‘Lachen is de enige emotie die je totaal beheerst’

Doeschka Meijsing

TEGEN HET VERVAL

De kunst en de grappen van Wim T. Schippers

Vlak voor het Muziektheater opengaat slaat de Stadsschouwburg genadeloos toe: op vrijdag 19 september gaat daar het drama voor zes herdershonden, Going to the Dogs, van Wim T. Schippers in première. Zaterdag 20 september is het stuk nog één keer te zien in theater Bellevue. Daarna zijn de honden moe. Ook het toneelstuk Gefeliciteerd knelpunt gaat die zaterdag in première. Aan de vooravond van een avondje Wim T. Schippers een gesprek met de man die weigert zich te laten indelen en daarom on alle terreinen actief is.

Over de honden wil hij niet praten. Daar heeft hij zijn zegje al over gedaan: het wordt géén circusvoorstelling; hij heeft gezorgd voor een dramatisch geheel; de trainers van de honden noemt hij regisseurs; als ik te berde breng dat sommigen opperen dat de subsidie beter naar Boltini had kunnen gaan omdat je er daar nog een olifant bij geleverd krijgt en dat het in zijn dramaturgische opvatting dus nogal saai kan worden, antwoordt hij opgewekt: ‘Going to the Dogs is geen kunstje, maar kunst. Ik heb ook al laten weten dat het wat saaiheid betreft sommige stukken van Lars Norén naar de kroon kan steken. Het gaat mij om de merkwaardige situatie dat mensen daarnaar komen kijken. Een duidelijke vingerwijzing is al dat het stuk Going to the Dogs heet. Wie zijn het die daarheen gaan? Wij. Zelfs het feit dat wij er nu over praten geeft al aan dat wij een rol in het stuk spelen. Je lokt er ontzaglijke discussies mee uit over wat toneel nu eigenlijk is. Kunst moet, en nu zeg ik het heel deftig, emoties en krachten genereren, het moet beweging in de geest teweegbrengen. Het moeten opzetjes zijn om gedachten te ontwikkelen.’ Als beeldend kunstenaar werk je vooral conceptueel. ‘Alle kunst is conceptueel.’ Je begrijpt wat ik bedoel? ‘Nee.’ Je begrijpt wat men bedoelt als men het over conceptuele kunst heeft 2 ‘Kijk, ik ben voor de televisie gaan werken omdat ik zo moe werd van al die afspraken die gemaakt moesten worden: wie is er nu kunstenaar en wie niet? Als we dat niet duidelijk hebben wordt het zo’n zooitje. Vooral De Wilde van

het Stedelijk Museum was daar i sterk in, die wilde voor de goede orde precies weten wat nu kunst was en wat niet. Anders kun je alles wel kunst noemen, zei hij. Dat is nu precies wat ik beweer: je kunt alles kunst noemen. En ik heb geen zin om onder het juk van een indeling te werken.’ Hij geeft twee voorbeelden van het juk van een indeling: ‘Ik werd uitgenodigd om een kunstwerk te maken voor de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Ik had er niet op ingeschreven. Het ging om grafiek in de afdeling Vaderlandse Geschiedenis. Maar ik maak'helemaal geen grafiek. Toen mocht ik een wandje uitzoeken, waar ik een brandblusser zag hangen. Ik maakte een plannetje in m’n kop, waarin ik die brandblusser mooi kon integreren. Even later kreeg ik zo’n pak stencils thuis: u dient een schetsontwerp In te leveren, u dient dat voor deze datum te doen, u dient dit en dat. Ik dacht: wat raar is dat nou. Mij wordt vriendelijk gevraagd iets te maken, ik vind dat wel leuk en opeens dien Ik van alles. Ik maak geen schetsontwerp, zo werk ik niet in dit geval. Hagoort, architect van de Koninklijke Bibliotheek, zei heel aardig tegen me: Wim, doe dat nou, schrijf nou even op een A 4-velletje wat je van plan bent. Dan geldt dat als schetsontwerp. En iemand van de commissie, want je hebt daar een commissie voor, zei: maak nou maar een schetsontwerp, dan krijg je alvast geld. Dat vond ik nogal beledigend. Wat is dat voor een onzin?’

