MK^^ISSCHIEN lijkt het vreemd in’t hartje van Jen zomer een praatje te houden ' ■ over baarden. Doch waar het huidig || seizoen beter met den naam van (SIEOq Alf/W „zachten winter” dan met dien van JK „zomer” bestempeld kan werden, mogen we verwachten, dat de keuze van ons onderwerp goed beschouwd nog zoo ongerijmd niet is. In de dagbladen hebben we tal van berichtjes aangetroffen betreffende hagel- en sneeuwjacht op plaatsen, waar men anders gewoon is om dezen tijd te puffen van zonnewarmte. Wél trachtte men met profetische wijsheid eene verklaring te geven van dit abnormale verschijnsel, doch wat baatte dit? — De thermometer steeg er geen graad door ! Inderdaad, we zijn geneigd ons te scharen aan de zijde van het leuke boertje, dat lijdzaam had toegeluisterd naar ’n would-be wetenschappelijke explicatie van den dorpsschoolmeester en ten slotte vastberaden uitriep : „Vreet-oe maor letters, zooveul oe wilt, en praot oezelf maor kwaosie waorm, maor ik gao morgen mit m’n wief de kaochel uut de schuur haolen.” Zie, dit praktisch voorbeeld van ’t pienter boertje verdient navolging en het lijkt vrij zeker, dat „de vriend van oud en jong” dit jaar vroeger dan gewoonlijk z’n plaatsje in onze kamers zal innemen, ’t Is daarom, dat we het niet ongepast achtten reeds thans een kijkje te nemen in eene welbekende Nederlandsche haardenfabriek. In 1895 was het, dat de heer Jan Jaarsma aan den Binnensingel te ’s-Gravenhage zijn bedrijf oprichtte. Na korten tijd reeds bleek de inrichting onder een gelukkig gesternte geboren te zijn ; met verrassenden spoed namen de orders toe, zoodat meerdere krachten aan het werk gezet moesten worden. Niet lang echter mocht de energieke oprichter zich over dit succes verheugen ; de heer Jan Jaarsma overleed n.1. in December 1901. Zijn zoon, de heer Nicoheye Jaarsma, wiens opleiding nog niet eens voltooid was, aanvaardde vol goeden moed de leiding der steeds in bloei toenemende fabriek. Deze jeugdige werkkracht bleek de right man on the right place, zoodat aanvang 1906 de omzet — en in verband daarmede ook de productie — dermate was uitgebreid, dat de werkplaatsen en magazijnen ten eenen male te klein bleken. Het belang der onderneming bracht mede, dat plannen
werden beraamd tot het bouwen eener aanmerkelijk grootere fabriek. Aan de Fahrenheitstraat, in het nieuwe westelijk deel der residentie, gemakkelijk te bereiken van het centraal station met de stoomtram en lijn 3 der electrische, verrees op een terrein van 2000 M2 ’n fabriekspaleis, dat zoowel in- als uitwendig een alleraangenaamsten indruk maakt. Mede door zijne rustige, thans nog landelijke omgeving, doet het gebouw onwillekeurig denken aan eene academie of technisch instituut, ’n gedachte die behouden blijft, wanneer de bezoeker door de teakhouten voordeuren de breede vestibule, belegd m e t Italiaansche
vloertegels, betreden heeft. Daar prijkt aan een der wanden ’n fraaie gedenksteen van glas-mozaïek, uitgevoerd en ontworpen door den heer Willem Vos te ’s-Gravenhage, chef-teekenaar der fabriek. In gulden letteren bevat hij de volgende inscriptie : (Eer ijerinncrinn aan tie ojjeiiing heser fflfiriefi, ojjgeritijt in 1906 boor .(Êitnfjepe a a r 5 m a, aï§l hoortsetting ber firma 31 a n 3!aargma, ge^tnrben in 1895, aangelinben bonj: ijct iicpconeef.
Terwijl links een breede trap naar de boven-magazijnen voert, bevindt zich rechts de showroom *), welke ruime zaal, — badend in een zee van licht, dat door een gedeeltelijk glazen dak en hooge vensters ter weerszijden binnendringt — eene oppervlakte bezit van circa 150 M2. De getimmerde lambriseering, alsmede de belijsting der wijnroode wandvakken, is roomkleurig geschilderd. In dezelfde teint gehouden zijn de kokette meubeltjes op de smyrna-tapijten, die *) Voor particulier bezoek is de showroom dagelijks geopend van ’s middags 2 tot 5 uur.
De fabriek der firma Jan Jaarsma aan de Fahrenheitstraat te ’s-Gravenhage.
