SCHOONMAAK
Vijftien jaar onderhandelen over het Hamburger-terrein bij Hoog Catharijne
Vrij Nederland constateerde het in de Kleine Gifatlas van Nederland: het wereldje van de industriële vervuilers en de kringen van de openbare bestuurders haken soms raar in elkaar. Het college van burgemeester en wethouders van Utrecht (VVD, PvdA, D’66) stelde afgelopen maand de gemeenteraad voor het voormalige bedrijfsterrein van de Koninklijke Lood-en Zinkpletterij Hamburger bv te kopen ten behoeve van sociale woningbouw. Daaraan vooraf gingen vijftien jaar gesprekken en moeizame onderhandelingen tussen B. en W. en de eigenaar-directeur van de lood- en zinkfabriek, de heer J.A. Hamburger. De heer Hamburger maakte als VVDpoliticus van 1974 tot 1978 deel uit van de Provinciale Staten van Utrecht. Hij was lid van de commissies voor Economische Zaken en voor Energieën Drinkwatervoorziening. Verder is hij bestuurslid van de Utrechtse Kamer van Koophandel en van de Stichting Werkgelegenheid. In die stichting, een samenwerkingsorgaan van de overheid en het bedrijfsleven ter stimulering van beginnende Utrechtse ondernemers, ontmoette hij als medebestuurslid mevrouw j. Ten Cate, Utrechts wethouder voor Economische Zaken. Een belangrijk struikelblok bij de aankoop van het twee hectare grote terrein was de ernstige verontreiniging met zware metalen. Minstens 117.00 ms moet worden afgegraven en elders opgeslagen in afwachting van saneringstechnieken. De kosten van de totale operatie worden voorzichtig geraamd op 9,5 miljoen gulden. En wie draait daar voor op? Betaalt in Nederland de industriële vervuiler? Of wijst de bestuurlijke en politieke praktijk anders uit? Hamburger, een voorbeeld.
lanKsonaer: in ae raonek (Foto’s: Bert Spiertz)
Links: Het Hamburger-terreln
is free-lance-journalist Op het Utrechtse stadhuis lag vorige maand in het vakje vertrouwelijke stukken, alleen ter inzage voor gemeenteraadsleden, een voorlopig koopcontract tussen de gemeente Utrecht en de Koninklijke Lood- en Zinkpletterij Hamburger bv. Per 1 oktober 1984 zou de gemeente eigenaresse van het ernstig vervuilde fabrieksterrein van Hamburger in de Utrechtse woonwijk Lombok worden. In het koopcontract werd met geen woord gerept over de kosten van de noodzakelijke schoonmaak van het terrein. De vervuiling kwam pas in de slotbepaling aan bod: de gemeente Utrecht verstrekt een vrijwaring aan Hamburger voor schadeclaims van particulieren uit Lombok. Wijst de rechter schadeclaims in verband met vervuiling van de omliggende wijk door Hamburger toe, dan hoeft deze niet te betalen. Op 20 september stemde de gemeenteraad (met uitzondering van de PSP-fractie) zonder veel discussie in met de transactie, het sluitstuk van onderhandelingen die al gestart waren voordat in Nederland onderscheid gemaakt werd tussen schone grond en gifgrond. Vijftien jaar geleden, In 1969, werden de gesprekken tussen de gemeente en Hamburger geopend. De gemeente wilde het bedrijfsterrein in handen krijgen ten behoeve van grootschalige city-ontwikkeling (het terrein ligt op een steenworp van het winkelhart van Nederland, Hoog Catharijne). In ruil daarvoor zou het college van B. en W. meehelpen om een ander terrein in Utrecht voor Hamburger te vinden. Na toename van de kritiek op deze stedebouwkundige ontwikkeling van Utrecht, en na fel verzet door bewonersorganisaties uit Lombok sprak de gemeenteraad van Utrecht zich uit voor sociale woningbouw op het Hamburger-terrein. Dat werd vastgelegd in het ontwerp-bestemmingsplan. PvdAwethouder Van Hassel (Ruimtelijke Ordening en Stadsvernieuwing) bood Hamburger een koopsom en een schadeloosstelling op onteigeningsbasis aan. Maar J.A. Hamburger lag dwars. Vergezeld van een legertje advocaten van het bureau Stibbe, Blaisse en De Jong uit Amsterdam wist hij de boot af te houden. Jarenlang werden de gesprekken met het Gemeentelijk Grondbedrijf door hem gekenschetst als ‘oriënterend', 'met voorbehoud van alle rechten’, ‘nog niet standpuntbepalend’. De fiscale problematiek moest eerst verder uitgezocht worden, aan alle door de gemeente als ruilobject aangeboden terreinen kleefden grote bezwaren en de exacte afmetingen van het Hamburger-terreln moesten eerst maar eens precies worden vastgesteld. In oktober 1978 constateerde Hamburger dat de gemeente zijns inziens geen aanknopingspunten voor een oplossing bood. ‘Wij moeten derhalve onze opvatting handhaven dat wij terecht onze beleidsplanning baseren op een blijvend gebruik van ons terrein voor ons bedrijf, en dat wij onze maatregelen dienovereenkomstig moeten treffen.’ Hamburger ging in beroep tegen de woonbestemming van zijn terrein en ontwikkelde in 1977 zelf een bouwplan voor woningen en kantoren. Niet dat hij echt huizen wilde neerzetten; door het maken van zo’n plan stond hij juridisch echter sterker in de bestemmingsplanprocedures, en werd een mogelijke onteigening zeer tijdrovend. Op een onteigening werd toen al aangedrongen door het wijkcomité. De gemeente maakte een begin met de voorbereidingen daartoe, maar besloot ervan af te zien omdat die procedure door de opstelling van Hamburger wel tot 1985 kon duren. Welke belangen heeft Hamburger nu hij zijn weigering om mee te werken aan verplaatsing van zijn bedrijf? Heel wat. Het bedrijfsterrein is door zijn ligging vlak bij het al genoemde Hoog Catharijne, de Koninklijke Jaarbeurs, Holiday Inn, het NS-station, een vierbaans-uitvalsweg en de sneltramroute naar Nieuwegein zeer in trek. Je kan er kantoorflats neerzetten en die vervolgens verhuren of verkopen. Dat sluit ook aardig aan op de planologische ideeën van de gemeente Utrecht. B. en W. schrijven in hun kantorennota van 1983 nog 270.000 m2 kantoorruimte te willen realiseren in Utrecht vóór 1990, onder andere in dit gedeelte van de stad. ‘Lokaties in de direkte nabijheid van het Centraal Station, zoals Hoog Catharijne, kunnen (ook nationaal) als toplokatie worden gekwalificeerd. ’ Die opvatting wordt volmondig ondersteund door de Utrechtse Kamer van Koophandel. In het voorjaar van 1984 behandelde de Raad van State het beroep van Hamburger tegen het bestemmingsplan. Hamburger wilde in het plan de mogelijkheid opgenomen hebben voor de bouw van een showroom en kantoren op zijn terrein. De Raad van State wees
echter zijn beroep af en daarmee leek een voortijdig einde gekomen te zijn aan de pogingen van Hamburger zich te vestigen als projectontwikkelaar. Maar Hamburger had al heel lang nog een andere kaart in het spel. In 1978 viel zijn oog op het laatste nog te bouwen stukje van Hoog Catharijne, fase 8A. Daar wilde de gemeente de huidige woonbebouwing slopen en 26.000 m2 kantoorruimte realiseren. Deze laatste fase van Hoog Catharijne wordt gebouwd door Empeo bv op in erfpacht uitgegeven gemeentegrond. Empeo bv treedt op names Bredero Vastgoed bv en de Friesch-Gronlngse Hypotheekbank. Om een voet tussen de deur te krijgen huurde Hamburger de heer A.G. van den Bos in als commissaris. Van den Bos is namelijk ook commissaris van de Friesch-Groningse Hypotheekbank en president-commissaris van Bredero Vastgoed bv. Hamburger eiste 10.000 m2 kantoorruimte op, driemaal zoveel als hij voor eigen gebruik nodig heeft. Om de resterende ruimte effectiever te kunnen uitbaten als projectontwikkelaar wilde hij af van de erfpachtconstructle waarbij de overheid nog enige greep houdt op de grond. Onderzoek Binnen het college van B. en W. van Utrecht was die erfpachtconstructle een omstreden zaak. Vooral de wethouder voor Economische Zaken, mevrouw J. Ten Cate (VVD) wilde in het belang van de Utrechtse economie de koper van gemeentegrond de vrije keuze geven tussen erfpacht en eigendom: terwijl de PvdA slechts in uitzonderingsgevallen af wilde zien van erfpacht. Eind 1983 werd een akkoord bereikt tussen B. en W. en Hamburger: Hamburger krijgt tot 1 juli 1984 een optie op 1.275 m‘ onbebouwde grond in Hoog Catharijne, voor 3,8 miljoen gulden. In eigendom. Hamburger moet wel vóór 1 juli zijn handtekening gezet hebben onder een koopcontract met de gemeente voor zijn oude bedrijfsterrein, dat voor 6,2 miljoen van de hand gaat, inclusief een vergoeding voor de opstallen en