewapening opgesteld. Eén bom op ons land vol aardgas en het is een grote vlam. Die propaganda van de regering dat we een atoomoorlog kunnen overleven, allemaal verlakkerij En nou wordt er steeds gesproken over de grenzen van Rusland. De Duitse zonegrens is 500 km hier vandaan. Wat is dat? De Gaulle heeft altijd gezegd een tankslag heeft een diepte van duizend kilometer. Het hele nationalisme is volkomen uit de tijd, maar dat stambewustzijn krijg je er niet uit. Kijk, naar de voetbalwedstrijden. En Israël, dat afglijdt naar het fascisme toe met die Dayanpartij. Nou kan je wel uit schaamte over die zes miljoen gaan zeggen, ze hebben gelijk maar dat is niet zo.

Ik ben tijdens de oorlog, in Londen, gemilitariseerd geweest, daar heb ik eerst reuze moeite mee gehad. Maar ik wist, met m’n verstand, dat de oorlog tegen het nazibeest gewonnen moest worden. Maar de middelen waarvan de democratie zich bediende, gingen toch hun doel voorbij. Bombardemen‘ n op Hamburg, zeventigduizend mens, n verbrand. Napalm werd toen ook al gebruikt. Het vuur liep als gloeiend pek door de straten. De Navaho-indianen werden na een stammenoorlog gereinigd van het ooilogskwaad door een medicijnman. Dat is met ons nooit gebeurd. We zijn met schuld belast uit de oorlog gekomen, daardoor heeft het zich voortgezet in de koude oorlog en dat is ook de diepe oorzaak van de golf van geweld die over de wereld gaat. En wat denk je van de tweeduizend gepensioneerde generaals en kolonels, die agenten zijn van het Pentagon’’ Maar het allergrootste gevaar ts de overbevolking. We planten ons voort als bacteriën in een gelatineparadijs. Mijn vrouw en ik hebben nooit meer dan twee kinderen willen hebben.’ Over een lang pad. diezelfde morgen door Den Doolaard van sneeuw ontdaan, rijden we naar hun huis in het bos. Zijn vrouw heet Erie. Ze heeft zwarte ogen, donkere krullen, is meer dan 15 jaar jonger Aan de wanden van de kamer hangen de door Den Doolaard voor haar meegebrachte sieraden uit Pakistan, Griekenland Tibet enz. En op een foto staat ze mooi en toen nog met minimale taille m een echt Indiaanse rok. naast haar man tijdens het voorgesteld worden aan de koningin-op-het-boekenbal. KUIL Zittend bij het haardvuur zegt Den Doolaard. dat hij na de yoghurt gaat :pu ff en en vertaalt dit voor mij m : ik lijd aan de kuil van de dag. Na de lunch knap i een kwartier af. Heb ik altijd gehad. Als ik buiten ben. ga ik. regen of niet, onder een boom liggen. ■Baasje slapen. Milo op het vrouwtje passen.' 'zegt hij tegen de grote hond die onmiddellijk boven op haar wil. Erie die de motor is van de Stichting Help een kind (onwettig en door Amerikaanse soldaten verwekt) in Korea uit de

recreatie-(prostitutie)-dorpen. heeft me n net verteld dat het allemaal heel goed t gaat, de Nederlandse pleegmoeders gere- d geld enthousiast bellen en een Koreaans v meisje al na een maand: ‘dag met Linda ( kon zeggen, als de telefoon gaat. En wat blijkt? Het eerste kleinkind is geboren. Den Doolaard, toegesneld na het bericht zoent Erie en zegt: ‘Natuurlijk een doch- 1 ter. Ik zit altijd tussen de vrouwen, dat is s m’n noodlot.’ ‘ Een half uur later. In één bungalow van een buurman waar Den Doolaard s winters mag werken, “’s Zomers heb ik m’n ( houten keet. Ik moet alleen zijn. Daarbij speelt Erie graag piano.’ In de kleine kamer: hij en ik op rechte i stoelen, bij een tafel, waarop boeken, pa- ‘ pier, blikken tabak. Ik- ‘In ’32, toen je nog bij de BPM werkte,’heb je als liefhebberij opgegeven: fotograferen, liefst vrouwen.’ D. D.: ‘Niet speciaal vrouwen.' Grijpt een fotoboek, bladert het door. 'Hier, dat is er toevallig één van een vrouw.' Ik: ‘Er is toch niets tegen, graag vrouwen fotograferen.’ D. D.: ‘‘Natuurlijk niet. Ik ben, ik hoor tot het visueel motorische type. Ik ben een homme d femmes, met een s.’ Staat op en begint met korte stapjes snel heen en weer te lopen. Vier stapjes van zijn stoel naar de deur, gauw omkeren, terug en weer naar de deur, enz. Eén hand in de zak van zijn rijbroek, het bovenlijf iets naar voren maar niet vermoeid, eerder alsof hij driftig, bagage op de rug, tegen de wind in loopt. •Maar ik ben een ontzaglijk patriarch. Vader is jong gestorven, ik heb alleen zusters, geen broers maar in mijn boeken komt altijd een vader-zoon verhouding voor en ik schrijf over broers. Behalve in Wampie. Ik ben helemaal geen psycholoog. dat wil ik ook niet zijn. Zeker is, dat ik me het leven niet zou kunnen indenken zonder het element vrouw.’ Gaat zitten, maar staat zodra hij aan het antwoord van mijn volgende vraag begint, weer op. ‘Ja, ik heb voor de oorlog een prijs van de Maatschappij van Letterkunde geweigerd en sinds die tijd lig ik eruit. Als je in een Calvinistisch land geld weigert, zit je Diiirend aulden

