Iedereen in de hel, niemand deugt

HANS W. BAKX

SPAANSE LITERATUUR

Volgens

Jorge Luis Borges verenigde Francisco de Quevedo (1580-1645) met de diverse genres die hij beoefende ‘een hele literatuur in één persoon’. In zijn nu vertaalde ‘Dromen’ wordt via een bezoek aan de hel getoond hoe de wereld werkelijk in elkaar zit. Het is een Danteske wereld, maar met een essentieel verschil.

Kwade tongen beweren dat het hoogtij van de Spaanse literatuur, de zogeheten Gouden Eeuw, begon met het zinken van de Armada in 1588. Die gebeurtenis symboliseerde het feit, voor wie het zien wilde, dat de wereldmacht Spanje begon af te takelen. Geruststellend was, opnieuw voor wie het zien wilde, dat in de decennia daarop de letteren bloeiden als nooit tevoren: Lope de Vega, Cervantes, Góngora, Quevedo, Calderón leken om strijd meesterwerken te produceren waarnaar tot in het verre buitenland bewonderend werd opgezien. Een tijd kortom, waarin schijn en zijn steeds verder uiteenliepen, de tijd voor een satiricus. Quevedo (1580-1645), die deze rol zou vervullen, bezat daarvoor de kennis van zaken en het temperament. Hij was van adel, maar niet hoog genoeg om te worden opgenomen in de roversbende aan het hof. Hij had tijdens zijn studie in Alcala het rauwe volksleven leren kennen, maar ook een immense hoeveelheid boekenwijsheid opgedaan. Als bijzonder secretaris van de onderkoning van Sicilië en Napels raakte hij bedreven in de politieke intrige, maar leerde, toen zijn baas in ongenade viel, ook het gevang kennen. Hij had een hoekig, opvliegend karakter — Quevedo was een gevreesd duellist - dat nooit in een huwelijk of liefdesrelatie werd bijgeschaafd. (De paar maanden dat hij getrouwd was, laat in zijn leven, bleken een mislukking.) Dat alles, gevoegd bij een grote geldingsdrang die zich nooit helemaal ontplooien kon, werd lont en brandstof voor zijn satire. Zo rijk aan tegenstellingen als Quevedo’s leven is, zo divers is ook zijn werk; Borges spreekt zelfs van ‘een hele literatuur in één persoon’. Het omvat de Bekoorlijkheden en onbehoorlijkheden van het oog van de aars (een burleske waarvoor alleen de geharde rabelaisiaan niet de neus zal ophalen), maar ook weemoedige bespiegelingen over de ijdelheid van alle leven, La cunay la sepultura {De wieg en het graf)-, vermakelijke brieven over hoe te ontkomen aan een inhalige echtgenote, naast een staatkundige verhandeling met adviezen aan de koning; diatriben tegen de vrouw, naast verheven liefdespoëzie. In de recentere literatuur over Quevedo duikt in dit verband geregeld de term desgarrón afectivo op, emotionele verscheurdheid, een etiket dat een sonore klank bezit, maar weinig verklaart. Wél spiegelt zich in die ‘verscheurdheid’, duidelijker dan in het werk van anderen, de dubbelheid van zijn tijd, waarin wezenloze spilzucht bestond naast de bitterste armoede, cynisme naast religieuze vervoering.

dromen door Francisco de Quevedo Vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Barber van der Pol Uitgever Ambo Klassiek, 164 p., ƒ 39,50

