Redacteur.

Uitgever

:WS.DEBRUMH.

[ Bureau SPODRSINGEL17 | « ROTTERDAM •

Verschijnt eiken Zaterdag. — Abonnementsprijs ƒ 2.25 per half-jaar bij vooruitbetaling (Buitenland ƒ 3.75 per half-jaar). — Losse nummers 15 cents. — Advertentieprijs 25 cents per regel (bij contract wordt reductie toegestaan).

Telef. 4868. Generaal-Agenten: voor Nederlandsch-lndië G. KoLFE & Co. te Batavia, voor België Dn Nederi.andsche Boekhandel, 50 St. Jacobsmarkt te Antwerpen, voor Duitschland en Oostenrijk Daube & Co., Zimmerstrassé 37-41, Berlin, voor Engeland LuZAC & Co., 46 Great Rnsselstreet te Londen, W. C., voor F r a n k r ij k E. Maire & Co.,'7 Avenue d’Qrléans te l’ayijs, voor Suriname C. Kersten & Co. te Paramaribo, voor Zuid-Afrika J. C.Juta & Co. te Kaapstad, voor Noord-Amerika J. B. HULST, 936 Fith Avenue, Grand-Rapids, Michigan.

De Naaml. Venn. Utrechtsche Asphaltfabriek.

rNDlEN we onze aandacht wijden aan de ontwikkelingsgeschiedenis van de thans in ons vaderland op den voorgrond tredende en in bloeienden toestand verkeerende industrieele ondernemingen, dan bemerken we in één opzicht ’n treffende overeenkomst, namelijk deze, dat ze bijkans alle op bescheiden schaal werden aangevangen. Waar men er in de Nieuwe Wereld en ook elders menigmaal toe overgaat reeds van meet-af-aan op groteske

wijze te beginnen, kan een zoodanig optreden in ons land vrijwel tot de zeldzaamheden gerekend worden. Immers van huis-uit isdeHollander te voorzichtig om niet eerst de kat eens uit den

boom te willen zien. Hij begint liever laag bij den grond teneinde te beoordeelen of zijn bedrijf levensvatbaarheid bezit, en eerst als dit het geval blijkt, tracht hij het op grooter leest te schoeien. Dit principe, hetwelk alleszins appreciatie verdient, treft ons bij nagenoeg elke fabrieksgeschiedenis, en het „klein begonnen’’ kan als ’t ware ’n steriotiepe uitdrukking genoemd worden. Er is evenwel bij de beschouwing van diverse bedrijven een groot •

Het complex der Utrechtsche Asphaltfabriek van de achterzijde (Kromme Rijn) gezien.

verschil merkbaar met betrekking tot het tijdsverloop, waarin de nu verkregen omvang van zaken werd bereikt. Kwamen sommige er als ’t ware kruipende, hadden ze ’n kwart, ’n halve, ja dikwerf ’n gansche eeuw noodig om te worden wat ze thans zijn, andere echter mochten er veel sneller in slagen tot krachtige ontwikkeling te komen. En de Utrechtsche Asphaltfabriek, waaraan we ditmaal een enkel woord wenschen te wijden, kunnen we onder deze laatste groep rangschikken. — Men denke nu echter niet, dat zij haar thans ingenomen solied gepantserde stelling zonder moeite of energie verkregen heeft. Trouwens wie ter wereld zou iets dergelijks in onze dagen van scherpe concurrentie op allerlei gebied kunnen of mogen verwachten ? In haar prilste jeugd had

ze zelfs een zwaren of — laten we ’t maar eerlijk erkennen — een bijna hopelooze/zstrijd te voeren. En pokken en mazelen zouden het destijds zwakke lichaampje stellig ten gronde hebben doen gaan,

wanneer niet de heeren J. E. C. van Geuns, een uit Indië gerepatrieerd ingenieur, en W. D. van Eek, die als koopman eveneens in Indië ondervinding had opgedaan, hun moreelen en materieelen steun verleend hadden. Eerst toen in den zomer van 1900 de leiding van het bedrijf in hunne handen overging, kon van eene geleidelijke ontwikkeling worden gesproken. Beschouwen we hetgeen voorafgegaan was slechts als

de vóórhistorie, waarover we het stilzwijgen kunnen bewaren, en volgen we sedert het genoemde tijdstip de faits et gestes dezer Stichtsche onderneming, dan bemerken we niet alleen, dat voortdurend met succes is gearbeid, doch tevens dat de weg, welke naar de thans bereikte hoogte geleid heeft, vrij snel en zonder zig-zag loopende zijpaadjes werd afgelegd. Men doorkruiste geen labyrinth, gelijk dit helaas in het moderne

zakenleven zoo veelvuldig voorkomt, doch stevende recht op het doel aan. In Januari 1901— dus ongeveer tien jaar geleden — werd het bedrijf omgezet in eene naamlooze vennootschap, waarbij de heeren J. E. C. van Geuns en W. D. van Eek als directeuren optraden. Het aan de Gansstraat gelegen terrein vergrootte men in datzelfde jaar van 2124 M3. tot 3943 M -., terwijl de stoomkracht in de fabriek haar intrede deed. Een jaar later breidde men het terrein tot 4267 M3. uit en werd een nieuwe teerkelder bijgebouwd alsmede