moest ik delen met Jan Engelman. Ik heb toen in de vergadering gezegd, ik kan me de koningin niet voorstellen met een halve kroon, en halve hermelijnen mantel. Grote consternatie:

TOON Ik: ‘Iemand heeft es geschreven Spoel- h stra. wacht, tot ik je op je smoel sla. Was II dat Engelman?’ j< D. D : ‘Nee, daar weet ik niets van. Ik E heb wel ruzie gehad met Van Duinkerken, n die was voorzitter van de jury en kunst- si redacteur van De Tijd.’ Gaat zitten, steekt it een pijp op en vertelt, dat in De Tijd 1< gesuggereerd werd, dat hij de zaak had k opgezet om reclame te maken voor zijn V boek De herberg met het hoefijzer. g ■Ik zei tegen van Duinkerken, Toon, je v neemt die opmerking terug. Nee, zei die. 1: Ik zei: ga mee naar het Vondelpark, naar j een rustig plekje. Nee, zei ie. Toen heb ik e hem een paar reuze dreunen gegeven. Hij r vluchtte de zetterij in. Ach, m’n enige e verontschuldiging was, de letterkunde t werd net zo vilain gespeeld als nu be- t roepsvoetbal. op de man. Du Perron l maakte met zijn kritiek Dirk Coster, die 2 liep rond met zelfmoordplannen. Ik zei < tegen du Perron: Eddy, je moet ermee < ophouden, Dirk Coster gaat kapot. 1 Ach... het essay is een woekering in de Nederlandse literatuur. Woekeringen kunnen prachtig mooi zijn maar de boom 1 is het voornaamste.’ Ik: ‘Hoe vind je het dat Gerard van het Reve de P. C. Hooftprijs kreeg?' D. D.: (langzaam): ‘Na De Avonden zegt het werk van Van het Reve mij niet veel. En dat hele prijzenbeleid in Nederland .. . maar ik ben geen criticus.’ Ik: ’ln de Gelderlander heb je hem fel aangevallen.’ D. D.: ‘De hele figuur van Van het Reve is een bijzonder dramatisch geval, hij is in het leven verdwaald, zo’n stakkerd, dat je bijna medelijden met hem hebben kan. Hij is ... Maar elk vogeltje zingt zoals het gebekt is.’ Ik: ‘Je noemde hem een egomaniak. een knutselaar en tarter. Je had het over zijn onvoorstelbare armoede van geest, immorele moed. Je schreef in ’66 toen Van het