de verplaatsingskosten. Beide partijen waren opgelucht dat de grondruil bijna rond was. Eén probleem moest nog worden opgelost: Wie zal de miljoenen kostende schoonmaak van het Hamburger-terrein betalen? Gealarmeerd door de eerste grote gifvondsten in Nederland en in Utrecht (Grlftpark), nam wethouder Van Hassel in 1981 plotseling een ferm standpunt in. Op 11 augustus liet hij de advocaten van Hamburger weten: ‘Vooraf (vóór de aankoop van het terrein — PdH) zal een onderzoek moeten worden ingesteld naar mogelijke bodemverontreiniging ter plaatse. Indien er sprake is van bodemverontreiniging zullen de wegens het te niet doen van deze bodemverontreiniging ca. te maken kosten op de koopsom in mindering moeten worden gebracht. ’ Dat standpunt bracht een nieuwe ronde bekvechten in de onderhandelingen. Hamburger zag aankomen dat hij dan per saldo veel minder voor zijn grond zou krijgen. Maar in oktober 1982 deed hij een tegenzet. Hij gaf TNO opdracht een beperkt onderzoek te doen naar loodverontreiniging. De conclusies
daarvan werden vertrouwelijk aan B. en W. aangeboden, met de mededeling dat de aangetroffen verontreining minimaal is en woningbouw absoluut niet in de weg staat. Hooguit moest hier en daar een extra laag zand of teelaarde aangebracht worden om direct contact met de bodem te voorkomen. De gemeente nam geen genoegen met dit onderzoek omdat er een grove uitmiddeling van de resultaten had plaatsgevonden, en omdat vóór analyse van de bodemmonsters eerst de met het oog zichtbare metaaldeeltjes waren verwijderd. Met verwijzing naar de dwangbepalingen in de Interimwet Bodemsanering kreeg de afdeling milieuzaken van de gemeente uitelndelijk toch toegang tot het terrein. Na een reeks van monsternemingen door de gemeente en door het Technisch Adviesbureau van de Unie van Waterschappen bv in opdracht van de inmiddels ingeschakelde provincie Utrecht, werd In september 1983 de schade geïnventariseerd. De aangetroffen verontreiniging met zware metalen vormde een gevaar voor gezondheid en milieu. Alle gebouwen moesten onder milieuhygiënische begeleiding worden gesloopt en het terrein moest worden afgegraven. De kosten werden geschat op 9,5 miljoen gulden. De wijkwerkgroep Hamburger-terrein eiste daarop ook milieuonderzoek in de omliggende wijk Lombok. Na aanvankelijke weigeringen daartoe van gemeente en provincie kwam ook het buurtonderzoek langzaam op gang. De (nog steeds voorlopige) conclusies logen er niet om: de langsstromende Leidsche Rijn moest worden uitgebaggerd, veel tuinen moesten worden afgegraven, bij de aanleg van het nieuwe buurtpark moesten extra maatregelen getroffen worden, en het loodstof uit de schoorstenen van Hamburger had zich af gezet op de daken van de huizen in Lombok en drong langzaam door de kieren in het dakbeschot de huizen binnen. Eigen tuin De Inspectie Volksgezondheid werd om advies gevraagd. En op aandringen van de werkgroep Hamburger-terrein adviseerde de gemeente in november 1983 de wijkbewoners geen groente of fruit uit eigen tuin en geen vis uit de Leidsche Rijn meer te eten. Over de totale kosten van de beschermende maatregelen die in de buurt genomen moeten worden viel toen nog geen zinnig woord te zeggen. Aan de onderhandelingstafel stuitte wethouder Van Hassel inmiddels op de botte weigering van Hamburger om bij te dragen in de schoonmaakkosten voor zijn terrein. De verplaatsing van het bedrijf kwam weer op losse schroeven te staan. Gelukkig bracht de Interimwet Bodemsanering uitkomst. Die wet gaf de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer de bevoegdheid om de kosten voor bodemsanering op de vervuiler te verhalen. Lukte dat niet, dan werden de kosten verdeeld over de betreffende gemeente en de rijksoverheid. Utrecht moest dan de eerste 200.000 gulden plus 10% van de meerkosten voor haar rekening nemen, het Rijk de rest. Van Hassel slikte zijn eerdere ferme standpunt in en sprak af met Hamburger om de beslissing van minister Winsemius af te wachten. De werkgroep Hamburgerterrein zag de bui al hangen. Op 12 maart verzocht ze de