Iets over de machines der firma Tattersall Holdsworth te

H. A. Kruijtbosch.

rN het jaar 1876 werd door den heer John Tattersall, die ook nu nog hoofd der firma is, de eerste grondslag gelegd voor een bedrijf, dat al spoedig in grooten bloei toenam en zich ontwikkelde tot eene fabriek, welke een eerste plaats inneemt in de tegenwoordige industrie van ons land en ook in de laatste jaren buiten onze grenzen een goeden naam verworven heeft. Het bedrijf, dat zich bezig hield met den import van machines en onderdeden op textielgebied, werd — bij gelegenheid van een door den heer Tattersall aan Twenthe gebracht bezoek, ten doel hebbende de inrichting eener sterkerij — gevestigd aan den Hengeloscheweg te Enschedé in een pakhuis, dat zeker niet meer dan 20 vierkanten meter besloeg. Reeds spoedig bleek deze ruimte voor de uitbreiding van zaken te klein ; het gevolg hiervan was, dat in 1881 een pand in de Oldenzaalschestraat betrokken werd, dat oorspronkelijk bestond uit het woonhuis van den heer Tattersall met daarnaast gelegen magazijn ter grootte van ongeveer 32 vierkanten meter. Door zijne veelvuldige uitvindingen en verbeteringen op textielgebied aangemoedigd, besloot hij in 1887 een eigen fabriek op te richten, teneinde zélf zijne denkbeelden te kunnen verwezenlijken. Hij kocht daartoe het terrein achter zijn woning en bouwde daarop zijne fabriek, kantoren en werkplaatsen, die nu eene oppervlakte van meer dan 10.000 quadraat meters beslaan. De firma Tattersall & Holdsworth levert alle mogelijke machines op textielgebied, als spoel-, scheer-, en sterkmachines, weefgetouwen, kalanders, mangels, appreteer-, droog- en verfmachines, stoommachines, pompen, enz.; zij vervaardigt dus complete installaties voor spinnerijen, weverijen, sterk-, bleek-, en ververijen. Buitendien heeft zij zich in de laatste jaren toegelegd op het bewerken van koperen voorwerpen, als ketelappendages, kranen, ventielen, oliepompen, oliepotten enz., die, als zeer solide zijnde, een goede renommée verworven hebben. Verder heeft de firma den alleenverkoop van de weefgetouwen der firma Butterworth & Dickinson voor

Holland, Duitschland, Oostenrijk, België, Zwitserland en Italië en iedereen, die in betrekking staat tot de textielindustrie weet de deugdelijkheid van deze machines te waardeeren. De winkel, waar men achter de groote spiegelruiten steeds een fraaie sorteering van diverse stukken exposeert, is gelegen aan de Oldenzaalschestraat te Enschedé. De overgang tot de er achter gelegen fabriek wordt gevormd door de kantoren en de „showroom”, waar op het oogenblik eene mooie collectie half-mechanische en mechanische touwen, eene sectionaal-scheermachine, eene boommachine, meet-, sterk- en spoelmachines, e. a. te bezichtigen zijn; als merkwaardigheid kan hierbij vermeld worden een sneltouw van de firma Butterworth & Dickinson, dat ± 300 picks (inslagdraden) per minuut maakt. Van de showroom uitgaande kunnen we een kijkje nemen in de modelmakerij, na eerst de modellenkamer doorloopen te hebben, waar een groot aantal modellen in hout en metaal (de laatste voor die stukken, welke veelvuldig voorkomen) in voorraad liggen. Hen, die nog nooit een dergelijke fabriek zagen, kan ik een bezoek aan de fabriek van Tattersall & Holdsworth ten zeerste aanbevelen. Het gieten en smeden van ijzeren stukken toch kan men ook op andere plaatsen waarnemen; maar niet het gieten en blank afwerken van koperen voorwerpen en juist de koperdraaierij is daarom zoo interessant, wijl nergens de metamorphose, die de ruwe stukken ondergaan, zoo goed kan waargenomen worden. In November 1905 werd in de fabriek een nieuwe reusachtige ketel van 30.000 K.G. geplaatst (van de firma Stork & Co.), die de stoommachine welke in hetzelfde jaar tot compoundmachine veranderd was met het oog op de uitbreiding der fabriek, moest helpen voeden. Doordat de export van verschillende onderdeden, als droogbussen, krasbussen, cylinders voor sterkmachines, e. a. naar Duitschland sterk toenam en de invoerrechten op deze goederen zeer hoog zijn, besloot de heer Tattersall in Qronau een fabriek tot vervaardiging van deze en dergelijke voorwerpen op te richten, die dan ook in 1897 tot stand kwam. Daar eene bespreking van alle machines, die de firma Tattersall & Holdsworth in den handel brengt te ver zou voeren, zal ik mij uitsluitend bepalen tot die werktuigen, welke door de firma gepatenteerd zijn of speciaal vervaardigd worden. Bij deze machines wil ik dan ook meer in bizonderheden treden, daar