een doeltreffender systeem van distillatie ingevoerd. Reeds in 1906 had het bedrijf zich zoodanig ontwikkeld, dat andermaal eene flinke uitbreiding van het complex noodzakelijk bleek. Men verkreeg toen de beschikking over 9150 M3. oppervlakte, bouwde eenige loodsen, en bracht — last not least — het getal ketels op vier. Niet minder belangrijk was 1907, het jaar der bouwcrisis, toen eene fusie tot stand kwam met de in 1904 opgerichte Amsterdamsche Asphaltfabriek (vroeger „Vesuvius” genaamd) onder directie van de heeren W. van den Berg en. mr. B. Viëtor. Stonden deze beide ondernemingen aanvankelijk als felle concurrenten tegenover elkander, terecht begreep men, dat het beter was zich te vereenigen, waardoor een steeds meer drukken der toch reeds zoo lage verkoopsprijzen voorkomen werd. Wèl bleef men in de werkplaatsen aan den Omval te Onder-Amstel ongestoord voortarbeiden, doch de directie verlegde haar eigenlijken zetel naar Utrecht, waar de heeren Van Geuns, Van Eek en

Hoe de fabriek er in 1900 uitzag.

Het hoofdgebouw met kantoorpersoneel in 1910.

Viëtor op het hoofdkantoor aan de Gansstraat 132/140 gemeenschappelijk de nu geconcentreerde belangen der beide fabrieken behartigen en het debouché trachten te vergrooten. De heer Van den Berg voert het dagelijksch beheer der Amsterdamsche fabiek, terwijl men door geregelde conferenties met dezen mede-directeur in voortdurend contact blijft. Een vluchtig kijkje in de Utrechtsche fabriek loont

ontegenzeglijk ue moene. — Wanneer we het op zichzelfstaande ruime kantoorgebouw, met het daaraan verbonden laboratorium verlaten en het terrein afwandelen, zien we dat dit aan de achterzijde begrensd wordt door den Krommen Rijn. Dit is een niet te onderschatten faciliteit, want dientengevolge kunnen vele zendingen per vaartuig worden af- en aangevoerd. Bezigde men vroeger voor de expeditie een houten praam, thans heeft men drie motor- en drie andere tankdekschepen in de vaart, welke zoodanig zijn ingericht dat in de

tanks teer, olie of water en bovenop goederen verladen kunnen worden *). Waar de Amsterdamsche fabriek eveneens gunstig is gelegen aan de Keulschevaart, en de vennootschap benevens een aantal filialen hier te lande ook te Antwerpen ruime opslagplaatsen bezit, bewijzen deze vaartuigen, waarvan er geregeld enkele in de Schelde zijn te vinden, uitnemende diensten. Over het algemeen trouwens eischt het asphalttransport bizondere zorg. Waarom?- Wel omdat dit product zoo verbazend zwaar is in verhouding tot

de waarde. Men dient er daarom voortdurend op bedacht te zijn de goedkoopst mogelijke wijze van verzending te kiezen. Eén cent per honderd kilo meer of minder vracht beteekent voor dit bedrijf een kapitaal sjaars! En ook in de fabriek zelve alsmede op de terreinen heeft men alle denkbare middelen aangewend om *) Een der snel loopende motorbootjes, hetwelk zoo noodig een paar zolderschuiten kan sleepen, reduceert de transportkosten voor Amsterdam en omgeving in niet geringe mate.

zware vrachten langs den allereenvoudigsten weg te transporteeren. Op het terrein loopen de talrijke karretjes over rails, de vloeistoffen worden van het eene naar het andere lokaal overgebracht door middel van luchtdruk, terwijl men de gereedzijnde asphaltpapierrollen met behulp van liften en transportkettingen vervoert. Als we daar staan aan den Krommen Rijnoever treft ons reeds dadelijk de hoogst practische wijze waarop de grondstoffen uit de vaartuigen gelost worden. Een schuit met 35.000 K.G. koolteer wordt b.v. in nauwelijks twee uur geheel leeggepompt en de inhoud door eene leiding overgebracht óf naar een van de kelders, óf naar een der drie op het terrein aanwezige tanks, welke gezamenlijk ruim 700.000 K.G. kunnen bevatten. De van kleine gasfabrieken betrokken teer passeert bij het in de kelders storten een draadzeef, waardoor ze van onzuiverheden gereinigd wordt. Deze koolteer nu is de voornaamste grondstof voor de fabriek, waar uitsluitend kunstmatig asphalt bereid

wordt. Het natuurlijk asphalt, als aardpek op het eiland Trinidad voorkomend, heeft in dit kunstmatig bereide een geduchten concurrent gevonden. Verdient het eerstgenoemde nog steeds de voorkeur bij den aanleg van straten en wegen, het kunstmatig saamgesteld product uit koolteer leent zich daarentegen aanmerkelijk