Twee van Quevedo’s beste prozawerken zijn, opnieuw, voor een Nederlands publiek toegankelijk gemaakt. Anderhalf jaar geleden verscheen de schelmenroman De zwendelaar {El buscóri) in een uitstekende, tweetalige uitgave (BoekWerk, Groningen), en onlangs Dromen {Suenos, bij Ambo). Beide waren hier in de zeventiende eeuw al populair: Nicolaas Heinsius junior plunderde de Buscón royaal voor zijn eigen Den Vermakelijken avonturier (1695), en de schilder Leonard Bramer was zo geestdriftig over de Suenos dat hij er een zestigtal tekeningen bij maakte {Quevedo’s Spaensche Dromen, 1659). De Dromen, om ons daartoe te beperken, vormen een merkwaardig boek. De vijf teksten die het bevat, zijn: een visioen van het laatste Oordeel; een onderhoud met een duivel die verslag doet van het helleleven (Quevedo spreekt in zijn voorrede herhaaldelijk van een discurso, dus niet van een ‘droom’, zoals hier vertaald wordt); een gedroomd bezoek aan de hel, weer een discurso waarin de figuur van de Ontnuchterde aan de verteller laat zien hoe de wereld werkelijk is, en tot slot een droom waarin de Dood een rondleiding geeft door zijn rijk. Hoewel op verschillende tijdstippen ontstaan, zijn de overeenkomsten tussen de visioenen, vooral inhoudelijk, groter dan de verschillen. Daarin ook ligt zowel de kracht als de zwakheid van de Dromen. In de hel komt ieder terecht die op aarde tegen God en gebod gezondigd heeft. De helletoerist krijgt dus tijdens zijn bezoek een goed beeld van wie er bij leven ‘fout’ zijn geweest. Maar doordat Quevedo, behoudens enkele uitzonderingen, hele categorieën stervelingen tegelijk in de hel plaatst {de pasteibakkers, de artsen, de verliefden) en daarmee tot zondaar maakt, ontpopt die hel zich als... de Wereld, zij het ondergronds. Feitelijk iedereen zit in de hel, dus feitelijk niemand deugt. Dat is een interessant verschil met Dantes hel, waar de zondaars veel meer als individu, en daarmee veel overtuigender, aan bod komen. Quevedo vertegenwoordigt het wereldbeeld van de barok, waarin zowel de Deugd, in gepersonifieerde vorm, alle deugden omvat, als de pasteibakker vanzelfsprekend voor alle pasteibakkers staat. En de grote zonde waaraan iedereen zich schuldig maakt, ook dat is typerend voor de barok, is het Bedrog. De wereld is een schouwtoneel en wil bedrogen worden, en dus verwerkt de pasteibakker katten en muizen in zijn produkten, knoeit de dokter maar wat aan, doet de vrouw zich jonger voor dan ze is, et cetera. De Dromen geven de lezer eenzelfde ervaring als het werk van die andere, Oostenrijkse, barokauteur van drie eeuwen later: Thomas Bernhard (trouwens een liefhebber van Quevedo). De tirades tegen artsen bij voorbeeld zijn precies zo bij Bernhard te vinden. Wat ze eveneens gemeen hebben, is een verregaande onzintuiglijkheid van hun proza: bij alle twee ontbreekt enige aanduiding van een omgeving, een leefwereld van daagse dingen. Bernhards personages en Quevedo en zijn Dromer laten niet zien dat de wereld helse trekken heeft, ze beweren dat alleen; de hel ontrolt zich in hun eigen hoofd. En in beider geval werken hun favoriete stijlmiddelen, overdrijving en groteske, en het volslagen negativisme