ze ten volle bekendheid verdienen bij alle technici. Van de overige machines, die door de firma geleverd worden, noem ik de weefgetouwen van Butterworth & Dickinson, de verschillende voorbereidingsmachines, waarvan er enkele in de nmrs. 48 en 50 van den eersten jaargang van dit blad zijn afgebeeld. In de eerste plaats verdient de patent luchtdroogsterkmachine de aandacht, want vooral met deze machine heeft de firma een groot succes behaald. Om zich een duidelijk begrip van deze mooie in hooge mate oeconomisch werkende machine te kunnen vormen, schijnt het mij noodzakelijk vooraf te laten gaan de beschrijving eener cylindersterkmachine, die ook door Tattersall & Holdsworth vervaardigd wordt en welke afgebeeld is in fig. 1. (zie bijlage). Deze machine is eenzijdig gebouwd en de ketting wordt er in eens in zijn geheel op gesterkt. Links zien we de 6 scheerboomen. (Dit getal varieert van 1—12 en meer) in twee rijen boven elkaar geplaatst in door schroeven verstelbare lagers. De draden van de achterste scheerboomen gaan over de voorste, zoodanig, dat vanaf den laatsten scheerboom, de draden gemeenschappelijk geleid worden. Ze loopen eerst over een paar walsen en onder een tusschenliggende spanwals, die los op het garen ligt en dit ook in toestand van rust gespannen houdt, zoodat het garen in de papbak niet verward kan raken. Het garen komt nu in den paptrog (sowbox), waarin het koude of warme sterksel aanwezig is; hier loopt het onder een wals door, die zich in de pap bevindt en daaruit verwijderd kan worden met behulp van een handkrukje aan den zijkant der machine, opdat bij haar stilstand de draden niet stukkoken. Nu loopt de ketting over twee walsen, die voor de helft in de pap geplaatst zijn en waarop met flanel bekleede ijzeren drukwalsen liggen, om het te veel in den bak terug te doen vloeien. De verdere beschrijving van den sowbox wil ik voorloopig laten rusten om er later eene afzonderlijke beschrijving van te geven als gepatenteerd onderdeel van de patent luchtdroog-sterkmachine. Van het sterkapparaat gaan de draden naar de drooginrichting; en het is juist dit gedeelte der machine, dat bij Tattersall’s patent volgens een geheel ander beginsel uitgevoerd is. Bij de trommelsterkmachines bestaat het droogtoestel uit twee groote cylinders. De loop van het garen is zoodanig, dat het zooveel mogelijk met het cylinderoppervlak in aanraking komt. De ketting loopt dan ook eerst over den grooten cylinder, dan terug over den kleine en vervolgens over eenige geleidrollen, waaronder een windvleugel zorgt voor de afkoeling. De droogtrommels zijn voor lageren stoomdruk van vertind staaiblik, voor hoogeren druk van rood koper, terwijl de bodems der cylinders door stangen verbonden zijn, om te beletten, dat zij door den druk uit zouden zetten. De cylinders hebben verschillende diameters (b.v. 1.05—1.20 M. voor de kleine en 1.50—2.75 M. voor de groote). De trommelassen zijn hol en met pakkingbussen voorzien. Door den eenen tap wordt de stoom van 8/8 t°t 1 Atm (resp. voor tin en koper) toegelaten, door den andere het condenswater afgeleid. De tappen zijn gelagerd op anti-frictierollen. Nadat het garen de droogcylinders en genoemde geleidrollen gepasseerd is, loopt het nog over en onder zoogenaamde egaliseerstangen, die ten doel hebben de draden van elkaar te doen scheiden. Van hier loopt het garen door een expansiekam, waarmede men de ware kettingbreedte instelt, en vervolgens over een meetwals, trekrol op den kettingboom, die door frictie constant medegenomen wordt. (Brime-