Landsadvocaat een degelijk onderzoek naar verhaalmogelljkheden op Hamburger te starten. Daarnaast vroeg de werkgroep dringend aan B. en W. stappen te ondernemen om bij een negatieve beslissing van de minister de geplande woningbouw op het terrein niet in gevaar te laten komen. De werkgroep stelde voor over te gaan tot onteigening. Immers, het terrein vertegenwoordigde een negatieve vermogenswaarde van ruim drie miljoen (taxatie onvervuild minus noodzakelijk te maken schoonmaakkosten). Hamburger moest dan nog enkele miljoenen op zijn terrein toeleggen. Als hij dan niet akkoord ging, moest uiteindelijk de rechter een oordeel vellen of de mate van verontreiniging van een terrein in Nederland in de schadeloosstelling mag worden verdisconteerd. B. en W. van Utrecht konden daarmee een bijdrage leveren aan de politieke en juridische invulling van het begrip. ‘de vervuiler betaalt’. Maar op dit voorstel van de werkgroep Hamburger-terrein werd niet gereageerd door B. en W. met verwijzing naar de met Openbaarheid Bestuur werd alle communicatie met de werkgroep over de onderhandelingen afgewezen: over zaken die de financiële belangen van de gemeente of derden kunnen schaden hoeft geen openbaarheid gegeven te worden. Wethouder Van Hassel wees ook uitnodigingen af om de stand van zaken op een buurtavond te komen toelichten. In mei 1984 kwam de kwestieHamburger voor het eerst sinds jaren weer aan de orde in commissies van de gemeenteraad. De PSP-, CPN- en PPR-fracties wensten onder andere een overzicht van de geschatte totale kosten ten gevolge van de vervuiling op en rond het Hamburger-terrein. Verder werd gevraagd of B. en W. bereid zouden zijn zelf pogingen tot kostenverhaal op Hamburger te ondernemen, bij voorbeeld via een onteigening. B. en W. antwoordden op 1 mei met een nota. Een totaal kostenoverzicht werd daarin niet gegeven. Volgens eerdere afspraak met Hamburger stelden B. en W. zich volledig afhankelijk van de Landsadvocaat op en gingen niet in op de suggestie om als gemeente zelfstandig de kosten te verhalen. B. en W. schreven: ‘Op ons verzoek hebben deskundigen overleg gevoerd omtrent de door de gemeente bij een eventuele aankoop te betalen vergoeding. Gelet op de bestaande onduidelijkheden betreffende de financiële gevolgen van de gifproblematiek (...), is de totale gifproblematiek voorshands volledig buiten beschouwing gelaten. ’ Ter geruststelling van mogelijk verontruste raadsleden volgde wel de mededeling: ‘In de tot op heden met Hamburger bv gevoerde onderhandelingen en in de aan haar ter hand gestelde koopovereenkomst is géén clausule besproken
c.q. opgenomen, waarin de gemeente hetzij een vrijwaring verstrekt, dan wel bij voorbaat afziet van verhaal terzake van de kosten van de bodemsanering. ’ B. en W. deden ook nog een toezegging aan de wijkbewoners: ‘Wij zijn in principe bereid individuele wijkbewoners te adviseren indien zij schadeclaims wensen in te dienen, uiteraard voor zover e.e.a. op onze weg ligt c.q. tot onze mogelijkheden behoort. ’ Tijdens een bespreking met de raadscommissie Ruimtelijke Ordening over de nota sprak wethouder Van Hassel zijn ongenoegen uit over het aandringen door de kleine linkse fracties op kostenverhaal: ‘Ik verwonder mij erover dat sommige fracties uit lijken te zijn op het bloed van Hamburger. ’ De fractie van D’66 meende dat de kwestie nu in der minne geregeld moest worden, en de VVD-fractie sloot zich daarbij aan. Op 2 mei nam minister Winsemius een beslissing: ‘Gebleken is, dat de verontreiniging van het Hamburger-terrein voornamelijk is veroorzaakt door de opslag van zware metalen, welke grotendeels heeft plaatsgevonden in de periode voor de Tweede Wereldoorlog. Naar Nederlands recht verjaren dit soort zaken na verloop van dertig jaar. Voorts is niet gebleken, dat de voorwaarden van de Hinderwetvergunningen van na de Tweede Wereldoorlog door Hamburger zijn overtreden, als gevolg waarvan bewijs van onrechtmatigheid moeilijk leverbaar is. Deze en enkele andere overwegingen hebben tot het advies van de Landsadvocaat geleid in dit geval