Sesamstraat Een ander voorbeeld van het lijden onder het juk van de hokjesgeest: ‘Voor grote monumentale opdrachten ben ik altijd te porren. Ik werd binnen het kader van de één-procentsregeling gevraagd, vla de stichting Kunst en Bedrijf, een wand te bewerken van een christelijke LBO-school in Woerden. En ik moest documentatie meenemen. Ik kwam daar met mijn documentatie en daar zaten allemaal meisjes die niet dorsten op te kijken. Het was een soort huishoudschool. De wand bleek zich te bevinden in het restaurant, waar ze zelf koken en de kliekjes brengen ze dan weer naar bejaardenhuizen in de buurt. Ik diende alweer van alles. Dus ik heb dat een beetje laten sloffen. Toen hoorde ik van Kunst en Bedrijf dat er wat moeilijkheden waren. Ik scheen te vloeken. En het schoolbestuur was er achter gekomen wie ik was. De Wim T. Schippers die Indertijd die blote meisjes in het VPROprogramma Hoepla had laten optreden. Ik zei nog: “Ja maar ik ben ook Emle van Sesamstraat’’ — het hielp niks. Er was een lid van het schoolbestuur dat zei: “U moet dat mij niet kwalijk nemen, maar dat zegt mij op zichzelf niets: Wim T. Schippers.” Dat vloeken bleek toen niet zo erg. Ik kreeg een heel verhaal over de pluriforme maatschappij en over de mensenrechten. Maar het was een bestuursopdracht en het bestuur kon het niet aan dat ik vieze programma’s had gemaakt. Ze wilden in ieder geval mijn reiskosten naar Woerden vergoeden.’

In 1967 zetten de dichter Hans Verhagen, de cineast Wim van der Linden en Wim T. Schippers voor de VPRO het programma Hoepla op touw, dat na drie afleveringen alweer van het scherm geveegd werd. Aanleiding was de naakte Phil Bloom: 'Wij hadden een persiflage op de Flower-Power beweging gedacht: “Meisje, slechts gekleed In bloemen.” Phil Bloom hield een enorme vaas met bloemen voor zich en die liet ze op een bepaald moment uit haar handen vallen. Daar staat ze dan. Bloot. En dat werd de rel. We dachten: dat doen we nog eens over. Als ze zich er zo over opwinden krijgen we nog een keer een bloot meisje. Wat is er nou mooier? En toen zijn we eruitgegooid.’ Ten Braven verwijt je dat je al jaren ‘koketteert met wansmaak en slechte manieren om steeds weer te demonstreren dat je je niets van de heersende esthetica aantrekt’. ‘Ten Braven moet, als hij zoiets zegt, zich een beetje oriënteren. Ik heb bijvoorbeeld nooit een film van tulpen gemaakt die twintig minuten duurde. Dat filmpje is geregisseerd en gedraald door Wim van der Linden naar een scenario van mij, duurt anderhalve minuut en we hebben er op het filmfestival van Evian nog een eerste prijs mee gewonnen, met een handtekening van Joris Ivens eronder. Ten Braven wil geniale kunst en daar heb ik het helemaal niet over. Ik ontdekte toen ik negentien was dat je met allerlei materialen kunst kon maken. Ik maakte doen bijvoorbeeld een publikatie waarin onuitvoerbare plannen stonden, waarvan de genieting er uit bestond dat je ze niet kon en niet mócht uitvoeren. Dan zou het ophouden dat kunstwerk te zijn. Zo zat ik er met mijn puberkop over te denken. Toen ik twintig was zou ik met Ger van Elk en Bob Wesdorp een tentoonstelling maken in museum Fodor. Te elfder ure haakten zij af, maar ik heb er zout en glasscherven en een tablet chocola tentoongesteld.’ Nu komt het verhaal van de onmisbare T. bij zijn naam Wim T. Dat was juist ten tijde van de expositie in Fodor: ‘Jan Eljkelboom van Vrij Nederland ; was in 1962 geïnteresseerd in ons jon■ gens en wilde een interview. Hij nam iemand mee en zei: “Dit is Rinus Fer.dinandusse, let maar niet op hem, hij moet het nog leren, maar hij is heel aardig.” Die iemand ging in een hoekje - zitten kijken.’ (Er volgt een perfecte imitatie van Ferdinandusse.) 'En ik 1 werd zo balorig van zijn aanwezigheid i dat ik ter plekke verzon dat ik alleen ; toestond in een interview als ik Wim T. genoemd zou worden, analoog aan Wll1 lem O’Duys, zoals Willem Duys zich toen noemde. Dat heeft Eljkelboom . consequent gedaan en misschien Is die » T. niet meer weg te branden.’ t Als je destijds in Fodor met zout en t glasscherven je ‘zalen der waarachtige 3 oninteressantie’ inrichtte of een flesje s limonade in de zee laat leeglopen ben 3 je uit op de prikkel in de kunst? 3 ‘Wat kan het anders zijn, zeg me dat nu s eens?' Blijvend plezier? f 'Maar beeldende kunst valt ook uit me< kaar hoor. Het hele leven is een strijd tegen het verval die we zullen verlie< zen. Het gaat mij erom dat ik geen inI deling wil, dat ik niet wil weten van '- kunstenaarschap. Frans Haks uit Groningen schreef eens dat wat ik pp tele< visie maak ook beeldende kunst was. p Ik vond dat nogal zwaarwichtig, maar ik ga daar natuurlijk ook niet tegen t protesteren. Ik vind televisie fanp tastisch, ik wil niet zeggen dat ik er t verslaafd aan ben, maar ik kom er g nooit meer vanaf. Ik maak op tv geen e registratie van iets, ik creëer een weri- kelijkheid. Ik zet het in mekaar en het i- wordt bij iedereen thuisbezorgd.’ n ■ - In de Sjef van Oekel albums, die je sari men met Theo van den Boogaard maakt, gebruik je de Haagse artiest