Reve de P. C. Hooftprijs gemist had, dat, r als hij hem toch had gekregen de P. C. Hooftprijs zou aftakelen tot een aanmoedigingsprijs voor literair totaal onverwerkt sadisme en pseudo artistieke neuspeuterij. En je had het over de alles durvende kampioen-homofiel. het levende symbool van de modieuze vrijheid zonder verantwoordelijkheid.' D. D.: ‘Ja. omdat hij een ongelofelijke zonde begaat. Hij is een rassenhatei.. En hij noemt Cees Nooteboom het Zieke Aapje. Er is in Van het Reve een sadistisch element. Nooteboom is net als Marsman, die vreselijk leed door de gedachte aan de dood. Als je dat weet en hem Ziek Aapje noemt! ’ Ik' ‘Infantiel warhoofd, verwrongen Godsbesef, ziekelijke fantasie is ook niet zo vriéndelijk.’ D. D.: ‘Maar hij zat als vriendje met Nooteboom op dat Congres. Ik ga niet met Van het Reve om. Hij is trouwens ook in de homofilie een instabiel type. Ik: ‘Je schreef in datzelfde stuk dat repressie van de homofilie tot misstanden zou leiden, die bewijzen dat het middel erger is dan de kwaal.' D. D.: ‘Ik zou moeten nagaan hoe dat er staat en in welk verband. Kijk es. het homoseksuele probleem, ik ben, zoals ik je zei, een homme a femmes, het. staat zo ver van mij als gedrag als gedroomde wezens op een andere planeet. Ik heb in dat stuk De dood in Venetië van Thomas Mann, die biseksueel is, genoemd als voorbeeld van een objectief meesterwerk. Maar Van het Reve gebruikt de details destructief. Hij beschrijft hoe hij in zijn eigen vuil komt te zitten, nergens valt er een spoor van een poging tot objectiviteit (e ontdekken. En wat ik hem enorm kwalijk heb genomen (gaat weer driftig lopen) dat was de laatste keer bij Mies. Toen hij eindigde met Leve het kapitalisme. En hij zich bijzonder denigrerend uitliet over Simon Vinkenoog. Nou, Vinkenoog heeft samen met mij en een paar anderen de eerste anti-atoombom-demonstratie georganiseerd. Ach. die hele Van het Reve-verering maakt deel uit van het Randstad-complex: De Randstad als middelpunt van het heelal. De moraal die daar geldt, wordt als maatgevend aangenomen. Heel jammer vind ik het dat figuren, die beter zouden kunnen weten, dat geldt vooral voor Mulisch, zich laten meeslepen. Ach, ’t is allemaal zo steriel, ’t is de vraag of wij nog wel literatuur hebben, die ook het volk als klankbodem heeft.’ ___ Ik: ‘Vind je nog, zoals je toen schreef, dat de minister van Cultuur die voor Van het Reve is, dit doet uit angst door onrijpe jongeren voor antiek te worden versleten?’ . >

VERDER ’ D D ■ ‘’t Is een normaal verschijnsel, dat s velen bang zijn de tram te missen. Maar j ik ben eigenlijk verder dan toen ik dat , schreef. De tijd brengt van zelf het antwoord. Ik bedoel, wat hij geschreven i heeft, zal de jongeren gaan tegenstaan. i Ik: ‘Je ergert je aan de beschrijving van ■ jongensbillen?’ . D. D.: ‘Die manier van schrijven vmd ik min of meer lachwekkend. In het heteroseksuele staat mij dat net zo tegen. Er is in de hele wereldliteratuur geen sensueler boek dan Anna Karenina en daar komt geen enkele bedscène in voor. Wordt kwaad als ik zeg dat de mensen gelukkig niet meer zo vast zitten als vroeger. ‘Wat. ik was voor de oorlog al lang los. Daar had ik helemaal geen boekjes of tijdschriften voor nodig. Wampie is een liefdesgeschiedenis, waar gezonde, normale paringsdrift, doorheen schemert, er wordt nogal gezoend. Uit zijn weerzin tegen ‘de perfide kapitalistische explosie van het sex verschijnsel... De muren vol boekjes over exhibitionisme en sadisme. Ik zie een connectie tussen dat sadisme en de moordpartijen in Vietnam. En als je die Amerikanen hoort praten op de TV het is maar van slits en gooks. Die verwatenheid van het blanke ras. Mijn hele raison d’être. als dolend reiziger, is dat ik behagen schep in het anders zijn van andere volken, vreemde volken.’ Ik: ‘En de homofielen?’ D D.: (stilte) ‘Ik ga na hoeveel homovrienden ik heb gehad aan wie ik me nooit heb geërgerd .. . Ach. wat mij in Van het Reve irriteert is dat adverteren. En ik hoef niet wat nu gewoonte is. uit hoofde van zijn homoseksualiteit iemand superieur te achten als literator. De maatstaven raken zoek.’ Kan geen toekomstige kandidaat voor de P. C. Hooftprijs aanwijzen. Vindt Wolkers de beste schrijver maar enkel als stylist. De laatste grote dichters: ‘Achterberg. Leopold en Buning. Alles daarna bestaat uit flarden. Je kan net zo goed cryptogrammen lezen. Ach. de mensen kunnen het niet helpen.’ Praat, steeds gehaast maar pittig lopend met afschuw over de

