v/h J. L. Nering Bögel & Co. - - -
HBgsRW?’ ENE interessante brochure, gehuld in aantrekkelijk gewaad, heeft onlangs onder ' B7^en titel „Deventer als Industriestad” het ■'Tv jz licht gezien en we meenen onzen lezers een dienst te bewijzen daaraan enkele bijzonderheden te ontleenen betreffende de Deventer Ijzergieterij en Machinefabriek, wier gasmotoren en zuiggas-installaties zulk eene goede reputatie in den lande genieten.
Gezicht op de Ijzergieterij in het jaar pl.m. 1825. In het midden de hoogoven; op den voorgrond hoopen ijzeroer.
Deze fabriek, die eene groote uitgestrektheid beslaat tusschen de Kazerne en de Raamstraat, Gasfabriek en Haven, is ontstaan uit een ijzermolen, den 30sten van Wiedemaand 1756 opgericht bij den eeuwenouden watermolen, voor welk doel een deel der nabij ge-
legen vetkolk gedempt is moeten worden. In verband daarmede verdient de fundatiesteen in den gevel van een der gebouwen van de tegenwoordige fabriek de aandacht. Deze draagt tot opschrift: „Ysermole door Hendrik Lindeman gemaakt Anno 1756.”
Gezicht op de Fabriek.
Lindeman, die in 1745 den Stadswatermolen in erfpacht kreeg om dien te gebruiken tot pel-, cementen oliemolen vond namelijk in de aanwezigheid van ijzererts, dat in de omstreken van Deventer en Raalte veelvuldig voorkwam, aanleiding in 1756 een ijzermolen opterichten. Deze molen bestond uit een hoogoven, waarin ijzeroer door houtskool uitgesmolten werd. Onmiddellijk daaraan grenzend bouwde hij de gieterij. Het ijzer uit den hoogoven, dat van zeer goede kwaliteit was,
werd direct zonder oversmelten in vormen gegoten. De watermolen bracht het blaaswerktuig in beweging en bij gebrek aan water of bij te hoogen IJselstand moest een rosmolen met acht paarden de diensten van het waterrad vervullen. Lindeman verkocht den „ijzermolen” — onder welken naam de fabriek nog heden door de bevolking wordt aangeduid — aan den heer J. H. Hofman, die hem den 18en November 1820 overdeed aan den heer n. A. Nederöurgn en diens scnoonzoon Joan Louwerens Nering Bögel. Deze vennootschap werd voortgezet tot 1850, doch op 1 Januari van laatstgenoemd jaar veranderde de naam der firma in J. L. Nering Bögel & Co. In de jaarverslagen van Burg, en Weth. van 1852 en 1853 lezen we, dat onder de verschillende stoomwerktuigen in den loop dier jaren door deze firma afgeleverd, vooral de aandacht moest gevestigd worden op eene stoommachine met oscilleerende cylinders
De groote Gieterij.
van 30 P.K. tot het drijven van den stoomolie- en korenmolen der firma Hulscher & Zonen, welke machine een van de eerste dezer soort was, die hier te lande tot beweegkracht in fabrieken gebezigd werd en in den loop van 1853 van een condensatietoestel
met luchtpomp werd voorzien, zoodat met dit werktuig naar verkiezing met hooge en lage drukking gewerkt kon worden ; een gewichtig feit in die dagen. Tevens wordt daarin vermeld, dat in 1852 eene machine met oscilleerenden cylinder in aanmaak was voor de beide nieuwe ruime werkplaatsen, waarmede het etablissement der firma Nering Bögel & Co. in den loop van 1852 vergroot werd. In datzelfde jaar goot men er het ijzeren monument ter herinnering aan generaal Michiels.