beter voor de bereiding van asphaltpapier en waterdichte isoleering. De zwarte koolteer wordt in de tanks reeds eenigszins verwarmd, om gemakkelijk te kunnen worden opgepompt naar den distilleerketel, welke steeds in werking is om de teer absoluut watervrij te maken. Daarnevens bevinden zich drie andere ketels om haar bij nauwkeurig voorgeschreven temperatuur verder af te distilleeren. Elk dier ketels kan ongeveer 20.000 K.G. bevatten en in drukken tijd wordt menigmaal 240.000 K.G. ’s weeks verwerkt. Bij het afdistilleeren worden de vloeibare en vaste koolwaterstoffen (benzol, toluol, cumol, cymol, anthreceen en naphtaline), de zuren (phenol, kresol, phlorol) en de bases (aniline, chinoline, toluidine enz.) verwijderd, terwijl het residu de grondstof vormt voor de verdere bewerking. De door de distillatie ontstane bijproducten worden in water gekoeld en daarna in bakken gestort ter uitkristalliseering van de vaste bestanddeelen. Opdat de temperatuur niet te hoog behoeft opgevoerd te worden, distilleert men het laatste gedeelte onder luchtledig, waarbij een zelfregistreerend metertje nauw¬

Het distilleeren.

keurig aangeeft of een voldoend luchtledig aanwezig is. De als bijproducten verkregen of daaruit vervaardigde naphtaline, carbolineum, paraffinelak (black varnish), creoline en benzol worden verkocht; de andere, die te geringe handelswaarde bezitten om ze aan de markt te brengen, bezigt men als brandstof in plaats van kolen. Aan het distillatieproces wordt door de directie de uiterste zorg besteed. En geen wonder, want dit onderdeel is ongetwijfeld wel het belangrijkste van het gansche bedrijf, omdat men vóór alles een aan alle eischen beantwoordend residu wenscht te bekomen, in tegenstelling met sommige andere fabrieken die pek, welke reeds in ’n gewone koolteerdistilleerderij op eene te hooge temperatuur is afgewerkt, met ruw koolteer aanmengen, hetgeen de kwaliteit van het te vervaardigen asphaltpapier ontegenzeglijk in hooge mate moet schaden. Het residu — de kunstmatig verkregen asphalt dus -

wordt nu deels in koelbakken welke voorzien zijn van ’n roertoestel gestort teneinde het zoo noodig door vulcanisatie of andere chemische reacties de gewenschte eigenschappente verleenen. Daarna wordt het in vaten in den handel gebracht of gebezigd bij de zelf uittevoeren werken, waarop we straks uitvoerig zullen terug¬

komen. Anderdeels dient het voor de fabricage van asphaltpapier; — hiertoe wordt het door middel van luchtdruk opgeperst naar een speciaal gebouw, waar op eene hoogte van 7 M., een reservoir aanwezig is. Naar behoeve stroomt de vloeibare massa vanuit dit reservoir in een der beide daaronder geplaatste machines, waarmede de eigenlijke bewerking van het asphaltpapier plaatsvindt. Alvorens in dit lokaal een kijkje te nemen, begeven we ons eerst even naar het papiermagazijn. Daar zien we een immensen voorraad viltpapier, uitsluitend vervaardigd van wollen en katoenen lompen. Jammer, dat onze Nederlandsche papier-industrie zich tot op heden niet wat meer voor dit artikel interesseerde! Een der directieleden vertelde ons echter dat men nu bezig is proeven te nemen; men mag dus verwachten binnenkort niet meer op ’t buitenland te zijn aangewezen. De persoon, die belast is met de contröle van het papiermagazijn, houdt nauwkeurig aanteekening van alles wat in- en uitgaat, zoodat de aanwezige voorraad in één oogopslag te controleeren is. In het werklokaal wordt het viltpapier gedrenkt in

de asphaltmassa. Dit geschiedt door middel van een tweetal zeer practische machines, draaiketels genoemd, die oppervlakkig beschouwd nagenoeg gelijkvormig zijn, maar toch elk op een ander systeem berusten. Bij de eene gaat het papier n.1. zig-zagsgewijze door den ketel, bij de andere wordt het er in gehaspeld. Het aldus gedrenkte papier bestrooit men vervolgens met zand of wel met zaagsel teneinde het aaneenkleven te beletten. Deze beide laatste grondstoffen zijn elk in een afzonderlijke lokaliteit opgeslagen. Het zand brengt men met ’n jacobsladder in een trommel, waarin het op stoom gedroogd wordt om het vervolgens met luchtdruk door een pijpleiding in eenige boven het werklokaal geplaatste vergaarbakken te blazen. Bij het neervallen passeert het fijne en grovere zeeften, welke zoodanig gesteld zijn, dat het zand zich verdeeld ziet in vier diverse soorten, die elk in een afzonderlijken bak terecht komen. Voor de bestrooiïng van het asphaltpapier kan dus naar verkiezing van den afnemer ’n fijnere of grovere soort gebezigd worden. Op dezelfde wijze als het zand wordt ook het zaagsel in