Francisco de Quevedo

— is er dan helemaal niets dat deugt? NEE! - eerder op de lachspieren dan op de traanklieren. Hun teksten zijn in goede en slechte zin puur intellectualistische taalbouwsels. Het bovenstaande is, waar het Quevedo betreft, niet helemaal rechtvaardig. Zijn satirische meesterwerk La fortuna con sesoy la hora de todos {De fortuin bij zinnen en het uur van allen - overigens: de fortuin en niet het fortuin, zoals in de inleiding tot de Dromen wordt vertaald; het uitgangspunt is juist dat Quevedo het geluk personifieert) is goeddeels in de wereld gesitueerd en bevat wel degelijk iets van het ‘volle leven’. Toch legt ook daar dat leven het steeds weer af tegen de leer: Quevedo was nu eenmaal een intellectualist. Wie zozeer aan het verstand appelleert, overtuigt maar ten dele en niet erg diep. Bovendien streed hij de verkeerde strijd op het verkeerde veld. Pasteibakkers, hoe belangrijk ook, zijn niet de ruggegraat van de natie, en terwijl Spanje verviel, begaf Quevedo zich in een drukke polemiek over de vraag of de heilige Theresa nu wel of niet naast Sint Jacobus de tweede schutspatroon van het land moest worden. Het is mooi dat de Suenos opnieuw in het Nederlands zijn uitgebracht. Minder mooi is dat dat zo slordig moest gebeuren. Juist bij een werk als dit, dat bestaat uit en van de taal, komt het aan op stijlgevoel en een vlekkeloze beheersing van het Nederlands. Zoals het boek er nu ligt, wordt het pad door de hel ontsierd door tal van distels. Ik pluk een tuiltje, ruwweg uit de eerste vijftig pagina’s: ‘Ik zag een klerk bij wie zijn ziel niet goed paste en die, om er van af te zijn, beweerde dat het de zijne niet was.’ Bedoeld is de eigen ziel van de klerk die door hem verloochend wordt. Dus: wiens ‘om er van af te zijn’ betekent zoiets als ‘om er niet meer over te hoeven praten’. Bedoeld is: ‘om er van af te komen’ of ‘om hem kwijt te raken’, raken’. ‘{...') op het rechte spoor (houden).’ Onzuiver voor: in het rechte spoor houden. *(...) waar schoonheid de blik (...) deed vermeien.’ In het Nederlands bestaat alleen zich vermeien. Wie ‘zich deed vermeien’ lelijk vindt, kieze een andere uitdrukking. Over de belustheid van vrouwen om huichelaars de kleren te kussen, heet het: ‘Bij sommige vrouwen wees ik dit niet zozeer toe aan vroomheid dan wel aan verzotheid op kussen.’ Dat moet natuurlijk zijn: ‘schreef toe’ en ‘als wel’. Je zegt niet iets in jezelf, maar bij of tot jezelf (je praat hoogstens in jezelf). Een vader klaagt dat zijn zoon het aan hem nagelaten geld verpatst, maar verpatsen is ‘te gelde maken’: je verpatst spullen, en geld verkwist je {desperdiciar). De muren van een huis in verval verpulveren niet, maar verbrokkelen. Van iemand die aldoor dezelfde onzin herhaalt, heet het: ‘niemand kon hem daarvandaan halen’. Bedoeld is: daar van afbrengen. Enzovoort. Erger is dat de lezer herhaaldelijk de aanvechting voelt naar de boekenkast te lopen en het Spaanse woordenboek op te slaan, ongeveer zoals die afgewezen minnaar uit een eerdere satire van Quevedo die telkens terugkeert naar het huis van zijn geliefde om aan de klink te rammelen. Enkele voorbeelden uit vele: Van ‘een zootje (!) kasteleins’ {una lechigada de tabemos') vertelt Quevedo dat ze op het pad naar de hel steeds uitglijden over de tranen van anderen, om vervolgens op te vervolg op pagina 86