De schowroom (Fahrenheitstraat).
aan weerskanten der in het midden aangebrachte pyramide van levend groen, de met zwaar linoleum belegden vloer onderbreken. Rond het sierlijk middenstuk en langs de wanden zijn de diverse fabrikaten geëxposeerd. Tot eene beschouwing van elk dezer baarden afzonderlijk meenen we den lezer hebbest te kunnen verwijzen naar den keurig op zwaar kunstdrukpapier
bewerkten catalogus, welke — verschenen in drie talen — door de firma op ruime schaal verspreid werd. De eigenlijke fabriek, op royalen voet ingericht, biedt comfort en hygiëne, zooals men dit slechts in werkplaatsen van den nieuwsten tijd verwachten kan. Ter verschaffing van kunstlicht dienen b.v. niet minder dan 200 gloeilampen, behalve de diverse booglampen
voor den algemeenen dienst; voorts zijn alle afdeelingen onderling telefonisch verbonden met het hoofdkantoor. Alvorens onzen rondgang door het gebouw te aanvaarden, zij vermeld dat de firma naast talrijke agentschappen in de voornaamste steden hier te lande en in België, sedert het voorjaar een eigen showroom bezit te Londen (Ludgate Hill 42) en te Brussel (Rue Neuve 135-137). Treden we thans met de werklieden de fabriek aan de achterzijde binnen. De steenen vloer der gang is voorzien van rails, welke in vertakkingen hun weg vinden door elk werklokaal om de materialen per wagen ter bestemder plaats te voeren. Het met cijfers beschilderd kastje aan den ingang bevat de koperen nummer-penningen van elk der aanwezige werk lieden en verschaft met één oogopslag de zekerheid, dat niemand der 70 man absent is. De ruwe gietstukken zijn opgeslagen in een magazijn van 200 M2 oppervlakte. In vakken langs den wand en hangers aan den zolder zijn de onderdeden zorgvuldig gesorteerd. Tegels, massief koperen ornamenten, nikkelen monteeringen, plaat-ijzer, asbest, bouten en staven vindt men in verschilleude afmetingen en kwaliteiten voorhanden. Zij worden uitgegeven tegen inwisseling van door den meesterknecht onderteekende bons. Eene belangrijke waarde aan onderdeden is hier bijeengebracht, want behalve de reeds genoemde materialen bevat deze stapelplaats eenige duizenden binnenkolommen, roosters, potten, etc. Gelijk in vele fabrieken van den tegenwoordigen tijd, wordt ook binnen deze muren de zindelijkheid in elk opzicht gehuldigd; in de gang, grenzend aan het magazijn, is een voldoend aantal waschbakken aangebracht, zoodat de werklieden zich behoorlijk kunnen reinigen vóór ze de fabriek verlaten. Thans zijn we genaderd tot de hoofdwerkplaats : de bankwerkerij. Men vervaardigt daar voornamelijk de a jour togen der haarden. Dit lokaal beantwoordt uitnemend aan zijn doel; het daglicht is er even krachtig als in ’t open veld, terwijl door goede ventilatie-gelegenheid eene aangename temperatuur gewaarborgd blijft. Aan lange werkbanken, slechts hier
De showroom te Londen.
De Bankwerkerij.
en daar onderbroken door ’n machine of ’n ijzeren pilaar ter ondersteuning van het glazen dak, vinden 45 man hun arbeid. De a jour toog — dat is het opengewerkt en van ornamenten voorzien gedeelte van den haard — bestond vroeger jaren uit gegoten metaal. De firma Jan Jaarsma was echter een der eersten, die deze ommanteling, tenzij anders besteld, uit plaat-ijzer vervaardigde. De oorzaak hiervan ligt grootendeels in het feit, dat ze er prijs op stelt oorspronkelijk werk te leveren, hetgeen moeilijk met gegoten stukken te bereiken zou zijn, daar het maken van nieuwe gietmodellen en het bewerken daarvan te veel tijd vereischt om enkele malen per seizoen tot verwondering van publiek en concurrenten met iets nieuws voor den dag te komen. Teneinde in elk opzicht haar standpunt van originaliteit te handhaven is de heer De Munnik als artistiek
teekenaar aan de onderneming (verbonden. Deze artist, wiens talrijke ontwerpen het sieraad uitmaken van menig salon, begon zijne studie aan de Academie van Beeldende Kunsten en Technische Wetenschappen te Rotterdam en haalde zijn middelbare akte aan de Amsterdamsche academie. De a jour togen worden, zooals gezegd, uit plaatijzer vervaardigd; de wijze waarop dit geschiedt is beter met het oog te volgen dan met de pen te verduidelijken, aangezien het aantal modellen legio is en elk ontwerp eene speciale bewerking vereischt. In ’t algemeen bestaat de toog uit twee verticale zijvlakken, een horizontaal bovenvlak en de voorzijde. Deze gedeelten worden vereenigd tot een kast, die den gegoten of gesmeden haard omsluit. Alle afzonderlijke gedeelten worden in hoofdvorm machinaal uit plaatijzer gesneden, wanneer die vorm althans uit gestrekte lijnen is saam-
gesteld. De daartoe gebezigde machine vertoont veel overeenkomst met de snijmachine in drukkerijen en boekbinderijen. Aan de langste buitenzijde van een metalen tafel bevindt zich een vlijmscherp mes van bizondere hardheid, dat aan een draaipunt of as bevestigd is. Dit mes heeft men van de as tot het handvat voorzien van een zacht gebogen veer, welke niet langs de tafel glijdt, doch'daarop drukt wanneer het mes omlaag gebracht wordt. Aan de buitenzijde der tafel bemerkt men een verstelbare maatlat om het ijzer de gewenschte afmeting te geven. Na deze bewerking behandelt men de aldus gevormde vlakken van den toog me de stempelmachine. Evenals de ponsmachine voorziet dit werktuig het ijzer van openingen ; met dit verschil evenwel, dat niet slechts een kegelvormige punt den arbeid verricht, maar dat men naar verkiezing gebruik kan maken van varieerende stempels. Deze bestaan uit een of meer verticaal geplaatste staven, wier omtrekken in vereeniging den vorm bezitten van het a jour patroon.