Bijlmermeer en ‘een speelplaats waarvan de betonnen vloer groen geverfd werd om de kinderen de illusie van gras te geven. Daar kan niet anders dan steriliteit uit voortkomen. Het enige avontuur dat voor de mens overblijft is de sex.’ Zegt: ‘De grondvorm van het Nederlandse gezicht is en blijft de aardappel.’ In antwoord op mijn mening, dat de meisjes en vooral ook de jongens een stuk mooier zijn dan vroeger. D. D.: ‘Nee, we kunnen nooit wedijveren ■ met de fijne bouw en beenderen van zeer veel oosterse volken. We zitten trouwens ( toch veel te veel vast aan het westen. ’ China heeft de toekomst, China interesi seert me erg. Ik zit al 3 jaar naar een visum te vissen.’ c Theun de Vries: ‘De enige schrijver waar ik mee omga. Interessante debatten over 5 het communisme, natuurlijk. Hij heeft de P. C. Hooftprijs werkelijk verdiend. Weet r je. dat is wel aardig, Fred van Eugen (van uitgeverij Querido) heeft gezegd: i Bob, er is al sinds 25 jaar geen echte s liefdesroman geschreven. Wel geweldig J veel sex maar niets over een liefde, waarvan alles ondersteboven gaat. Dat moet is jij nou es doen. Dat zei Van Eugen. En daar hoeft geen enkel bed in voor te t, komen. Natuurlijk, elk huwelijk is rond n het bed gebouwd, maar met het bed ale leen kom je er niet. Als ik met Erie niet 31 een werk- en een denkgemeenschap had, k zou ik geen 32 jaar getrouwd hebben kunn nen zijn.’ je

VERLEDEN Het verleden: Opstandige gedichten schrijven, zeven jaar durende ‘commerciële periode’ bij de BPM. Zwerven en schrijven. ’35 reisredacteur van Het Volk, eind '37 ontslagen. ‘Omdat ze mijn agressieve afwijzing van het nationaal socialisme niet konden pruimen.’ Het ging om zijn reportage ‘Het hakenkruis over Europa' na een reis door het Derde Rijk en de buurlanden. ‘Als boek is het ook het slechtste verkocht. Querido raakte er geen duizend van kwijt. Ze staken allemaal de koppen in het zand.’ Toont een boekje, dat hem aangeboden werd op zijn zestigste verjaardag, waarin Johan Winkler in ’37 chef van de redactie van Het Volk en zeer verontwaardigd over Den Doolaards Hakenkruis-onthullingen. schreef: ‘je had een bijna primitieve afkeer van het nationaal socialisme. Heb ik ook tot de bazen behoord, die je daarom af remden? Ik vrees het wel. Vergeef het me maar.’ D. D.: 'Ik had het gevoel jullie kunnen allemaal barsten. Ik was ’n soort opstandeling. Ik zei tegen Erie, we gaan weg. We gingen naar Marokko, daar kreeg je een diner van vijf gangen met wijn voor tachtig cent. Ik heb in die tijd Wampie en De Bruiloft der Zeven Zigeuners geschreven. Over escapisme gesproken.’ Hij werkte freelance voor het Alg. Handelsblad. Schreef twee artikelen in de maand en kon van die tachtig gulden leven. ‘God zij dank heb ik nooit m’n poot opgehouden. Ik heb nooit een reisbeurs gehad, m’n nachtgelegenheden waren ook niet van dien aard, dat ik de minister daarvan op de hoogte kon stellen. Tegenwoordig regent het stipendia. Het gevaar daaraan verbonden is. dat je door dat geld juist niet met de milieus in aanraking komt , die voor een schrijver waarde hebben. Daarom is het zo barbaars dat in deze maatschappij jongens en meisjes, die reizen willen zonder geld, over de grens worden gezet. Als dat zo was geweest in mijn jeugd waren De Druivenplukkers, De herberg met het hoefijzer en Oriënt Express ongeschreven gebleven. Maar de zeden zijn sindsdien achteruit gegaan. Geld is de enige waardemeter. De mens is wat je er aan rendement uit kan halen én als je op bent kom je op de ashoop of in een bejaardenflat: Ik: ‘Daar zie jij nog niet naar uit.’ D. D.: ‘Ik heb een sterke constitutie. Ik heb twee gebroken poten van het skilopen, hier zitten stukken ijzer in. het is gekramd. En ik heb een beschadigd oorvlies door de vliegende bommen, in '44 Ik zat in een reddingsteam in Londen.’ Vertelt van de brandbommen die het reddingsteam van de daken moest schuiven. En de reden waarom hij naar Londen uitweek. ‘Ik stond op de zwarte lijst. De Gestapo was al direct bij mijn moeder om me te halen, maar ze wist niet waar ik was.’ LONDEN Zegt even later: ‘Jan de Hartog die heeft er geen barst mee te maken. Die zat in Bristol. Die was toen al Quaker en wou