F QUEVEDO | vervolg van pagina 73 merken: ‘Wij maakten ons vrolijk over het feit dat ze zich op de weg van de deugd meer inspanden dan wij.’ Leedvermaak dus, dat pas betekenis krijgt voor wie naar het origineel kijkt: los que veiamos (...) mós trabajados, ‘die zich meer moesten inspannen dan wij’ - boontje komt om zijn loontje! Verderop, nog steeds op hetzelfde pad, noteert Quevedo: ‘De verstandigen gingen via een afzonderlijke weg omdat zij zich niet door anderen lieten regeren en de dommen repten zich eveneens over een afzonderlijke weg voort omdat zij degeen die hen regeert niet begrijpen.’ Wat is daar nu zo leuk aan? Het wordt leuk, als je ziet dat Quevedo verstandigen en dommen langs één (en dezelfde) weg laat gaan (por un camino) en dat het verschil tussen de twee slechts marginaal is: zij die zich niet willen laten regeren en zij die niet begrijpen wie hen regeert (i.e. dat ze geregeerd worden). Een paar regels verder wordt gezegd van soldaten die meer sabelhouwen met hun kleren dan met hun lijf hebben opgevangen: ‘Zij waren zeer naakt’ (muy desnudos). De oplossing is dat ‘desnudo’ ook ‘in lompen’ kan betekenen. Een koetsier in de hel zegt: ‘Niemand kan bewijzen dat ik ooit iemand met goede bedoelingen mijn koets heb binnengelaten.’ (Iemand een koets binnenlaten?') Een raadselachtige zin om jezelf mee vrij te pleiten, zoals de koetsier beoogt. Er staat dan ook: ‘Niemand kan bewijzen dat iemand ooit met goede bedoelingen in mijn koets is gestapt.’ Cardanus heeft in zijn boek De subtilitate geen ‘oude heksen’ verzameld, maar hekserijen (hechizos). Zo gaat veel verloren. De vertaalster kan dan wel zeggen dat Quevedo vertalen ‘pionieren’ blijft, maar een voortrekker, om een quevedesk grapje te wagen, is iets anders dan een doortrekker... izn

Het Literaire Leven

PETER VAN STRAATEN

IN ZAKEN

DINY SCHOUTEN

In 1985 kreeg de Haagse vrouwenboekwinkel Trix nog een oorkonde van de Culturele Raad van Zuid-Holland, wegens de grote inzet waarmee schrijfstersavonden en literaire workshops werden georganiseerd. De prijs werd gedeeld met de drie andere Zuidhollandse zusters: ‘Gaia’ in Leiden, ‘Brood & Rozen’ in Dordrecht, en ‘Aradia’ in Gouda. De drie andere vrouwenboekwinkels hebben inmiddels de strijd gestaakt. Hun inkomsten waren niet kostendekkend. In de regio is Trix de enige overlevende, maar daar is alles mee gezegd. Bij de gemeente Den Haag ligt het plan om de exploitatiesubsidie - die pas sinds twee jaar structureel werd toegekend - in te trekken. Een ambtenaar op het gemeentehuis - een man, natuurlijk - die het rode potlood mocht hanteren, oordeelde dat Trix niet voldoende uitstraling heeft voor de letteren. Alsof de Literaire Salon niet tal van schrijfsters uit binnen- en buitenland heeft laten optreden: May Sarton, Mireille Best, Jutta Heinrich, Philomena Essed, Carla Bogaards, Anja Meulenbelt, Margaretha Ferguson, Mies Bouhuys, Fleur Bourgonje, Gerda Meijerink, Maaike Meijer, Elly de Waard, Hermine de Graaf. Als Trix er niet alert op was, dan zouden op de Haagse ‘Nacht van de Poëzie’ uitsluitend mannelijke dichters optreden. Mocht Ans van den Berg, de wethoudster van Cultuur én van Financiën, en notabene degene die in het begin van haar aantreden grootse plannen had voor een ‘Haags vrouwennetwerk’, het bezuinigingsvoorstel overnemen, dan is bij Trix alle plezier om de stemmen van schrijfsters - óók de onbekendere - te laten horen eraf. Waar doe je het voor, anders? Je zou veel hogere entreeprijzen moeten vragen, ‘en vrouwen behoren over het

algemeen tot de minst draagkrachtigen’. Willy Cornets de Groot, die van Trix’ huidige collectief van zeven vrijwilligsters het langst bij de winkel betrokken is, kon door omstandigheden haar protest niet persoonlijk komen uitspreken tijdens de inspraakronde. Dat was wel jammer, maar de raads-