Het geheel wordt bijeengehouden door eenige stalen blokken met bouten bevestigd aan een verticaal geplaatste schroef, welke door een hefboom ’n kwartslag omlaag gedraaid wordt, zoodat de stempel rechtstandig met groote kracht het metaal, dat zelfs 3 mM. dik kan zijn, uitdrukt. Teneinde alle nu volgende figuren evenwijdig van elkander te houden bevestigt men een der eerst uitgeslagen gefigureerde openingen aan een pen op het drukvlak, terwijl bovendien de geheele plaat langs een verstelbaren geleider gevoerd wordt. De verschillende stempels vervaardigt men aan de fabriek, een werkje dat uit den aard der zaak heel wat zorg en overleg eischt. De stempelmachine heeft spoedig uitgediend, want na de seizoendrukte, die thans in vollen gang is, zal een automatisch werktuig, dat in Frankrijk vervaardigd wordt, haar arbeid overnemen.
Niet zelden moeten de openingen met de zaag aangebracht worden ; men bezigt daartoe ’n kleine wipzaag, die machinaal in beweging gebracht wordt en dus den arbeider in staat stelt al zijn aandacht aan het werk te besteden. Deze machine heeft een bizonder veiligheidstoestel, waardoor ze slechts werkt zoolang de voet een handle omlaag gedrukt houdt. Mocht de zager eene verwonding bekomen aan hand of ander lichaamsdeel, dan zal hij reeds bij intuïtie de normale houding willen aannemen en daarvoor in de eerste plaats den voet van de handle terugtrekken, zoodat hei werktuig onmiddellijk stopgezet wordt. Weer andere toogvlakken moeten gevormd of gegolfd worden. Voor dit werk zagen we gebruikmaken van ’n even eenvoudig als practisch geconstrueerde vouwmachine. Op een metalen voetstuk rusten twee naar willekeur te verstellen horizontaal geplaatste linialen. Het plaat-ijzer wordt nu tusschen de beide stalen latten op de juiste maat bevestigd en daarna omgebogen. Hoogst eenvoudig lijkt ons ook de z.g. voormachine. Twee evenwijdig liggende assen, bijna sluitend op elkander, bezitten aan hare uiteinden respectievelijk een groef en messing. Het daartusschen gebracht metaal komt dus voorzien van een gegolfd gedeelte weder te voorschijn. We telden vervolgens niet minder dan zeven boormachines waaronder een snelboorapparaat tot het aanbrengen van kleine gaten in koper of dun ijzer, alsmede een pons- en slijpmachine, welk laatste werktuig dient tot het verwijderen der bramen van gegoten stukken. In de nabijheid van elke machine ziet men een drukknopje voor het noodsignaal, dat in de machinekamer geplaatst is en den machinist het sein geeft tot stopzetting van het geheele bedrijf; ja, zelfs het smidsvuur, dat door een aan de groote machine verbonden ventilator wordt onderhouden, dooft dan onmiddellijk.
Een model haard. (Style Empire.)