lows patent met Tattersall’s anti-friction bowls). Aan het einde der machine bevindt zich voorts nog eene inrichting, waarmede telkens, wanneer de meetrol het aantal omwentelingen, noodig voor het opboomen van een stuk, volbracht heeft, een vlek op den ketting veroorzaakt wordt, die sterk in kleur met den ketting afwijkt. Soms maakt men ook wel twee dergelijke stippen onmiddellijk achter elkaar, opdat later bij het afknippen der stukken de stippen hierop in haar geheel voorkomen. Boven de droogcylinders bevindt zich een houten kap, met een schoorsteen, die den waterdamp van de gedroogde pap weg zuigt en afvoert. In de lengte en breedte beslaat de machine, voor eene maximum kettingbreedte van 1.75 M., eene ruimte van 11.5X2.75 M. Een van de voornaamste bewerkingen in de voorbereiding van het garen is het drogen na het sterken en deze bewerking dient dan ook met veel zorg uitgevoerd te worden. Natuurlijk is aan de lucht gedroogd garen ronder en voller dan dat, gedroogd op trommels, waarop het door de spanning, veroorzaakt door meerdere wrijving, steeds een min of meer plat voorkomen verkrijgt. Doch het spreekt van zelf, dat, wil men productief werken, na continu sterken ook continu drogen moet volgen. In de machine van Tattersall nu wordt het garen niet meer gedroogd op cylinders, doch in warme lucht en toch vindt hier het proces continu plaats, ja, zóó zelfs, dat het garen met groote snelheid de machine kan passeeren, zooals uit de later aangehaalde productieopgaven blijken zal. Bij Tattersall’s patent luchtdroog-sterkmachine loopt het garen, na gesterkt te zijn door een droogkamer met zoo weinig wrijving, dat de kettingdraden goed gedroogd, volkomen cylindrisch en met de volle natuurlijke elasticiteit het droogtoestel verlaten. Dit zijn voordeelen, die dadelijk opvallen; behalve deze zijn er nog andere, die de luchtdroogmachine boven de cylinderdroogmachine doen prefereeren. 1° is de productie in vele gevallen 20—30 % grooter dan bij andere machines; 2° is er geen sprake van aaneenkleven der draden en is het blijven kleven van pap aan de geleidrollen in de droogkamer buitengesloten ; 3° wordt de spanning der draden gedurende het sterken tot een minimum gereduceerd ; 4° blijven de draden rond en vol; 5° is het stoomverbruik 30—50 % geringer, dan bij andere heeteluchtmachines in verhouding tot de productie; 6° zijn alle werkende deelen zichtbaar en gemakkelijk te bereiken ; 7° kan men bij deze machine den vollen keteldruk van 12 atm. of meer aanwenden en, indien gewenscht, het condenswater in den stoomketel terugvoeren. De machine, die ook zeer goed voor wollen kettingen, als cheviot en merinos, bovendien voor linnen en rameh kan gebruikt worden, is in fig. 2 in aanzicht, in fig. 3, teek. 3 (zie pag. 284 en 285) in doorsnede afgebeeld. In de eerste plaats dient hierbij vermeld te worden, de gepatenteerde paptrog of sowbox, die door de firma in verschillende uitvoeringen gemaakt wordt. Op verlangen kan men eene machine met twee papbakken verkrijgen; deze uitvoering dient voor gekleurde garens, om te beletten, dat de kleuren in de pap door elkaar zouden loopen. Nadat het garen de twee geleidrollen met spanwals gepasseerd is (zie fig. 3) komt het in de sowbox, en loopt hierin door onder de in de pap geplaatste wals, die uit een koperen mantel bestaat. Dan volgt de