met de hele oorlog geen pest te maken hebben. Hij zat in Bristol met o.a. de vlieger Jos Viruly en heeft daar stuff opgedaan voor zijn boek Mary.’ Hierdoor wordt mijt; opmerking, dat het volgens Wiessing door Jan de Hartog was dat da activiteiten van het comité tegen het neofascisme in de Nederlandse regering te Londen, te vroeg uitlekten, opzij geschoven. ,, D. D.: ‘We hadden een pamflet in elkaar gedraaid, waarin we vast stelden dat er in de Londense regering bepaalde neofascistische stromingen leefden. Toen we dat verspreid hadden brak de hel los. Gerbrandy dreigde met ontslag en eiste dat de leden van het comité Wiessing, Lou de Jong, Louis Tas, Gomperts. de Störler, Henk van den Broek en Den Doolaard hun woorden zouden intrekken. ‘Van het hele stel haalde maar één bakzeil, dat was Lou de Jong. Die heeft zich door Van Kleffens laten ompraten. Lou heeft in Vrij Nederland gezegd, ik had het pamflet oppervlakkig gelezen. Maar

Den Doolaard niet Gerbrandy In Londen tijdens de oorlog.

Foto E. de Jongh

dat is niet waar. Er zijn diverse vergaderingen over geweest.’ Ik: ‘Gerbrandy had gezegd, ik zet ze tegen de muur?’ D. D.: ‘Nee, als je dat toen zei, was het altijd figuurlijk bedoeld. Maar hij was wel ontzettend kwaad. In Londen werd c autoritair geregeerd, ze waren kritiek ontwend.’ Ik: ‘Waren jullie kwaad op Lou de Jong. D. D.: ‘Ach, je zat in een groep, je moest werken. Je taak was tot Nederland te spreken. We hebben hem wel gezegd als je niet durft, moet je het zelf weten, als je het voor je geweten kan verantwoorden ... Ik moest natuurlijk ook bij Gerbrandy komen en hij bekogelde mij met bijbelteksten. Nou had hij net een lezing gehouden over de apologie van de opstand. Toen hij klaar was, las ik daar een passage uit voor: het recht van opstand omwille van het geweten. Toen zei hij, als de zaken zo staan .. je weet waar het kastje is. Daar stond de jenever in, die dronk hij uit een tandenpoetsglas. Schenk mij dan maar ook een goeie bel in. Ik zei altijd professor tegen hem en hij tegen mij kunstemaker. Al die ministers woonden buiten Londen. Gerbrandy niet, nooit. Kijk, hier is een foto .. Daar zie je hem. hij gaat een voordracht houdenover de voedseldroppings. En ik ga mee, ik heb de kaart van de verwoeste gebieden in Nederland.’

J. 8. CHARLES Ik: ‘Na de bevrijding heb je een stuk in de Linie geschreven ‘De gal loopt mij over.’ Het ging over de toestanden in de Nederlandse interneringskampen. Je viel de Bijzondere Rechtspleging aan. Charles noemde je daarom in ‘Volg het spoor terug’ de beledigende snoever, de grove leugenaar Den Doolaard. En hij heeft het over de half fascistische macht die het rechtsbestel zou willen doorkruisen.’ D. D.: (na een tijd rust, weer lopend en dit onderbrekend door enkele seconden zitten en dan weer haastig verder) ‘Ja kijk, in die kampen gebeurden eendere dingen als in Duitse concentratiekampen.’ Vertelt dat een vroegere collega, die bij Het Volk werkte, als één van de eersten voor het Tribunaal kwam en tien jaar kreeg. ‘Voor een gedrag dat hoogstens met drie jaar kon worden gestraft. Ik heb toen een brief geschreven aan de minister van Justitie, die dat geval bekeek en schreef: u hebt gelijk. Ik doe er vijf jaar af. Ja, dat kon toen. Ach. wie het eerst voorkwam kreeg de volle mep. Ik ben in die kampen geweest toen ik die oud-collega ging halen. Het was bij de Waddenzee. Ik heb daar ouwe mannen gezien die veertien uur in het water moesten werken. En er werden mensen in sloten met poep gewenteld. Toen ik dat. zag liep mij de gal over. Nee. ik heb Nagel nooit geantwoord. Ach. mensen die de hele bezetting hebben meegemaakt kunnen niet anders dan een eenzijdig standpunt innemen. Nee. ik heb me nooit iets van Nagel aangetrokken. Ik ken hem niet.’ Ik: ‘Waarom schreef je het in de Linie, toen toch een suspect blad.’ VERVOLG OP PAG. 4