loen de productie der ijzergieterij steeds toenam en de machinefabriekookmeer gietwerk vroeg, werd naast den hoogoven een z.g. cupol-oven geplaatst, waariln men ijzer versmolt, uitDuitschland en Engeland aangevoerd. In 1873 besloot men den hoogoven af te breken en te vervangen door twee cupol-ovens, aangezien door het steeds schaarscher worden van de houtskool en het ijzeroer de verdere exploitatie van den hoogoven niet
meer loonend bleek, buitendien leverde de hoogoven het bezwaar op, dat het bedrijf der gieterij dag en nacht, — ook des Zondags — moest worden voortgezet. De zaak, die zich steeds uitbreidde en zich tal van gewichtige werken opgedragen zag, werd in 1902 omgezet in eene Naamlooze Vennootschap onder den naam „Deventer Ijzergieterij en Machinefabriek, voorheen J. L. Nering Bögel & Co.” De vroegere eigenaars, de heeren W. F. en J. L. Nering Bögel, werden tot directeuren dier vennootschap aangesteld.
Sedert is het bedrijf nog met rasse schreden vooruitgegaan, zoowel wat betreft de gieterij als de machinefabriek. Voor de gieterij werd een groot m o d e 1 h u i s gebouwd, waar alle modellen genummerd gerangschikt
zijn, zoodat ze voortdurend ter beschikking blijven. De smeltovens werden voorzien van de nieuwste verbeteringen, waardoor met een minimum cokes kon gesmolten worden, terwijl een blaaswerktuig werd aangeschaft tot het smelten van 15 ton per uur. Ook bracht men vormmachines in werking, die eene grootere productie verschaften dan met handvormen te bereiken viel, terwijl daarenboven de zandmengmachines uitstekend vormzand verzekerden en de poetsmachines het poetsen van gietwerk in niet geringe mate vergemakkelijkten.
Door al deze verbeteringen was de gieterij in staat vlugger en goedkooper te leveren dan voorheen en steeg gaandeweg haar productievermogen tot circa 6.000,000 K.Q. per jaar. Qroote hoeveelheden gietwerk werden geleverd aan spoorwegmaatschappijen, gemeentewerken, machinefabrieken en belangrijke industrieele ondernemingen. Ook naar Indië, Zweden, Noorwegen, Denemarken, Oost- en West-Afrika, werd geëxporteerd. Niet minder groote verbeteringen kwamen in de machinefabriek tot stand door het aanschaffen van
de nieuwste Amerikaansche schaafen draaibanken, welke speciaal voor snelarbeid zijn ingericht. In het najaar van 1906 werd de geheele machinefabriek zelfs verbouwd ; over het oude heen werd toen zonder eenige bedrijfsstoornis een geheel naar de eischen des tijds ingericht gebouw opgetrokken. Dit bestaat uit een hal, 18 M. breed, 50 M. lang en 15 M. hoog, waarin een tient o n s electrische drie - motorenkraan loopt. De bedrijfskracht wordt gele. verd door een 80 P.K. - zuiggasmotor en een draaistroomdynamo van 55 K.W., terwijl nog een tweede zuiggasmotor van 100
De oude draaierij.
Vervoer van een strookoker van 3,5 middellijn.
De gieterij tijdens het gieten van een frame van 7000 K.G.
De machinekamer.