een op den zolder boven het werklokaal staanden vergaarbak geblazen. De werklieden beneden behoeven slechts een schuif te openen om óf een der vier zandsoorten, óf het zaagsel in de gewenschte hoeveelheid te zien neerdalen. Is het asphaltpapier bestrooid, dan rolt men het

losjes op. Zóó blijft het minstens ’n dag staan om behoorlijk te drogen ; daarnaworden de stukken stijver gerold, dichtgebonden, op een weegbalans met afschuifgewichten gewogen en ten slotte naar een der magazijnen gebracht of wel direct afgeleverd. Men ziet het, de bewerking zelve is vrij eenvoudig, maar op de kwaliteit der grondstoffen en hare degelijke bereiding komt alles aan. Op de ruime voorraadzolders staan heele regimenten opgebonden rollen als soldaten in ’t gelid. Het woord asphaltpapier moge onwillekeurig doen denken aan iets teers, maar waarlijk het pantser dat hier de kern omhult, is zoo intens-krachtig, dat het de natuurgrillen glansrijk kan doorstaan, zoowel de hevigste regenvlagen als de felste zonnestralen. Dolen we nu nog even rond op het uitgestrekt terrein !... Allereerst trekt dan onze aandacht de 35 M. hooge schoorsteen, in welks nabijheid zich de machinekamer bevindt. Daar ziet men opgesteld eene moderne gelijkstroom-stoommachine van 85 P. K., geleverd door de firma Louis Smulders & Co. alsmede’n luchtcompressor, ’n waterpomp (tevens brandspuit) en ’n ponsmachine,

De stookplaats.

De smederij.

terwijl in het daarnaast gelegen lokaal een teerpomp en lintzaag in werking zijn. Hier en daar op het terrein vinden we verschillende kleinere gebouwtjes, welke men voor speciale doeleinden heeft ingericht, zoo o. m. eenige ruime opslagplaatsen voor vaten, een eigen smederij, een zinkwerkerij, een timmermanswerkplaats (waar tevens de vele tonnen, die komen en gaan worden gerepareerd en versterkt) benevens twee opzichterswoningen en een schaftlokaal voor de werklieden. Geheel gesepareerd

met het oog op brandgevaar ligt de naphtalineloods,waaruit een benauwende scherpe lucht ons tegemoetstroomt. Doch van brandgevaar gesproken,... wij zouden inderdaad nog verzuimen melding te maken van de sprinklerinrichting, die, nieuw als ze is, zoo magnifiek in orde blijkt. Reeds bij den eersten aanblik op het terrein viel die sprinkler ons op, tegelijk met den reuzenschoorsteen. — Zijn het eigenlijk geen contrasten ?... Nü rookt de schoorsteen ten teeken van welvaart, van bedrijvig leven, terwijl als de sprinkler zijn werk zou moeten verrichten... Maar neen, laat ons daaraan niet denken ; moge die sprinkler steeds in ruste blijven, want een bedrijf

als dit, waarop wij Nederlanders trotsch kunnen zijn, zouden we zeker niet gaarne in gevaar zien !... * * * Uit dit vluchtig overzicht zal den lezer gebleken zijn, dat de fabriek aan de Gansstraat te Utrecht geheel is gebaseerd op

massa-fabricage Men mocht er in slagen op de meest economische wijze een product te leveren, hetwelk uitmunt in kwaliteit en tegen uiterst billijken prijs in den handel gebracht wordt. In de fabriek aan den Omval te Amsterdam, waar volgens hetzelfde systeem gewerkt wordt, effectueert men niet enkel de orders van in de hoofdstad woonachtige afnemers, doch ook van hen, die gevestigd zijn in het noordelijk deel van N.-Holland en in de Friesche havensteden, waarheen het transport vanuit Amsterdam sneller en billijker plaatsvindt dan vanuit Utrecht. In de beide fabrieken gezamenlijk bedraagt de productie van asphaltpapier gemiddeld 9000 M. (d. i. 600 rol) daags. Bovendien vervaardigt men te Amsterdam nog enkele specialiteitsartikelen, zooals rubbervilt en asphaltlinnen. Dat deel van het bedrijf, hetwelk buiten de beide fabrieken wordt uitgeoefend, bepaalt zich tot het aanbrengen van dakbedekkingen, tot het waterdichtmaken van kelders, gewelven, bruggen en opgaand metselwerk, alsmede tot het leggen van vloeren en bestratingen. Een ruim arbeidsveld dus! — Maar de vennootschap

tracht aan het zélf uitvoeren van dergelijke werken paal en perk te stellen. Waar mogelijk laat zij de uitvoering van afdekkingen over aan hare cliënten, de loodgieters en dakdekkers. Dikwijls geven de architecten echter als hun beslisten wensch te kennen, dat de werken door het personeel der fabriek zelf verricht moeten worden. Oorzaak hiervan is, dat ze den loodgieter, die in aanmerking zou komen voor de uitvoering, niet voldoende met deze werkzaamheden