VERVOLG VAN PAGINA 3 DEN DOOLAARD: ‘IK MAAI HET GRAS MET DE ZEIS’ D. D : 'Omdat niemand anders dat stuk wou hebben. Men was niet ingesteld op kritiek op het eigen standje. En de mensen waren mentaal ziek. Kijk, ik kan me voorstellen dat het van mij tactisch volkomen fout was maar het heeft gewerkt, Er is een commissie van onderzoek gekomen en die kampcommandant is ontslstgen. * Ik: 'Je hebt Albert Kuyle verdedigd, je was getuige bij de perszuivering .' D. D.: 'Ja. Kuyle was zw'aar fout geweest. Maar toen de zuiveringscommissie vroeg of ik als getuige wou optreden heb ik dat gedaan en ik heb gefulmineerd tegen het publikatieverbod. Ik heb gezegd zet hem een jaar in de bak en geef hem gelegenheid z'n gewijzigde opinie op schrift te stellen. Kuyle heeft ellendige antisemitische artikelen geschreven maar als hem belet wordt te schrijven, krijg je het censuurstelsel.’ Ik: ‘Wanneer had hij z’n opinie gewijzigd?’ D. D : ‘Na de bevrijding toen hij wist wat er met de joden gebeurde.’ Ik: Wat iedereen in de bezetting- zien kon was toch al erg genoeg.' D. D.: 'Natuurlijk, maar van het vergassen wisten de mensen toch niets.’ Ik: ‘De regering in Londen moét geweten hebben dat ze werden vermoord.’ D. D.: ‘Ik wist het niet. Ik was chet van < radio Oranje en ik heb tot het einde van de oorlog nooit iets geweten van de gasovens. De hele kwestie van het Englandspiel heb ik ook heel laat geweten. Kijk, ik ben jaren lang met Kuyle bevriend geweest tot hij de antisemitische kant opging. Dat was toen antisemiet in z’n uitingen, nog niet in wat hij schreef. Ach, hij was een gelovig katholiek, vrat het als zoete koek, dat de joden Christus hadden vermoord.'