van kostenverhaal af te zien. ’ De werkgroep Hamburger-terrein besloot onmiddellijk deze beslissing aan te vechten via een Arob-procedure. Zij was er verbolgen over dat het onderzoek van de Landsadvocaat beperkt was gebleven tot een gesprek met de gemeente en de provincie Utrecht. Met name waren een aantal door de werkgroep genoemde bronnen (Arbeidsinspectie, Inspectie Volksgezondheid, Utrechtse politie en brandweer) niet geraadpleegd. En overtredingen van de Hinderwet waren niet geconstateerd omdat er nauwelijks controle door de gemeente was uitgevoerd op naleving. Verder was de werkgroep benieuwd naar ‘enkele andere overwegingen’ van de minister. Nu de beslissing van de minister was gevallen, stond Hamburger en wethouder Van Hassel niets meer in de weg om de zaak af te ronden. De tijd drong. De optie op de grond in Hoog Catharijne liep per 1 juli af, en de provincie Utrecht had inmiddels laten weten dat de financiering door het Rijk van de sanering van het Hamburger-terrein onzeker werd als niet vóór 1 oktober duidelijkheid was verkregen over de eigendomskwestie. Er werd geen poging meer ondernomen om Hamburger alsnog (gedeeltelijk) te laten bijdragen in de schoonmaakkosten; de gemeente had daar merkwaardig genoeg geen direct financieel belang meer bij. Elk prijsvoordeel om die reden kon door het Rijk worden opgeëist als schoonmaakbijdrage. Slechts op één punt kwam de vervuilingskwestie nog ter sprake. Op de valreep stelde J.A. Hamburger zijn laatste eis. Geschrokken door de onrustbarende uitkomsten van het buurtonderzoek wilde hij een vrijwaring van schadeclaims uit de wijk binnen een cirkel met een straal van 700 meter gerekend vanaf het hart van het Hamburger-terreln. Tegelijkertijd liet hij de vraagprijs voor het terrein zakken met 100.000 gulden. B. en W. gingen daarmee akkoord en op 10 juli werd de koopovereenkomst getekend: Hamburger ontruimd vanaf 1 oktober gefaseerd zijn terrein en in 1986 definitief vertrokken zijn naar Hoog Catharijne. De balans kan worden opgemaakt. Vijftien jaar hard onderhandelen door. Hamburger en de nog niet sterk ontwikkelde milieuwetgeving in Nederland zorgen ervoor dat de schoonmaakkosten voor het Hamburger-terrein en de omgeving op de gemeenschap worden verhaald. En dat wordt mede mogelijk gemaakt door de weigering in politiek Utrecht om zich in dit geval hard te maken voor het principe ‘de vervuiler betaalt’. ■
(Ingezonden mededeling) Een cadeau/kado waar je nog tijden over kunt nratcn! zu^en we °f baar * geven? In plaats van die eeuwige fles wijn of whiskey: geef een cadeau dat nog langer meegaat en dat de tongen nog losser maakt. Vrij Nederland, een geschenk dat maanden lang steeds weer een geschenk blijft.
waar aus steeas opnieuw iets over te zeggen valt. Geef Vrij Nederland als geschenk (u krijgt daardoor zelf óók nog een geschenk) I Ik geef een I geschenkabonnement aan: I Naam Adres I | Postcode Plaats | Ik geefeen: □jaarabonnement f154,75 □ halfjaarabonnement f84,25 □ kwartaalabonnement f43,25
U kunt een kwartaal-, halfjaar-, of een jaarabonnement geven. En als de computer meewerkt kunt u het eerste exemplaar zelf in geschenkverpakking overhandigen. Zie de bon hieronder. Wie Vrij Nederland als geschenk geeft, krijgt zelf van Vrij Nederland ook een geschenk. Elke gever ontvangt het door Jan Blokker, Herman van Run en Martin van Amerongen samengestelde boek 'Honderd Jaar Journalistiek in Nederland’. In de winkel kost dat f 39,maar als gever weet u door dat gratis boek even meer van journalistiek dan degeen die VN van u ontvangt. Als tegenprestatie ontvang ik 'Honderd Jaar Journalistiek in Nederland.’ I Mijn naam is Adres I Postcode Plaats Ik betaal na ontvangst van de acceptgirokaart. Bon opsturen in open, ongefrankeerde envelop naar: . Vrij Nederland, antwoordnummer 3043,1000 PA Amsterdam. GS 00XXX66 |
(Ingezonden mededeling) TiefsT verliefd Renate Rubinstein Verhalen, schetsen en notities over een onderwerp waarover je nooit uitgepraat en uitgelezens raakt. 136 blz., pocket, f 14,90 In de boekhandel verkrijgbaar MEULENHOFF AMSTERDAM