Fig. 1. (Schaal 1 : 10.)

vertrouwd achten, of wel ze zijn bevreesd, dat hij materiaal zal bezigen van inferieure kwaliteit, gelijk dit helaas door sommige fabrieken nog steeds in den handel gebracht wordt. De organisatie van den buitendienst beantwoordt geheel aan de eischen welke men aan eene goede bedrijfsregeling stellen kan en mag. De vennootschap beschikt voor dien dienst over ruim 200 man personeel en over filialen te ’s-Gravenhage, Breda, Eindhoven, Tilburg, Arnhem, Leeuwarden en Groningen. Ook in dit opzicht treft ons weder de zeer economische wijze, waarop die uitgebreide organisatie gebaseerd is. Te’s-Gravenhage en Breda heeft zij flinke opslagplaatsen, waar vertrouwde en geroutineerde opzichters voor de aflevering der producten alsmede voor de uitvoering -van werken zorgdragen. In die steden vindt een aantal daar wonende vaste werklieden — naar behoefte vanuit Utrecht aangevuld — geregeld werk, hetgeen reis- en verblijfkosten bespaart. Voor de bediening van het overig gedeelte des lands zorgt een staf van vijf reizigers en vier technische opzichters, welke laatsten in het bouwvak zijn grootgebracht. Door hunne geregelde aanraking met de cliënten blijft men aan het hoofdkantoor te Utrecht uit den aard der zaak volkomen op de hoogte van alle verlangens en eischen der afnemers, waaraan men zooveel mogelijk tracht tegemoet te komen. Wanneer iemand over de toepassing der artikelen of de wijze van uitvoering inlichtingen vraagt, ontvangt hij bezoek van een der opzichters of, in belangrijke gevallen van een der technische directeuren. Doordat niet alleen de opzichters, doch bij voorkomende gelegenheden ook de reizigers de in uitvoering zijnde werken bezoeken, staat het volk geregeld onder

Fig. 2. (Schaal 1 : 10.)

controle, hetgeen bij kleinere firma’s — tenzij ze uitsluitend plaatselijk werken — natuurlijk minder goed mogelijk is. Nu we in korte trekken de inrichting en organisatie van de Utrechtsche Asphaltfabriek besproken hebben, lijkt het ons gewenscht tevens het een en ander mede te deelen over de wijze van toepassing alsmede over de uitvoering van werken met asphalt-producten in het algemeen. Vooraf zij opgemerkt, dat we, aangezien de uitvoering van aspha\tbestratingen steeds aan speciaal-firma’s wordt opgedragen, deze belangrijke toepassing van het product stilzwijgend zullen voorbijgaan. Evenwel kan worden aangestipt dat de asphaltvloeren het bizondere voordeel bezitten in groote mate bestand tegen afslijting en geruischloos te zijn, terwijl ze bij voldoende dikte tevens waterdicht blijken. Waar dit laatste verlangd wordt dient men er op te letten, dat een asphaltvloer zich niet verbindt, nóch aan den ondervloer, nóch aan de muren van het lokaal. Men behoort dus steeds te zorgen voor opstanden, zoodat de vloer als ’t ware een bak vormt. Op verlangen kan ook asphalt vervaardigd worden dat bestand is tegen zuren, en de daarmede vervaardigde vloeren

zijn als aangewezen voor bierbrouwerijen, chemische fabrieken, accumulatorenkamers, zuivelfabrieken en tal van andere inrichtingen. Voor tennisbanen verdient het asphalt tevens aanbeveling, vooral in ons klimaat waar gravel in ’t najaar te lang nat en week blijft, terwijl cement scheurt en afbrokkelt. Waar evenwel uitsluitend waterdichtheid beoogd wordt, kan een asphaltvloer

Fig. 3. (Schaal 1 : 10.)

wat prijs, gemakkelijke toepassing en duurzaamheid betreft, eene vergelijking met cementmastix-isoleering niet doorstaan. Het asphalt onderscheidt men naar gelang van zijn hardheid in cement-mastix, dat bij gewone temperatuur kan worden stukgeslagen en in houtcement, dat week is en uit de vaten vloeit. Lost men de laatstgenoemde soort op met vluchtige oliën, dan verkrijgt men dak- en ijzerlak (black varnish).

Naast waterdichtheid en onvergankelijkheid is de meest in het oogspringende eigenschap van het koolteerasphalt deze, dat het zelfs in harden toestand langzaam vervloeit. Hierdoor zullen twee stukken op elkaar gelegd zich na zekeren tijd tot één geheel verbinden en barsten in eene bedekking vanzelf verdwijnen. Natuurlijk moet men er bij de toepassing voor waken, dat deze vervloeiïng geen nadeelen kan veroorzaken. Om te voorkomen, dat dit vervloeien in wegloopen zal overgaan paste men oorspronkelijk het asphalt toe in dunne lagen op gewoon papier uitgestreken : de ouderwetsche houtcementbedekking. Wanneer bij de bewerking het papier geheel droog, het houtcement goed warm en dun vloeibaar, alsmede de weersgesteldheid gunstig is, drenkt het houtcement dadelijk het papier dat daarna absoluut waterdicht blijkt.