hadden vermoord.' DE GEMEENSCHAP Ik: 'Wat in hem trok je aan?' D. D.: ‘Hij was antikapitalist en de eerste Nederlander, die echt modern proza schreef. Een goed collega, voortreffelijk criticus. Als ik hem een stuk proza van mij gaf zei dje, dat is zo en zo. Vergeet niet, hij heeft in de jaren 30 de eerste moderne uitgeverij De Gemeenschap in Utrecht opgericht. En hij wist veel van de natuur, allés over eetbare planten, wijn. Maar antisemitisme is afschuwelijk, net als ariti-hegër zijn. Alleen dat schrijfverbod’... Bunihg mocht ook niet meer schrijven. Daar heeft zich het grootste deel van de letterkundigen tegeven verzet. Holst, Jan Prins. Van Duinkerken. Tejrlinck. Bomans. iedereen was er tegen. Die héle Bijzondere Rechtspleging was juridisch een volslagen anomalie. Een zuiveringscommissie die tegen een dichter als BUning zegt: geen letter meer. Zo van hou je gore bek. En de centrale ereraad voor de kunst, de enige letterkundige daarin was Anthony Donker. Waarom dié dat gedaan heeft? Hij heeft zich in de sectie militair gezag van de zuivering laten charteren. Ik zat in de sectie voorlichting.’ Hoont op het Tribunaal. Noemt het geval van een bunkerbouwer die ‘enorme sommen tegenvooraanstaande juristen aansmeet: Ik: ‘Het is door Weinreb en de nabeschouwing en analyse van Renate Rubinstein en Aad Nuis weer actueel.' D. D : ‘Ik héb nog geen tijd gehad voor de drie duizend bladzijden. Maar natuurlijk, de sfeer was zo ontmoedigend. Een hoop mensen werden zomaar opgepikt. Ik ben naar Walcheren gegaan als verbindingsofficier in Britse en Amerikaanse dienst. Ik moest hoge pieten rondleiden en ook trachten arbeidsconflicten te voorkomen. De arbeiders, die al die gaten in de dijken moesten maken... Ik ben een jaar bij die dienst geweest en ik heb in een half jaar Het Verjaagde water geschreven. Dat is een bestseller geworden. Is in acht talen vertaald.’ Zegt dat zijn medewerking voor Vrij Nederland een volslagen mislukking werd omdat hij bij Van Randwijk een zekere weerstand tegen hem voelde. ‘Nou dat moet ik niet hebben. Terwijl ik voor zijn beweging veel sympathie en bewondering had. Ik was de eerste die zijn kopij voor de microfoon van radio Oranje had voorgelezen. Bij de Gelderlander mag ik schrijven wat ik wil. Louis Frequin (de hoofdredacteur) zegt, als ik niet elke week een artikel in de krant heb, waar herrie over komt, ben ik geen goed journalist. Hij laat de rest ook tegen elkaar inschrijven. Gaat het in Griekenland kraken, dan zit ik de volgende dag in Athene. Reportages zijn voor mij altijd een soort werktekeningen voor mijn romans.’ DE MASSA Een uur later, terug bij het haardvuur. Erie: ‘Wat ik zo naar vind, is altijd dat soort neerkijken van critici op Den Doolaard.’ D. D.: ‘Fred van Eugen heeft gezegd je hebt te vroeg succes gehad, toen is de verdomde oorlog gekomen, ik zat bij radio Oranje en kreeg daardoor een grote populariteit. Toen was de hele bende stinkend jaloers. Dat zeg ik niet maar Fred van Eugen.’ Erie: ‘Een van de ergste dingen was een recensie na de oorlog in Het Parool. Wat jammer dat hij niet aan de verkeerde kant stond dan zou ik hem nog meer kunnen haten.’ D. D.: ‘Geert Lubberhuizen heeft es gezegd. er is één grote sport onder de critici: Doolaard op z’n bek slaan. Misschien omdat ik populair was. Maar ik beb bij Radio Oranje nooit voor de intelligentsia gesproken, altijd voor de brede massa in een taal die begrijpelijk was. Henk ten Broek en ik, onze stemmen kwamen na de proefopname. die was met stoorzenders, het best door. Toevallig is je mondholte zo gevormd... Ik had een soort ophitsende stem, goed om op te jeunen. om energie over te dragen. Ik hield vaak talks over sabotage.’ Ik: ‘Wie was dat die dat schreef in Het Parool?’ D. D.: ‘Ach laat maar. Nederland was toen mentaal ziek. Daarbij komt, dit taalgebied is zo beperkt en er zijn zoveel schrijvers, dan krijg je die agressieve opeenstuwing. Er zijn proeven genomen met ratten, te veel in te kleine ruimten maakt een deel neurotisch, homoseksueel, agressief. Het eerste boek van Heere Heeresma De Vis dat is geweldig. Nu lees je lekker prikkelende tekstjes in de advertentie’s van Vrij Nederland. Ja, over zijn nieuwste boek. Dat doet hij, of z’n uitgever. Die jongen heeft een groot talent maar hij verprutst het op die manier. ‘Een dagje aan het strand is een onderwerploos boek maar hij gaat op z’n tenen staan om dat verfilmd te krijgen. Trouwens die vfilm hier, geweldige commentaren in de kranten zoals over ’t Gangstermeisje en dan fft wèg, net een kinderballen die wordt doorgeprikt. Zo kan je geen cultuur maken. Als je nagaat wat bij de brave juffrouw Klompé om subsidie komt... Je vraagt je af of het geld niet beter besteed kan worden. Nu is er weer dat voorstel alle letterkundigen een jaarsalaris van 24.000 gulden uit te keren en dan zullenze hun honorarium terug storten, ’t Wordt heftig ondersteund door de jongeren.' Erie: 'Maar dan zullen ze toch concessies moeten doen ' D. D.: 'De Nederlandse regering is zeer liberaal gebleken, zie de zaak Van het Reve. En wie krijgen dat dan? Altijd dezelfde kliek. Op het ogenblik heb je ook stipendia. Wie krijgen dat? Ik zou willen weten wat komt er uit?' Erie gaat weg. Kort daarop staat Den Doolaard op. en begint opnieuw zijn miniatuur voettocht. Nu drie stapjes tot het haardvuur, snel keren en terug. Vertellend over de brieven die hij elke dag krijgt van lezers. Vooral van de jeugd met vragen voor scripties. Lezingen houd ik helemaal niet meer. Da: heb ik gedaan tot mijn AOW en toen dacht ik jullie kunnen barsten. Het hele land door met m'n projectielantaren. néé. En dan willen ze je bij je thuis hebben na afloop, moet je oppitten en pootjes geven tot één uur s'nachts.’ VERKOOP Ik: ‘Je verkoop is nog altijd goed.’ D.D.: 'Jazeker. De helft ervan zijn pockets. Van Wampie elk jaar 12.000 en. van De herberg met het hoefijzer 16.000. Toen iemand een inleiding hield voor jongeren en zes romans noemde maar Wampie vergat kwam er een spreekkoor uit de zaal.’ Zijn oeuvre: tien romans, een novellenbundel. een biografie, drie bundels gedichten, vier reisboeken en teksten voor vier fotoboeken van Cas Oorthuys. 'Maar het leven is duur, daarom doe ik de journalistiek erbij en ook omdat ik graag wil reizen. Tot verleden jaar hadden we twee kinderen op te voeden en we zitten hier geïsoleerd, je moet een auto hebben. Ik heb altijd een tweedehands, ik heb een beetje verstand van motoren, doe veel zelf. Al m’n reizen gaan per auto. Tent erin, opvouwbaar bedje, gasje ... Ik heb voor Kleine Mensen in de grote wereld een honderd gulden prijs gekregen van dé Rotterdamse middelbare scholieren. Daar ben ik even blij mee als met een P. C. Hooftprijs. Als je de jeugd verliest. verlies je alles. Vertellen is de grondslag van alle literatuur. Als je opgevoed bent met de bijbel zoals ik, alle verhalen blijven in je kop hangen, dat heeft een reuze invloed op de ontwikkeling van je schrijven. Mijn vader was Nederlands hervormd predikant in ZuidAfrika. Ik heb daar vier jaar gewoond, tot m’n achtste. M'n eerste speelkameraad was een Hottentotje. ik zie me nog met hem in het zand dartelen. Als reactie op mijn opvoeding met. de bijbel ben ik een tjjdje volslagen heiden geweest, maar ik ben éérst tot het Pantheïsme en later tot het Deïsme gekomen. Ik heb nooit het gevoel, dat de natuur, de oneindigheid mij verschrikt Ik heb altijd buiten kunnen slapen onder de sterren, voor mij is de natuur het huis van de mens. Ik maai het gras met de zeis, mijn grootvader was boer. Óp m’n achttiende jaar heb ik aan de elfstedentocht meegedaan. Toen ik als freelance journalist bij het Handelsblad begon, maakte ik mijn eigen foto’s. Dat was een novum in die tijd. Op mijn reis door de Balkan ontwikkelde ik ze zelf, spoelde ze in een bergbeek, Ja, ik lóóp maar,'ik kan niet lang stil zitten, ik krijg de kriebel overal. Als ik loop kan ik beter denken, beter praten. Mijn laatste roman De Goden gaan naar huis, is over de toekomst. Moeilijk, maar ik heb hem ’ moeten schrijven. 'Kleine mensen in de grote wereld’ daar heb ik vier en half jaar over gedaan. Ik had vijftienhonderd bladzijden, het zijn er nóg vijfhonderd geworden, ’t Is een duur boek maar er zijn er 30.000 van verkocht. Gaat over een meisje in Duitsland, dat zich verhoert om zwervende kinderen te redden. En over een man in Amerika, die in z’n dooie eentje, tijdens de MacCarthy periode, zich verzet tegen het atoombom geweld. Ik geloof in de macht van het individu. Er is geen ras dan de persoonlijkheid, dat tekent al mijn schrijven. Als ik vandaag jong was zou ik provo zijn. Ik ben tot de politieke acties lid van de PvdA geweest. Ach, ze wonen knorrig en spottend bij het kapitalisme in maar zijn niet van plan het huis over te nemen.