eerste sterkwals, die ook uit een roodkoperen mantel bestaat. Deze beide walsen zijn hol en de sterkwals, die we in fig. 4 geheel afgebeeld zien, heeft aan den binnenkant een spiraal, waardoor bij omwenteling, de pap genoodzaakt is door de wals te circuleeren. Deze inriehtincr

lUllVUUllg VC1“ oorzaakt e e n e gelijkmatige verd e e 1 i n g der warmte door de g e h e e 1 e papmassa. De tweede sterkwals is vol in phosphorbronsuitgevoerd. Ook de eerstgenoemde wals zorgt voor de circulatie der pap door scheefgeplaatste schoepen in den mantel. Deze drie walsen z ij n alle gelegen in den eigenlijken pap-

bak, die door een gat in het geteekende houten tusschenschot in verbinding staat met een tweeden kleineren trog, betrekking hebbende op de patentautomatische inrichting voor het voeden van de pap,

afgebeeld in fig. 5 en tevens dienende tot het voorkoken der pap. Doordat het garen een zeker percentage aan pap opneemt, moet het sterksel van tijd tot tijd bijgevuld worden. Wanneer nu deze bijvulling plaats heeft, komt plotseling de koude pap in aanraking met de warme, die zich nog in den bak bevindt, hetgeen eene plotselinge daling der temperatuur tengevolge heeft en natuurlijk invloed op het sterken uitoefent. Daarom heeft Tattersall eene gepatenteerde inrichting aangebracht, waardoor de pap automatisch constant op hetzelfde niveau gehouden wordt en dus de temperatuur ook dezelfde blijft. Deze inrichting is als volgt samengesteld : In den bovengenoemden kleineren

trog drijft op de pap een koperen rol A, die zich dus met de pap zal bewegen. Staat op zeker moment de rol in een gegeven laagsten stand, dan wordt door de hefboomverbinding aan A de kraan B opengezet, waardoor de pap door de koperen buis C toegelaten

wordt. Hierdoor stijgt het niveau en daarmede de koperen rol, die dan op een zekeren hoogsten stand de kraan weer afsluit, waardoor geen pap meer in den bak komt en de nog toegevoegde pap, wordt 1 X •

llddl 11UI 1CÖCIVU1I teruggeperst. De voordeelen dezer eenvoudige, doch zeer doelmatige inrichting zijn de volgende : 1°. verlies door te snel onvoorzichtig vullen van den bak en daardoor mogelijk overloopen, is totaal buitengesloten; 2°. door het voortdurend bijvullen der papmassa in frisschen toestand, wordt zij in den bak meer gelijkmatig en goed doorgekookt, blijft dus op constante sterkte en voorkomt ongelijkheid van het garen, die

Fig. 4.

Fig. 5.

Fig. 6.

slechts dan veroorzaakt wordt, wanneer frisch sterksel in grootere hoeveelheden van tijd tot tijd toegevoegd wordt; 3". door de koperen rol wordt het spatten der papmassa bij sterk koken belangrijk verminderd en is het stoomverbruik in de koperen verwarmingsbuizen onder in den sowbox iets geringer, doordat een gedeelte der pap van de buitenlucht afgesloten is. De koperen wals a, die dus met de leiding van het garen niets te maken heeft, is in fig. 3, teek. 3, ook in doorsnede te zien. Eene derde verbetering aan den papbak is de gepatenteerde inrichting voor het drijven der perswals en in den sterkbak afgebeeld in fig. 6. Doorc deze inrichting wordt het schuren van de draden langs de perswals of walsen voorkomen, doordat, zij nu regelmatig roteeren en niet van de onderste walsen en het tusschenliggende garen hunne beweging ontvangen. De perswalsen kunnen zeer gemakkelijk slippen of blijven stilstaan, indien niet aangedreven door middel van Tattersall’s patent frictie; de walsen rusten op het gladde sterksel en worden door Tattersall’s patent roller assistor gedreven, zoodat slippen voorkomen wordt. Eveneens wordt hierdoor verhinderd het beschadigen van het flanel om de perswalsen, het beschadigen van het garen, alsmede de ongelijkmatige verdeeling van de pap over het garen.