In de praktijk wordt aan al deze voorwaarden zelden tegelijk voldaan, vandaar dat houtcementbedekkingen nog wel eens gebreken vertoonen. Het gebruik van het gele of grijze papier is dan ook grootendeels verdrongen door dat van asphaltpapier of dakleer, hetwelk in de fabriek volledig gedrenkt, dus op zichzelf reeds waterdicht is. Waar alzoo de drenking niet meer ter plaatse van het uit te voeren werk behoeft te geschieden kan men gebruik maken van het zooveel hardere cementmastix, dat — zelfs bij toepassing van een dikke laag — nimmer afloopt, terwijl het zware asphaltpapier hiermede geplakt kan worden. Eene zoodanige bedekking in twee lagen is reeds dubbel zoo dik en sterk dan eene in drie lagen met houtcement. Om te beslissen of de voorkeur moet gegeven worden aan dun of dik asphaltpapier (met zand bestrooid) of aan dakleer (met zaagsel bestrooid), aan houtcement of cementmastix, benevens hoeveel lagen men bezigen zal, dient men met alle omstandigheden rekening te houden, terwijl de persoonlijke opvatting evenals de kostprijs hierbij tevens een woordje medespreken. Dikker papier biedt meer weerstand tegen beschadiging, doch het laat zich niet zoo gemakkelijk verwerken, zoodat eerder een naad openspringt of de lagen plaatselijk niet, goed verbonden zijn. Houtcement daarentegen is niet zoo onderhevig aan barsten door mechanische invloeden en kan meer uitdrogen voor het broos is geworden. De praktijk heeft echter geleerd, dat bij degelijk fabrikaat na tien, ja somtijds nog na twintig jaren geen merkbare verandering valt waar te nemen. Het met zaagsel bestrooide dakleer is op zijn beurt soepeler dan asphaltpapier en de

zaagselvezels vervilten in het gereedgemaakte dak, zoodat de lagen beter één geheel vormen. Bij vochtige weersgesteldheid aangebracht bezit asphaltpapier echter het voordeel, dat het spoediger opdroogt. Hiertegenover staat weer, dat dakleer bij dezelfde sterkte aanmerkelijk lichter is, hetgeen dus het gewicht van de geheele bedekking ten goede komt. De volgende grondregelen behooren steeds in acht genomen te worden: lo. Houtcementdakbedekking make men in onderlaag en minstens drie lagen asphaltpapier of dakleer. Men gebruike geen zwaarder papier dan 23—28 K.Gper rol in dakleer, of 40—45 K.G. per rol in asphaltpapier. Op het houtcement bezige men steeds eene zandafdekking en daarover minstens 2V2 c.M. grind. Bij grootere helling van het dakvlak dan 10 c.M. passé men geen houtcement toe. 2o. Bij cementmastixbedekking in onderlaag en

twee lagen bezige men asphaltpapier van minstens 45—50 K.G. per rol, of dakleer van minstens 28—33 K.G. Het gebruik van extra zwaar papier heeft hierbij geen nut; wanneer de middelen het toelaten gebruike men liever drie of zelfs vier lagen middelsoort papier. Zulk eene bedekking zal duurzamer blijken en is minder gevoelig voor beschadiging, terwijl eene onachtzaamheid bij de bewerking geen lekkage kan veroorzaken. Men kan cementmastixbedekking veilig toepassen tot eene helling van 15 c.M. per M. Eene zoodanige afdekking met grind dat de mastix zelf niet zichtbaar is, blijkt reeds voldoende; eene zandafdekking zal dus overbodig zijn, doch geenszins schadelijk. Het aanbrengen van fijn grind (5—7 m.M. korrelgrootte) in de bovenste mastixlaag beschut de bedekking in nog meerdere mate tegen beschadiging.

Het fabriekscomplex aan de Castraat te Utrecht in vogelvlucht.