Dolf Brouwers. Die heeft geklaagd dat ' hij van jullie geen royalties krijgt. ‘Dat moet ik nu toch even uit de doeken c doen. In de Fred Haché Show was een I nieuwsrubriek, “Achter het net”. Daar 6 kwam allerlei nieuws in voor, van bijvoorbeeld een man die was uit vissen r en die ving dan een schoen. Hij toont de € schoen in de nieuwsrubriek en ver- 1 klaart dat hij liever een vis had gevan- 1 gen. Dat soort nieuws. Wij zochten een c Belgische acteur voor een item over 1 België, waar een patatkraam afge- s brand was. Harry Touw zei: ik weet in r de Haagse kunstenaarsclub een man f met een'lege agenda. Dat was Dolf s Brouwers, die ik leerde kennen als een c timide man. Het was een piepklein, mi- I nimaal rolletje. Toen was er een huldi- 1 ging van Barend Servet in ’t Spant en < ik dacht: dat laten we Sjef van Oekel 1 weer doen. Ik schreef voor hem een redevoering s over wat humor eigenlijk was, dat het r in rudimentaire vorm al in de prehisto- 1 rie voorkomt, en dan via de middeleeu- 1 wen naar de hofnarren — heel verwarrend allemaal. Ik hees hem in een 1 zwart pak. Het was heel aardig, zo’n 1 feest-functionaris die elke keer als hij de naam Barend Servet uitspreekt eindeloos moet wachten totdat het gejuich i van het publiek verstomd is en daar horendol van wordt. 1 Dat was zo’n succes, dat dat de eigenlijke geboorte van Sjef van Oekel was. 1 Daarna heb ik dertien jaar lang teksten voor hem geschreven, waarmee hij in het land optredens maakte. Daar heb ik nooit iets voor gevraagd. Sjef van Oekel heb ik in die vorm helemaal zelf bedacht. Als Dolf Brouwers dan bij Felix Meurders de treurige man gaat uithangen en als de media gaan schrijven Wim T. Schippers bult artiest uit, dan is dat geheel bezijden de waarheid. Voor Maastunnelfestivals, drive-in-shows, en noem maar op, waar hij optrad heb ik voor niks teksten geschreven om die roem te voeden die hij met zijn televisieoptreden verworven had. Maar dan mogen wij toch onze schepping in een stripboek brengen? Dan riep hij: Jullie hebben mij toch getekend? Maar ik heb met Ruud van Hemert al die gebaren ingestudeerd, hoe hij zijn bril vastpakt, hoe hij door zijn knieën zakt. Als hij niet zo tekeergegaan was had ik best wel wat voor hem willen doen. Maar Theo en ik zeiden tegen elkaar: als het echt problematisch wordt dan laten we Sjef van Oekel in een ravijn storten en dan heeft hij plotseling een tweelingbroer. ’ Maar je bent wel gesteld op die Sjef van Oekel? ‘Ik stop veel van mezelf in die man. Ik zit vaak in deze openbare gelegenheid te schrijven. En op een keer was ik zo verdiept in mijn werk dat ik opkeek en zag dat ik mijn koffie ongemerkt opgedronken had. Ik zeg zonder na te denken tegen de ober: “Ober ik heb per ongeluk mijn koffie opgedronken. Vindt u het erg om een nieuwe te brengen?” Dan realiseer ik me dat ik dat in de Sjef van Oekel strip kan gebruiken.’ Conducteur In de Sjef van Oekel albums, getekend in de klare lijn-stijl, spélen de Nederlandse Spoorwegen een opvallend grote rol. Het mooiste weerwoord in de Nederlandse literatuur valt als de conducteur aan Sjef van Oekel, die met zijn voeten op de bank tegenover hem zit, vraagt: “Doet u dat thuis ook?” en Sjef van Oekel antwoordt: “Knipt u thuis ook kaartjes?” ’ Reis je zoveel met het Spoor dat Sjef van Oekel zo vaak in de treincoupé te vinden is? ‘Het is in de trein zo’n merkwaardige situatie van mensen die niets met elkaar te maken hebben en tot elkaar veroordeeld zijn. Het is een rare confrontatie van allemaal werelden. Ze kunnen er niet uit. Ze.gaan allemaal