De drukwalsen, die soms met meer, soms met minder flanel bekleed zijn, functioneeren even goed bij licht als bij zwaar sterken ; — de inrichting laat zich zeer gemakkelijk bij bestaande machines aanbrengen. As 10 is de zijas, die door de conische raderen de onderste papwalsen constant aandrijft. Op deze as bevindt zich een handwieltje 9, waarmede een veer aangedrukt kan worden, die zelf weer een schijf drukt tegen een overeenkomstige schijf van het conische rad 8; tusschen deze twee frictieschijven bevindt zich een in olie gedrenkte ronde flanellen lap. Rad 8 wordt dus door de frictie medegenomen ; 8 grijpt in 7, gesteld op as 1, waarop de schijven 3, die met smalle riemen de op de as van de perswals 4 bevestigde schijven 5 doen roteeren. De beweging van wals 4 laat zich door de frictie 8 zeer gemakkelijk regelen. Nadat het garen den papbak verlaten heeft, loopt het nog over een polijstrol Tattersall’s patent (bij de machine van fig. 3 niet aangebracht), om vervolgens te komen in de droogkamer, die in haar onderste gedeelte een luchtverhitter bevat en door tusschenschotten zoodanig in afdeelingen is verdeeld, dat de lucht genoodzaakt wordt zich volgens een zig-zag lijn door de kamer te bewegen. Ook het garen is door middel van geleidrollen gedwongen dien weg te volgen. De loop van het garen is in fig. 3 door pijltjes aangegeven.

o De houten tusschenschotten zijn zoo gemaakt, dat de planken bij de groote hitte, waar ze aan bloot gesteld zijn, vast in elkaar schuiven, zoodat de lucht

verhinderd is een anderen weg te nemen. De luchtverhitter onder in de kamer bestaat uit een hoogdruk pijpketel, die een stoomdruk van 12atm.en meer verdragen kan. Voor kleiner bedrijf maakt de firma ook wel een verwarmingssysteem met verwarmingsbuizen, zooals men ze kent in den vorm van die welke o. a. bij centrale verwarming gebruikt worden. Het garen loopt hierbij dan in de onmiddellijke nabijheid volgens eene bepaalde manier om dezen verwarmer heen. De ventilator boven in de droogkamer zuigt lucht

naar binnen, perst die door een wijd kanaal naar den verhitter (heater) en noodzaakt ze door de buizen te gaan, waaromheen zich de stoom van hooge temperatuur bevindt. De heete lucht verlaat de verhitter door een spleet gin de volle breedte van het

garen direct daar, waar het garen een oogenblik te voren de droogkamer binnengekomen is. Het garen wordt dus dadelijk sterk verhit, zoodat bij de eerste

geleidrol de pap al opgedroogd is, hetgeen daaruit blijkt, dat die rol absoluut geen pap aanneemt. tDe lucht volgt nu gemeenschappelijk met het garen den

zig-zag weg naar boven en koelt daarbij gaandeweg af. Dit blijkt van zeer veel belang, daar nu weer een klein gedeelte van den waterdamp, die door de lucht meegevoerd wordt en afkomstig is van de pan, op het garen condenseert, waardoor te sterk

- pap, up uci gaicn cuiiueiibcei i, waaruoor ie sterK drogen buitengesloten wordt. Dat het garen goed gedroogd is blijkt daaruit, dat de draden elkaar bij het passeeren van de splitroeden zeer gemakkelijk los laten. De geleidrollen behoeven zóó weinig kracht om rond te draaien, dat het garen zelfs eenigszins gespannen door de machine getrokken wordt en de draden toch hun vollen cylindrischen vorm blijven behouden. Deze spanning in den ketting wordt veroorzaakt, doordat een trekrol aan het einde der machine, waarover het garen loopt een diameter heeft, die iets grooter is dan die van de papwalsen in den sowbox. Dit gemakkelijke loopen der geleidrollen in de droogkamer is verkregen door de gepatenteerde lagers. De tappen van de rollen rusten op twee rolletjes, die goed gesmeerd in een lager loopen ; bovendien levert deze uitvoering het voordeel op, dat de geleidrollen zelf in het geheel niet met olie of smeervet in contact komen. Om de aanraking tusschen de rollen en het garen zoo gering mogelijk