Wanneer de constructie van den kap het aanbrengen van een zware grindlaag niet toelaat, gebruike men minstens drie lagen zwaar papier, maar in zulk een geval verdient het aanbeveling het dak om de vijf jaren eens te laten nazien. De eerste laag asphaltpapier moet gespijkerd worden om opwaaien te voorkomen. Bij het maken van bedekkingen op gewapend of ongewapend beton, op gewelven enz. kan men twee werkwijzen volgen, n.1. óf de eerste laag asphaltpapier los op het beton leggen, óf deze er op plakken. Onder voorbehoud, dat het beton- of metselwerk behoorlijk vlak is afgewerkt en droog blijkt, biedt plakken het voordeel, dat eene eventueele beschadiging slechts plaatselijke lekkage kan veroorzaken en dus gemakkelijk te vinden en te herstellen is. Ligt daarentegen de bedekking los op het beton, dan verspreidt zich het water tusschen beton en bedekking, waardoor op vele plaatsen lekken ontstaan, terwijl de beschadiging dan moeilijk te vinden is. Plakken geeft bovendien het voordeel, dat men met ééne laag papier (twee lagen mastix) desnoods volstaan kan. Het beton moet echter geheel droog zijn, hetgeen niet bepaald noodzakelijk is, wanneer men de eerste laag papier er los op legt. Dit pleit dus voor het losleggen in ’t najaar, maar dan minstens in twee lagen. Het onderlaagpapier, hetwelk bij de bedekking op planken noodzakelijk is om te voorkomen, dat het houtcement of de mastix tusschen de naden doordruipt, kan bij de bedekking op beton gevoegelijk achterwege blijven. Voor afdekking op forten, kelders, bruggen enz., dus daarjwaar de bedekking dik met grond overdekt wordt, is het gebruik van met zand bestrooid asphaltpapier te prefereeren boven dat van dakleer. Dit papier moet niet te dik, maar flink geperst zijn. Eischt men dat de bedekking aan sterken waterdruk weerstand zal bieden, dan bezige men vier lagen. Waar gewoonlijk de grindafdekking als net en goedkoop wordt toegepast, kan men deze evenzoogoed vervangen door grond-graszoden, ’n betonlaag of tegels. Voor afdekking van hellende dakvlakken, te weten met grooter helling dan 15 c.M. per M., is de gewone cementmastix-dakbedekking minder geschikt. Het grind blijft er niet op liggen en van de bloot komende dakvlakte loopt het cementmastix bij zonnig weer af, zoodat de papiervezels zichtbaar worden en verteeren. Om die reden bestrijkt men deze van boven slechts zeer dun met eene strooperige oplossing van cementmastix in vluchtige of halfvluchtige teerolie, die als daklak in den handel komt en warm wordt uitgestreken. Deze bestrijking moet alle

2 a 4 jaren herhaald worden en het met zand bestrooide asphaltpapier leent zich hiertoe beter dan het dakleer. Bij de bedekking kan men verschillende werkwijzen volgen. Voor tijdelijke gebouwen bezigt men ééne laag zwaar asphaltpapier, gespijkerd óf op roeflatten in banen van de goot naar den nok, óf in horizontale banen, die aan de bovenzijde gespijkerd en aan de onderzijde geplakt worden, zoodat geen spijkers in den dag komen. Ook wanneer het dak zeer steil is en het maken van dubbeldak bezwaar oplevert, dekt men op deze wijze. Indien een dak erg aan den wind is blootgesteld, maakt men gebruik van asphaltpapier met linnenweefsel er in of er op bevestigd, zoogenaamd stormpapier. Somtijds ook spant men ijzerdraad over de bedekking,

welke dan weer met strooken papier wordt overplakt. Voor tijdelijke loodsen spijkert men latten over het papier; hetgeen echter menigmaal aanleiding geeft tot lekkage. Mits de dakhelling zoodanig is, dat men er op kan loopen, brengt men bij blijvende gebouwen op elkaar geplakte lagen aan en ook hierbij kan men weder verschillende manieren van werken volgen, n.1. : a. de eerste laag wordt op de bebording gespijkerd, waarbij de nagelrijen 45 cM. van elkaar komen. De tweede laag wordt hier zoodanig opgepiakt, dat de banen dier laag aan de bovenzijde onder de overdekking van de volgende baan gespijkerd worden. Men kan ook de bovenlaag verticaal dekken, doch alleen zoodanig, dat de naden van den regenwind zijn afgekeerd. b. eene zeer solide bedekking, maar bewerkelijker, is die met ópschietende horizontale banen. Wanneer men bij de goot beginnend elke volgende baan 45 c.M. hooger legt en de banen alleen aan de bovenzijde spijkert, terwijl eerst eene baan van 50 c.M. gelegd wordt, verkrijgt men dat boven elke spijkerrij twee lagen papier, twee lagen kleefmiddel (houtcement of mastix) benevens eene laag daklak komen. Laat men de lagen 30 c.M. opschieten dan verkrijgt men eene bedekking in drie lagen. Zelfs zonder eenig onderhoud zal deze 15 a 20 jaar stand houden. Een bepaald vereischte voor alle schuine asphaltdaken is, dat men de bedekking direct éénmaal bestrijkt met goed daklak en deze bewerking behoort alle 2a4 jaar herhaald te worden. Vroeger, toen men algemeen onvoldoend gedrenkt asphaltpapier bezigde of wel