HET VOLK Het socialisme van Het Volk tot '35, dat was de grote periode. Je stemt de macht niet naar je toe. De macht valt toe aan wie hem begeert en het socialisme na Troelstra. heeft nooit de macht begeerd.’ Vertelt van zijn schoonvader. Henk Meijer. die secretaris was van de Bond van Handels- en Kantoobedienden. En ernstig werd genomen door de vakbondsleiders. 'Als zo iemand 8 jaar geleden in zijn ouderdom zegt, kan ik nog lid van die partij blijven? Dat is bitter. M’n schoonvader zei tegen een timmerman, moet je nou kijken, dat kastje, de splinters hangen eraan. Kan mij dat verdommen zei de timmerman, ik werk voor het stuk. Hebben we daar nou 40 jaar voor gevochten, zei m’n schoonvader. Ach. het is helemaal vermaterialiseerd. De boodschap van de wijze kabouter’ van Roel van Duyn is een heel wijs boek. Het anarchistisch beginsel van Kropotkin wordt door van Duyn verdedigd. De krachten die nu op onderlinge vernietiging gericht zijn, moeten omgebogen worden naar onderling hulpbetoon en het bewoonbaar maken en houden van de aarde. Dat is het beginsel dat in al mijn naoorlogse romans zit. De pacifistisch anarchisten willen democratie van onderaf. Maar de meeste mensen worden gekweld door wat Erich Fromm de angst voor vrijheid noemt. Ze laten het liever over aan zogenaamd sterke, wijze mannen maar die hebben ons juist in de huidige rotzooi gebracht. Daarom ben en blijf ik anarchist.’ Ik: ‘Past daar zo’n aanval als je deed op Van het Reve bij?’ D. D.: ‘Ik zeg toch niet dat homofielen niet vrij mogen zijn. Ach, het gaat om het algemeen beginsel voor de samenleving van de mensen. Mijn mening over Van het Reve heeft daar weinig mee te maken. Die heeft met de grote wereldproblemen helemaal niets te maken. Het zijn incidentele kiftjes in de grote praktijk van de wereld: BIBEB