TRIX

leden hebben haar woorden allemaal op papier gekregen, en ook daar zijn ze vlammend: ‘Als dit zo doorgaat is het door de overheid bedoelde emancipatiefacetbeleid een wassen neus.’ Inmiddels is een handtekeningenactie op touw gezet onder sympathisanten en bezoekers, waarin de gemeente wordt gemaand dat ‘investeren in Cultuur de algehele economie van de stad ten goede komt’. De tijd dat het geld op straat lag voor vrouwenactiviteiten is voorbij, verzucht Marguerite Ponse. Ook zij was al bij vrouwenboekwinkel Trix betrokken toen die alleen nog maar bestond uit een afsluitbare kast (en een boekhoudschriftje) op de bovenverdieping van het Vrouwenhuis in de Anna Paulownastraat. Die kast - eerst was dat zelfs alleen maar een koffertje — ging alleen maar open op avonden dat er iets bijzonders werd georganiseerd, en er waren frequente barbezoeksters die geen notie hadden van het bestaan ervan. Ongeveer in het jaar dat het Vrouwenhuis verhuisde

naar een goedkoper adres - was dat in 1984? - kon Trix zich zelfstandig vestigen in een winkelpand in de Prinsestraat, waar een bevriende meubelmaakster een uiterst schappelijke huur voor rekende. Het collectief heeft de ruimte indertijd nog zélf vertimmerd. De banden met het Vrouwenhuis, waar de baractiviteiten zijn verruild voor vormingswerk, zijn gebleven. Trix houdt er twee keer per jaar de ‘toogdagen’. Dan wordt het afgelopen jaar geëvalueerd en het beleid vastgesteld voor het komende. Hele discussies kunnen dat zijn, maar wél interessant. Bijvoorbeeld: moet of mag je zwarte schrijfsters apart zetten? Zwarte bezoeksters vragen erom, maar het heeft hoe dan ook iets naars. En een Turkse

schrijfster, is die ook ‘zwart’? In het collectief heeft één vrouw gezeten die Indonesisch was, maar ze groeide op in Emmeloord - haar kun je toch moeilijk een zwarte vrouw noemen. Een lesbische kast is er wel altijd geweest, maar soms wéét je het niet, dan kan het boek van een lesbische schrijfster gewoon tussen de andere vrouwenboeken staan. Mannen zijn bij Trix altijd welkom geweest: ‘Ze vragen zélf altijd of ze hier wel binnen mogen komen.’ De grens van de mannenboeken ligt bij de fictie: ‘Non-fictie van mannen verkopen we als ze iets zinnigs te zeggen hebben.’ Maarten ’t Hart valt daar niet onder, ‘al kleedt hij zich nog zo mooi aan’. Het is allemaal wél prozaïscher geworden. De tijd dat er zulke leuke buttons werden verkocht met Blijf met je klauwen van vrouwen was toch aardiger. Naar de buttons is geen vraag meer, evenmin als naar de boeken met ‘feministische theorievorming’. Lilian Rubin, Iteke Weeda, dat werd vroeger als warme broodjes verkocht. Nü lezen vrouwen liever romans en reisverhalen, ‘maar dan wel over stévige vrouwen’. Natuurlijk, de literaire romans vind je elders ook, maar de klanten van Trix stellen het op prijs dat je ze hier zo bij elkaar vindt. En de heerlijke lesbische pulpromans van Susan de Boer, die kun je bijna nergens anders vinden. De boeken van vrouwenuitgeverijen Furie of An Dekker worden misdeeld in de aandacht van de pers en de boekhandel. ‘We doen wel eens een steekproef bij andere boekwinkels. Dan zeggen ze: dat hebben we niet, gaat u maar naar

Trix.

Vrouwenboekwinkel Trix, Prinsestraat 122, 2513 CH Den Haag. Telefoon 070-364 50 14.