te maken zijn de rollen niet rond, doch in de lengterichting geribd, zooals uit de doorsnede in fig. 3 blijkt. De praktijk heeft geleerd, dat gedurende een

proeftijd van drie maanden de geleidrollen volkomen vrij waren gebleven van gedroogde kleefstoffen en dat geen enkele draad door vastkleven aan de rollen gebroken was. In de droogkamer is, zooals gezegd, de temperatuur daar het hoogste, waar het garen binnenkomt ; — zij neemt af, naarmate het garen de plaats nadert, waar het de droogkamer verlaat. De stoom in den heater heeft gewoonlijk eene spanning van 5—12 K.G. of meer terwijl de temperatuur bij de eerste geleidrol ± 100° C. is. De temperaturen bij de verschillende geleidrollen zijn onderzocht en men heeft hiervoor gevonden (de 6de wals is die, welke zich links boven aan bevindt) : wals No. . . . 1 2 3 4 5 6 temp, in graden C. 100 77 71 72 69 61 Een ander punt van zeer veel belang is het medenemen door den luchtstroom van een loshangenden draad, die door de scheerster niet aangeknoopt is. Doordat de luchtstroom, hoewel veel sneller, in dezelfde richting door de droogkamer gedreven wordt als het garen, wordt dit als het ware door de lucht gedragen. Eventueele loshangende kettingdraden, welke anders zouden vallen en verwarren, worden nu door de lucht op hunne oorspronkelijke plaats gehouden en medegevoerd. De verdere inrichting der machine is eene dergelijke als die der trommelsterkmachines. Toch dienen bij het opwinden van het garen

nog eenige bizonderheden besproken te worden. Reeds bij de beschrijving der cylindersterkmachine werd aangehaald, dat de kettingboom door frictie

Fig. 3.

Fig. 2.

gedreven werd. Aandrijven met een tandrad b.v. is onmogelijk, daar de kettingboom elk oogenblik in omtrek toeneemt. Uitsluitend met frictie kan men de kracht regelen. Tattersall maakt hiervoor twee gepatenteerde inrichtingen, afgebeeld in fig. 3 (teek. 1, 4 en 5). Beide zijn in hoofdzaak aan elkaar gelijk, doch de uitvoering met hefboom en gewicht van teek. 1 is te verkiezen, doordat bij eene eventueel te groote spanning in den ketting, het gewicht iets opgeheven zou worden, waardoor de frictie verminderde en de kettingboom eindelijk zelfs stil zou staan. Bij de inrichting van teek. 4 en 5 blijft de frictie bij een bepaalden stand van het handwieltje constant en slechts bij zeer groote spanning der draden zou de frictie verminderen en kans bestaan, dat er draden braken. De inrichting is in hoofdzaak als volgt: Op de rechts afgebroken as, met den kettingboom bevinden zich groote schijven. Daar tusschen is los op de as een tandrad, dat constant draait. Aan dit tandrad zijn vast bevestigd aan weerszijden overeenkomstige schijven met opstaanden rand, waarin de eerstgenoemden geheel passen, zoodat men op de teekening alleen die ziet, welke vast met het tandrad verbonden zijn. Beide stellen schijven zijn gescheiden door een evengroote in olie gedrenkte flanellen lap. (Dit drenken in olie is noodzakelijk om te voorkomen, dat de door wrijving opgewekte warmte het flanel zou doen verbranden). Dit geheele systeem wordt nu naar rechts gedrukt door een vertikalen hefboom, die met twee rolletjes tegen de op de as bevestigde linkerschijf rust. In teek. 1 wordt die hefboom door een gewicht, dat veranderd kan worden, naarmate men meerdere of mindere frictie wenscht, aangetrokken; in teek. 4 en 5 door een handwieltje. Rechts drukken weer twee rolletjes het andere stel schijven tegen elkaar, zoodat met deze inrichting voldoende frictie verkregen wordt om den kettingboom te doen roteeren. Bij alle sterkmachines is in de transmissie een stel riemkegels aangebracht om de machine met verschillende snelheden te kunnen laten loopen. Wil men nog grootere variaties in snelheid hebben, dan kan men een kleiner of grooter wisselrad aanbrengen. In fig. 2 ziet men de plaats waar zich dit rad bevindt, omdat er vlak onder twee wisselraderen op den grond liggen. Wenscht men een grooter rad dan spreekt.het van zelf, dat de transporteur van stand moet veranderen. Dit geschiedt op eene zeer eenvoudige wijze met behulp van Tattersall’s Patent transportrad-regulateur (zie fig. 3, teek. 2). Omdat het van belang is dat men bij het afnemen van den vollen kettingboom de machine niet stop zet, wordt zij aangedreven niet met twee maar met drie pulleys, de vaste, de losse en een voor ’n zeer langzamen gang der machine (z. g. slow motion). Als laatste onderdeel, dat verdient nader besproken te worden, noem ik de perstafel, die vooral in fig. 1 bij de cylinderdroogmachine duidelijk waar te nemen is. Dit toestel dient om een veerkrachtigen druk tegen den kettingboom uit te oefenen opdat het garen stevig opgewonden wordt. Het is aangebracht aan een vierkante stang, waaraan aan den anderen kant der machine een hefboom met zwaar gewicht werkt, die bij het vervangen van een vollen boom door een nieuwe tijdelijk buiten werk gesteld kan worden. De tafel zelve kan aan weerszijden ook iets meegeven, zoodat de druk in alle opzichten veerkrachtig blijkt. Van schuren der draden is geen sprake, daar de rollen, die den eigenlijken druk uitoefenen, zeer gemakkelijk in beweging gebracht worden. Ze zijn namelijk op kleine rolletjes geplaatst, zooals uit de figuur blijkt. In de eerste plaats hebben we een breede rol (de achterste) die aan den kant een cylindrische gleuf heeft, welke