P.K. in bewerking is. De machinefabriek heeft zich‘‘een goeden naam verworven door hare zuig- en lichtgasmotoren, papier-cylinders *), strookokers, stoomketels, machinerieën voor suikerfabrieken, drijfwerken, stofzuigers, cen-
trifugaalpomp-installaties voor poldergemalen, etc. De arbeidstoestanden waren steeds bevredigend, terwijl als een merkwaardig feit kan worden aangestipt, dat vijf arbeiders vijftig achtereenvolgende jaren aan de fabriek werkten. In 1873 kwam een ziekenfonds tot stand en in 1903 is een fonds opgericht tot steun der werklieden op hun ouden dag, hetgeen bestaat uit bijdragen gestort door de maatschappij en door de arbeiders. Wanneerin 1909
het te vernieuwen en nieuw bij te plaatsen gedeelte voltooid is, zal de oppervlakte, welke de gieterij beslaat, uitgebreid zijn met de helft van hare tegenwoordige ruimte, hetgeen met het oog op de geheel nieuwe inrichting het productievermogen, dat op het oogenblik zooals gezegd 6.000.000 K.Q. versmolten ijzer bedraagt, zal verdubbelen. In de groote gieterij zullen aangebracht worden een 25-tons electrische drie-motorenkraan en vervolgens voorloopig vier door electromotoren aangedreven velocipèdekranen, elk met een hefvermogen van 3000 K.G. Ten slotte nog een enkel woord met betrekking tot de gasmotoren door de «Deventer Ijzergieterij- en Machinefabriek” in den handel gebracht: —Dezemunten uit door uiterst zuinig gasverbruik en rustigen gang, welke verkregen wordt door de zoogenaamde kwantiteitsregeling. Deze geschiedt op dezelfde wijze als bij stoommachines, welke met variabele expansie werken; bij elke twee omwentelingen heeft één ontploffing plaats, waarvan de kracht evenredig is aan de belasting van den motor. De overbrenging van de beweging van kruk-as op regelings-as geschiedt door middel van schroefwielen met zuiver gefraisde tanden; op volkomen gelijke wijze wordt de regulateur vanuit de klep-as bewogen. Beide stellen wielen loopen in een oliebak, hetgeen een geruischloozen gang waarborgt. De kruk-as loopt in bronzen lagers met ringsmering; de krukpen is voorzien van centrifugaalsmering, waardoor regeling van den olietoevoer gedurende het bedrijf kan geschieden. Voorts vervaardigt men den buitenmantel van den cylinder met het frame uit één stuk; de cylinder wordt geheel door het frame onderbouwd. De binneneylinder is van speciaal hard gietijzer; terwijl men den zuiger voorziet van een groot aantal met zorg bewerkte zuigerveeren, welke voor een volkomen afdichting zorgdragen. De motoren zijn zeer ruim berekend en kunnen gemakkelijk met 10 tot 20% overbelast worden. *) Bijna alle papiereylinders, welke in de stroocartonfabfieken van Groningen en Friesland liggen, zijn te Deventer vervaardigd.
De nieuwe Machinefabriek over de oude heengebouwd.
Het aanzetten der kleine motoren geschiedt uit de hand. Vanaf 20 P.K. is het evenwel wenschelijk zich van een mechanisch aanzetmiddel te bedienen. Bij de motoren van 50 P.K. en hooger worden nog
eenige bijzondere constructiedeelen aangebracht. Tot de regeling dezer motoren dienen twee speciale kleppen, welke mechanisch bewogen, en door den regulateur beheerscht worden. De meerdere of mindere heffing van deze kleppen regelt de toe te voeren hoeveelheden lucht en gas, al naar gelang de machine meer of minder belast is. In de luchten gastoevoerleidingen zijn nog twee met de hand verstelbare kranen aangebracht, waardoor het mengsel van gas en lucht
I L411 Vil 1UV111 zuiver te regelen is. Bij de grootere motoren wordt de uitlaatklep inwendig gekoeld. Er is zorg gedragen, dat de kleppen goed toegankelijk zijn en zelfs bij de grootste motoren in enkele minuten uitgenomen kunnen worden om ze na te zien. Het inbrengen van de kleppen gaat eveneens zeer gemakkelijk en vordert niet meer tijd dan het uitnemen. Alle deelen van den motor, welke met de verbrandingsproducten in aanraking komen, worden door middel van water gekoeld. De groote waterruimten waaruit het zich eventueel afzettende slik van het water zonder moeilijkheden kan worden verwijderd — verzekeren eene goede circulatie van het koelwater. Het aanzetten van die motoren, welke ervoor in aanmerking komen, geschiedt door middel van samengeperste lucht, die gedurende het bedrijf in een luchtketel gebracht wordt door middel van een compressor door den motor aangedreven. Het in gang zetten van den motor levert hierdoor hoegenaamd geen bezwaren op. De ontsteking van de lading geschiedt door een electrische vonk. Alleen bij zeer kleine motoren vindt dit plaats door middel van een porseleinen gloeibuisje.