Wim T. Schippers (Foto: Steye Raviez)

dezelfde kant op. Het is er nog gezelliger dan thuis, met koffie en een krantje en allemaal beleefdheden. Je bent overgeleverd aan de medemens. Toen we uit de VPRO gedonderd waren vanwege Hoepla hadden we werk voor de WDR in Keulen. Gled Jaspars en ik zaten een keer in de trein toen een Duitse conducteur mij nét op een vervelende manier naar mijn kaartje vroeg. Ik dacht: daar zul je me hebben. Dus ik zei: “Kaartje? Ik wil eerst wel eens zien of we aankomen. Bij de bakker betaal ik toch ook pas als ik het brood in handen heb? U kunt wel ik weet niet waar naar toe rijden, ik wacht nog af. Ik ben ingestapt en ik hoop dat het goed afloopt en als dat het geval is wil ik daar best voor betalen.” Die man had met zijn vraag naar mijn kaartje de rollen omgedraaid, alsof Ik gedoogd werd in die trein. Dat was niet naar mijn zin.’ Kijk je altijd via die omgedraaide rollen naar de werkelijkheid? ‘Woody Allen heeft gezegd dat, als je met een bepaalde view naar de werkelijkheid kijkt, de grappen voor het oprapen liggen. Het probleem Is niet dat je altijd weer grappen weet, maar dat je de goeie weet en dat je er iets mee doet. Je krijgt natuurlijk vaardigheid in constructies, er zit een zekere systematiek in, maar ik heb geen zin om een systeempje op te bouwen en dat dan aan te kleden met woorden. Soms heb je zijpaadjes ingeslagen waar het moeilijk van terugkeren is. En soms heb je een waaier van mogelijkheden. Ik vind het de kunst om alles te gebruiken wat zich voordoet. Gisteren was ik bezig met Sjef van Oekel die te hard rijdt in een straat met een bord ‘Vijftig kilometer’. Terwijl ik het schreef kwam er iedere keer weer een bord bij: verboden in te halen, verboden te stoppen, doodlopende weg. Hij wordt ingehaald door een politie-auto die zo’n rood stopbord laat opgloeien. Van Oekel denkt nog: ja, dat zie ik ook wel dat ze stoppen. Dat vindt ie overdreven. Maar dan ontwikkelt zich tussen hem en de politie een hele discussie over het inhalen, het stoppen, het verboden te keren. En tenslotte zegt Van Oekel dat ze nu al zo lang aan de praat zijn dat zijn gemiddelde tot ver onder dé vijftig gezakt is. Dat moet je in een heel kort verhaal bij mekaar krijgen, dat is een werkje waar ik soms dagen op te sleutelen zit en soms levert dat een paar domme zinnen op, dat vind ik leuk. ’ Is de stripvorm een ideale vorm voor je