De afzonderlijke deelen der togen worden met boutjes of klinknagels in elkaar gezet. Vóór het monteeren ondergaan ze echter nog eene behandeling in de slijperij, waar men werkt met drie slijpkoppen. Meer dan eens waren we in de gelegenheid dergelijke toestellen uitvoerig te beschrijven, zoodat we dienaangaande thans niet in bizonderheden behoeven te treden. Zij bestaan uit een of meer amarilschijven, die gemiddeld 2600 omwentelingen per minuut maken. Wanneer de slijperij in volle actie is, zou de dampkring door de rondzwevende metaal- en stofdeeltjes in hooge mate verontreinigd worden, indien daar tegen geen afdoende maatregelen genomen waren. Elke slijpkop is voorzien van eene overkapping, die in directe verbinding staat met een onder den grond aangebracht kanaal, dat eindigt in een op den open plaats staanden schoorsteen van grooten om vang. Tuss c h e n de schoorsteenpijp en het kanaal bevindt zich een ventilator; deze zuigt onafgebroken alle slijpdeelen tot zich en voert ze naar buiten, waar ze in de natuur verloren
gaan. Wanneer eindelijk detogen blank zijn, bereiken ze de lakkerij. Het procédé, dat hier gebezigd wordt, behoort tot de fabrieksgeheimen. Alleen kunnen we vermelden, dat het lakken en moffelen enkele malen herhaald wordt. De van de lakkerij gesepareerde moff e Ikamer bevat vier gasmoffels voor ijzerwerk en één voor koperen stukken, die men voor de aflevering vernist ; ze worden gemoffeld, daar ze anders door de hitte van het vuur spoedig zouden blauwen en den haard in niet geringe mate ontsieren. Alvorens den arbeid in de monteerkamer te volgen, keeren we even terug naar de bankwerkerij om de gegoten haarddeelen gade te slaan. Nadat deze gezuiverd zijn van braam en gietnaad, maken speciaal daarmede belaste werklieden ze gereed om vereenigd te worden met de togen. Vervolgens komen ze in de poetserij, waar men de aanpassende deelen met schroeven of bouten samenkoppelt, terwijl de sluitnaden met asbest en kit zorgvuldig worden dichtgemaakt, daar de haard evenals de schoorsteen langs de wanden
Het privé-kantoor.
Kijkje in een der magazijnen.
volkomen gesloten dient te zijn om een behoorlijk branden te waarborgen. De geconstrueerde kolommen worden — nadat men ze flink gepoetst heeft, — óf naar het magazijn, öf naar de monteerkamer gebracht. In laatstgenoemd lokaal ontmoeten we ook weder de togen, zoodat thans alle onderdeden bijeen zijn om een completen haard te bouwen. Het gereedgekomen fabrikaat maakt een voortreffelijken indruk ; het raart degelijkheid aan bevalligheid en daaraan is het dan ook te danken, dat Jan Jaarsma’s haarden een onbetwist gunstige reputatie bezitten. Van een der vele prachtstukken style Empire vindt dp- lezer op pag. 69 een welgeslaagd kiekje. Ook hadden we inde monteerkamer gelegenheid het nieuws gadeteslaan, dat de a. s. winter ons op het gebied der haardenfabricage brengen zal. Gelijk het vorig seizoen wordt met de kopermonteering weder even kwistig omgesprongen ; waar toen het koper buitenop werd aangebracht, plaatst men dit nu achter het ijzer, zoodat het alleen door de uitgezaagde openingen zichtbaar is. In de nieuwe machinekamer werkt een Kiderlin’s zuiggas-motor van 35 P.K., welke tevens dient voor de dynamo van 115 volts tot levering van electrischen stroom voor de pomp, die het benoodigde water uit eene wel naar ’n reservoir voert, alsmede voor de lift die de gemeenschap onderhoudt tusschen het benedengedeelte en het groote bovenmagazijn op de eerste verdieping. Naast de machinekamer zagen we een lokaal waar twee ketels geplaatst zijn ten dienste der gasfabricage. Met de lift, die een draagvermogen van 500 K.G. bezit, begaven we ons naar het zooeven bedoeld magazijn. Hier aanschouwden we een leger van meer dan 1000 haarden en vulkachels (merken : Eureka en Sol), die in kratten verpakt — ons het bewijs leverden, dat de fabriek een flink productievermogen bezit. Men sprak van ’n honderd stuks per week, een aantal, dat na hetgeen we zagen, gansch niet overdreven klinkt. We bezichtigden hier een modelhaard van bijzondere constructie. Rond de gewone stookplaats bevindt zich buitenwaarts een kanaal, waarin rook en verhitte lucht circuleeren, hetgeen eene bezuiniging aan brandstof tengevolge heeft. Dat dit model — eigen vinding der firma Jaarsma — in den geest van het publiek valt, bewijzen de talrijke tevredenheidsbetuigingen. Voor de vervaardiging der duizenden kratten, die jaarlijks benoodigd zijn, werd eene speciale werkplaats ingericht, waar eene cirkelzaagmachine, voorzien van afdoende veiligheidsmaatregelen, aanwezig is. Ten slotte namen we een kijkje in het atelier van den chef-teekenaar, in het administratiekantoor en in het privé-bureau, dat er waarlijk luxurieus uitziet. — Wij kunnen niet anders zeggen, dan dat we van de gansche inrichting, evenals van het gefabriceerde werk, een allergunstigsten indruk hebben'medegenomen.