met dit gezegde, onmiddellijk omdraait naar wat hij dan wèl meent te kunnen weten, bemerkt hij niet, dat hij voor een venster stond en niet voor een blinde muur, waarvan inderdaad niets meer geweten kan worden.

Wat door de vensters geschouwd wordt verdeelt de Idealisten. Velen zeggen daarbij het woord: God of Allah, vele anderen het woord: Nirwana; de Chineesche wijsbegeerte het woord: Uitspansel of Het Eeuwige, de Hegelianen het woord: Absolute Idee, enz. De wiskunde zegt: het oneindige! Hoeveel verdeeldheid het scheppen van deze woorden ook in de wereld gebracht heeft, wij kunnen zeggen: In wezen zeggen allen hetzelfde.

Wij hebben gezien, dat ons verantwoordelijkheids gevoel groeit in rechte evenredigheid met het grooter worden van ons inzicht in de dingen dezer wereld en dat, aangezien wij aan het grooter worden van ons inzicht geen grens kunnen denken, ook ons verantwoordelijkheids gevoel, met het grooter worden van ons inzicht, grooter en steeds grooter moet worden, enzoovoorts in het oneindige. Ook hier weer die woorden, die altijd de laatste woorden zijn, die de mensch kan zeggen, wanneer en waar hij de dingen om en in hem peilt. Ook hier, afgedaald in de diepten van ons eigen innerlijk, staan wij niet voor een blinde muur, maar voor een venster. Schouwend door dit venster werd in den dichter Kloos de bekende versregel geboren: „Ik ben een God in het diepst van mijn gedachten."

In deze versregel is mede het antwoord gegeven op een vraag, welke de mensch, staande oor het venster, zich stellen zal, de vraag: Wat ontvangt de mensch door die vensters ?

Hierop is naar mijn meening maar één antwoord mogelijk, het antwoord, dat de Evangelist Johannes geeft: Door die vensters ontvangt den mensch het Licht, Aan het Licht, schijnend uit het oneindige in de wereld der verschijnselen, zijn, zooals aan elk verschijnsel, twee polen te onderkennen. Beschouwd langs het aspect van „Kracht" uit zich dit licht in den mensch als de wil tot leven, als het „élan vital" van Bergson en beschouwd langs het aspect van „Wijsheid" als het zelfbewustzijn, het „ik ben Ik" gevoel, dat den mensch ingeboren is. Te zamen vormen deze beide, uit het oneindige, als door een venster, ontvangen principes: levenswil en zelfbewustzijn, voor zooverre deze principes