past in een rand van een der rolletjes, waar zij op rust. De rol is daardoor stationnair, hetgeen eene vereischte is, daar een heen en weer bewegen, het verschuiven der draden ten gevolge zou hebben. Om te zorgen, dat steeds tegen de volle kettingbreedte gedrukt wordt, dienen de voorste rollen, die tot vlak bij de boomschijven ingesteld kunnen worden, doordat de lagers van de rolletjes, die deze twee drukwalsjes dragen met behulp van handwieltjes in dwarsrichting bewogen kunnen worden. Voor een ketting, die zeer veel in breedte verschilt, kan men een grootere tafel aanwenden. Uit dit alles blijkt, dat de firma Tattersall & Holdsworth werkelijk eene groote verbetering in de voorbereiding van het garen gebracht heeft en het is niet te verwonderen, dat de machine, die in alle Europeesche staten en Amerika gepatenteerd is, steeds meer ingang vindt en overal met de beste resultaten gebruikt wordt. Dat het productievermogen der machine inderdaad zeer groot is, blijkt uit verschillende waarnemingen, waarvan ik de resultaten hieronder laat volgen. Op de fabriek der firma Kreymborg & Schem te Rheine verwerkte de machine een katoenen ketting van 6000 draden indigo en wit, geschoren op 12 boomen. Het garen passeerde de machine met eene snelheid van 485 inch per minuut. Het garennummer was 26 er en het pappercentage bedroeg 15 %. Er was geen sprake van door elkaar loopen der kleuren en de geleidrollen waren volkomen vrij van aanhangende kleefstoffen. De draden waren vol, cylindrisch en goed gedroogd; zelfs had men de snelheid misschien nog iets grooter kunnen nemen. Verder bleek, dat de machine per dag verwerkte 9000 yds. van 3600 gekleurde draden, nummer 26 er en 15 % papgehalte, alsmede 6500 yds van 6000 draden. Bij T. H. Hammersen, Actie Gesellschaft te Osnabrück was de machine in hetzelfde lokaal onder dezelfde omstandigheden werkzaam als drie andere luchtdroogmachines en de directeur verklaarde, dat hare productie tweemaal zoo groot was dan die der anderen. De grootste productie is wel verkregen bij Pangs Spinnereien und Webereien Actiën Gesellschaft te Odenkirchen, zooals uit de volgende vijf opgaven valt te constateeren : Totale Garen- Aantal Percentage gesterkte Duur van nummer. draden. pap. lengte in het sterken. yards. 20 er 1500 1272 23.400 10 uur 20 er 1500-2000 121/, 21.000 10 „ 20 er 2500-3000 15 15.000 10 „ 20 er 2700-3000 1272 16.800 10 „ 20 er 3000-3500 121/, 14.400 10 „ Eene andere door Tattersall gepatenteerde sterkmachine dient voor het sterken van warps of ketting in strengvorm. De ongesterkte ketting is hierbij niet op een boom opgewonden, maar samengerold tot een kluwen. In dien vorm heet de ketting ballwarp, vandaar de Engelsche benaming „ballwarp-sizing-machine”. Deze manier van sterken schijnt bizonder geschikt te zijn voor die kettingen welke tot zoogenaamde „drils” verweefd worden. Van het laatste toestel, dat ik behandelen zal, den mechanischen stoker, kan men met het volste recht beweren, dat zij de goede reputatie der machines van Tattersall & Holdsworth hooggehouden heeft, want bij eene zeer eenvoudige inrichting, zooals uit de beschrijving blijken zal, beantwoordt de stoker aan alle