grappen? ‘Toen het stripschap een toptien samenstelde stonden we meteen nummer één. We zakten alleen omdat we uitverkocht raakten. Merkwaardig dat zulke lijstjes een brevet van vermogen zouden zijn. Mensen kijken graag naar lijstjes, kopen graag wat bovenaan staat. Zo vult het zichzelf in. Maar je moet er totaal los van opereren. Er is geen enkele reden om de strip te onderschatten. Ik heb heel wat diepzinnigheden in de Van Oekel-albums gestopt, problemen, interessante taaldingen. Van Oekel loopt In de Raadhuisstraat en ziet al die krankzinnige types om hem heen als hij vertwijfeld uitroept: ‘Waarom leven wij?’ En even later zegt hij: ‘Om het maar meteen toe te spitsen op mezelf: Waarom ben ik er eigenlijk? ’ Daar kun je ook heel goed een mooie novelle over schrijven, maar ik heb er plezier in om het zo bot mogelijk te verwoorden.’ Om zoveel mogelijk humor te bereiken? ‘Er zijn mensen die denken dat er een soort oer-humor is. Net zoiets als dat er schoonheid is en dat een tulp daarvan een verstoffelijking is. Daar geloven Plato en ik niet in. Plato vond het leuk om zo’n filosofie op te schrijven en waterdicht te maken en er dan over te praten, maar echt bestaan doet het niet. Humor bestaat ook niet in die geïsoleerde vorm, iets is alleen maar leuk ten opzichte van iets anders. In Nederland wordt het lachen ingedeeld als een minderwaardige emotie. Dan zeggen ze: ‘nu even serieus’. Dat is de rangorde. Als je een drama schrijft met veel ellende en gehuil, is het idee toch dat dat dieper en betekenisvoller Is dan wanneer je je te barsten hebt gelachen.

Er ligt een schuldgevoel over: het leven is geen lolletje. Maar lachen is de enige emotie die je totaal beheerst. Op het moment dat je in de lach schiet beheerst het je totaal. Er is geen enkele ruimte voor iets anders. En langzaam komt de werkelijkheid dan weer terug. Verdriet is nooit zo uitvullend. Maar je hebt verschillende soorten van lachen. Ik ben eens naar een voorstelling geweest van John Lantings Theater van de Lach, omdat daar een acteur van mij uit De Lachende Scheerkwast speelde. Dan zie je mensen in de zaal zitten die met elkaar heben afgesproken: wij gaan lachen, want daar hebben we voor betaald. Dat is een besluit geweest dat thuis al genomen is. Dan zien ze al die lelijke dingen — want ik houd niet van het genre, maar ook binnen het genre is het slecht gedaan — en dan stijgt er uit die zaal elke keer weer een raar gebulder op. Geen gelach, nee gebulder. Ik heb net de tryout van Gefeliciteerd knelpunt gezien dat zaterdag in première gaat en daar moet bijvoorbeeld ook nog aan geschaafd worden. Het is iets te lollig uitgevallen. ‘Het riekt naar humor’ zeg ik in zo’n geval. Dan wordt er aangegeven wanneer je moet lachen. Ik maak zelf wel uit wanneer ik lach. Als ze gaan denken Wim T. Schippers is om te lachen, dan moet je uitkijken. Je moet het lef hebben om je fans teleur te stellen.’