eischen, die aan zulk een werktuig kunnen gesteld worden. Z o o a 1 s we weten dienen mechanische stokers voor de voortdurende voeding van het vuur, zonder dat de vuurdeuren geopendworden; want dit is zeer nadeelig door de groote afkoeling, die telkens bij het openen der kanalen ontstaat. Doordat dit euvel vermeden is, geven de mechanische stokers groote kolenbesparing; bovendien eischen zij minder w e r kkracht. De stoker van Tattersal 1 & Holdsworthis^als volgt samengesteld (fig. 7 en 8):

Rechts op de drijfas zien we de pulleys M. Dicht bij deze bevindt zich op de as een worm K, die een wormrad K constant doet draaien. Op de as van K is verder bevestigd een schijf J, waaraan een stift H verbonden is, die past in een gleuf van den hefboom G. Deze hefboom verkrijgt hierdoor eene langzame heen- en weergaande beweging, die hij mededeelt aan de horizontale schuifstang E, gesteund door de geleidelagertjes F. Op de schuifstang bevinden zich vier pallen D, die de palraderen C doen roteeren, welke op de assen der walsen B aangebracht zijn. Deze assen B liggen in het onderste gedeelte der bakken A, waarin de kolen geschept worden. In het beneden deel bevinden zich schuin geplaatste schermen N met schuiven P, die met behulp van een handle R verstelbaar zijn om zoodoende den toe-

Fig. 7.

Fiq. 8a.

Fig. 8b.

voer naar genoemde roteerende walsen te kunnen regelen. Deze walsen zijn voorzien van spitsen U, waardoor telkens wanneer een pal een paar kammen van het rad verder duwt, eenige kooltjes naar beneden vallen, die dadelijk door de vleugels B tegen het schermpje en op het rooster geslingerd worden. Met de schroef W kan men het scherm V een bepaalden schuinen stand geven, waardoor verkregen wordt dat de kolen verspreid over het geheele roosteroppervlak geslingerd worden. In den geteekenden stand van het scherm V worden de kooltjes zoo ver mogelijk naar achteren geworpen. De hier beschreven toestellen en machines schenen mij de belangrijkste toe en daarom zijn ze vrij uitvoerig besproken. Doch in het algemeen is het raadzaam voor allen, die zich voor dezen tak der nijverheid interesseeren, ook de andere machines die door de firma Tattersall & Holdsworth gemaakt worden aan eene nauwkeurige beschouwing te onderwerpen. Daarbij stel ik mij gaarne ten dienste om voor zoover mij dit mogelijk is, den lezers inlichtingen over een en ander te verstrekken.

U UU V 1 IV VVlOllVIXIWll. Enschedé, Januari 1908.