len.’ Diepvries Is Gefeliciteerd knelpunt even serieus tussen aanhalingstekens als je toneelstuk Kutzwagers? ‘Dat is toch een prachtig lelijk woord, Kutzwagers, met die rare opeenhoping van tzw. Harry Mulisch kon niet naar dat toneelstuk kijken vanwege dat woord, liet hij me weten. Het smaakt ook heel tonellg . Je hebt de gebroeders Karamazov, de drie gezusters — en nu dus de zwagers. Het was een succes, de Leidsekade stond elke avond vol. Het had een jaar kunnen spelen, maar omdat het gesubsidieerd toneel was, werd het afgevoerd. Toneel’Theatraal deed het af met één regeltje. Ze dachten zeker: dat gaat wel weer over. Daarom wil Ik nu veel toneel schrijven. Ik wil niet als een incident worden afgedaan. Er is geen enkele culturele discipline die mij serieus neemt.’ Maar je hangt in het Stedelijk, je schrijft voor Centrum ? ‘Omdat er op een gegeven moment geen ontkomen meer aan is.’ Toneel, beeldende kunst, radio, televisie, strips — welke disciplines heb je nog niet gehad? ‘Alle gebieden waar ik in werk bieden me de mogelijkheid te uiten wat er in me opwelt, ideeën over het leven. Alles is een middel om ontroerd te raken, na te denken. Cultuur is onvrede met het bestaan. Het leven is toch al zo vervelend. Je eet een boterham, wat is dat nou? Mulisch zei dat je dingen maakt om onsterfelijk te zijn. Misschien is dat het. Ik vind het heel vervelend dat Ik straks weer weg moet.’ Lekker rustig. ‘Je kunt helemaal niet van rustig spreken, dat is een term uit het land der levenden. Er is daar niks. En het is dus een leuk idee dat als je doodgaat, dat dan de gedachte die je vorm gegeven hebt doorgaat. Ik schrijf nu een televisiestuk waarin een rijke Amerikaan zich heeft laten invriezen. Een aantal jongelui discussiëren daarover op een flatje In Bilthoven. Ze worden al misselijk bij de gedachte. Maar de dochter van die Amerikaan zegt: ik vind invriezen frisser dan verbranden of verrotten. Het eeuwig leven Is theoretisch denkbaar. Ze hebben eeuwenlang in de kunst geprobeerd de onsterfelijkheid te bereiken en nu het kan gaan ze zeuren over wat er gebeurt als je weer ontdooit.’ En omdat we nu toch Over invrlezing en ontdooiing hebben, vertelt hij de ’ scène na waarin Waldo van Dungen Gé ‘ Braadslee aan het huilen krijgt omdat de kaassouflé is ingezakt en ze maar ' iets uit de diepvries gehaald heeft, waarop de verlate Waldo oprecht ge’ meend uitroept: ‘Ha lekker! Diept vries!’. ■

Advertentie

t (Ingezonden mededeling) z aaT- *d >1 >1 nü iViTFMh i s F. HARMSEN VAN * BEEK ; Kus of ik schrijf { ‘Iedereen met een^aarachtig * gevoel voor schoonheid kent j. natuurlijk de gedichten van 2 F. Harmsen van Beek.' Charlotte Mutsaers, VN ‘ f21,50 in de boekhandel t B R IJ > J yPj ij

Advertentie

(Ingezonden mededeling) Jouw Berentzen of de mijne? ■ 1m ■ M zll I 'lil / II / / m ■ ÏW I Z 11 I I f II Rl | Lr | f Ka _____ h a v j =!*w“ B ■ 1 1 1 — l / VB w WlWR I IR ] 1 , . \ / n UU / V raR z/w■■P*' l Verras elkaar of jezelf ’ns met Berentzen. De fruitigste tinteling van 21%. I Puur. gemixed.of on the rocks.Want Berentzen is... RMMIk Vkva Ontdek het maar Dat wordt liefde op het 3 K /- eerste gezicht1 Vraag het je slijter I? vergeet je nooit meer.