papierdat in ruwe kootteer gedrenkt was, zoodat het zeer spoedig droog en hard werd, schreef men veelal voor twee malen te moeten lakken of te koolteren, daar de eerste bestrijking in het poreuse papier werd opgezogen. Goed volledig gedrenkt asphaltpapier, aan zijn glimmende oppervlakte te herkennen, moet éénmaal gelakt worden. Bij schuine betondaken dient men er voor zorg te dragen, dat er gelegenheid is om het asphaltpapier te bevestigen, waartoe houten klossen of latten worden aangebracht. Eene zeer goede bedekking voor schuine daken, echter duurder dan die van asphaltpapier, is het rubbervilt. Dit biedt bovendien het voordeel, dat men het met olieverf kan schilderen in alle kleuren, hetgeen bij asphaltpapier niet mogelijk is. Men brengt het aan gelijk een enkele laag asphaltpapier of veelal ook in verticale banen, waarbij onder en op de naden een strook geplakt wordt. Voor het onderhoud bezigt men rubberine-oplossing (of olieverf).

Eene toepassing van asphaltpapier, waarvan in ons land nog veel te weinig gebruik gemaakt wordt is die ter isoleering tegen optrekkend vocht in gebouwen. Een trasraam van goede klinkers in sterke specie gaat het optrekken van vocht in het metselwerk tegen. Absoluut ondoordringbaar voor vocht is het echter niet, de beste klinker zuigt nog water op. De hoeveelheid vocht welke door een goed trasraam dringt is echter zóó gering, dat het reeds plaatselijk verdampt en het metselwerk niet vochtig schijnt. Eene laag

asphaltisoleerpapier of gewoon asphaltpapier, bestreken met cementmastix in eene voeg gelegd, maakt echter elke opstijging van vocht absoluut onmogelijk. Cementmastix is geheel water- en vochtdicht, het sluit hermetisch af. De kosten van zulk eene isoleering zijn zóó gering, dat ze stellig niet zullen afschrikken. Bovendien moeten nog twee oorzaken

genoemd worden, die vele gebouwen vochtig doen zijn, n.1. het doorslaan van de muren aanderegenzijde

en de opstijging van vochtige lucht uit den grond. Tegen het eerste bezwaar is eene muurbestrijking een afdoend middel. Zulk eene bestrijking van het metselwerk met gesmolten cementmastix moet aangebracht worden op een tijdstip dat het metselwerk droog is, dus liefst in den zomer of

in ’t voorjaar. Over deze bestrijking kan gepleisterd worden met cement- of stucadoorsspecie; men moet die bepleistering dan in twee lagen aanbrengen, daar de eerste laag krimpscheurtjes krijgt; voor afvallen behoeft men echter niet bevreesd te zijn.

Aan de buitenzijde der muren aangebracht houdt de bestrijking ' den muur geheel i droog. Aan de binnenzijde aangebracht, blijft wel de muur zelf vochtig, doch het vocht dringt niet naar binnen. Men kan op deze wijze de buitenmuren bepleisteren en behangen; zelfs nieuwe muren zijn van een blijvend behang te voorzien, hetwelk niet door vocht bedorven zal worden. Het opstijgen van vochtige lucht uit den grond is wel de hoofdoorzaak, dat onze huizen vochtig zijn. Een huis werkt als ’t

Fig. 4. (Schaal 1 : 10.)

Fig. 5.

Fig- 6.

Fig. 7. (Schaal 1 : 10.)

Fig. 8. (Schaal 1 :"10.)

Fig. 9 (Schaal 1 : 10.)

Fig. 10. (Schaal 1 : 100.)

ware gelijk een schoorsteen, aangezien het binnen warmer is dan buiten, zoodat steeds eene opstijging van lucht uit den grond plaatsvindt. Al past men eene ruime aanvulling toe van schoon zand, zonder ventilatie onder de vloeren verstikken deze benevens de binten. Het leggen van linoleum of zeil verergert dit verschijnsel nog. Ongetwijfeld is eene ventilatie onder den vloer voor de bewoners onaangenaam, vooral des winters. Wat veroorzaakt echter het verstikken van het hout? — Uitsluitend de vochtige lucht welke uit den grond opstijgt. Deze hoeveelheid is zóó belangrijk, dat als men

op oogenschijnlijkdroog zand eene glasplaat neerlegt zich zelfs spoedig druppels vormen aan de onderzijde. Die opstijgende lucht kan tevens ziektekiemen bevatten. Door het aanbrengen nu van eene enkele laag zwaar asphaltpapier, bestreken met cementmastix,

Fig. 12. (Schaal 1 : 100.)

van muur tot muur en daartegen aangeplakt voorkomt men dit bezwaar geheel. Verstikking van den vloer en zwamvorming is daardoor uitgesloten ; des winters kan men de ventilatie onder den vloer afsluiten. Hierdoor zal het huis gezonder en aangenamer zijn in ’t bewonen, terwijl de kosten van zulk eene isoleering zeer gering blijken. Waar de cementmastix- en houtcementdakbedekkingen water-en luchtdicht zijn, behoort men er voor te waken, dat onder de bebording voldoende ventilatie mogelijk blijkt tus-

Fig. 11. (Schaal 1 : 100.)

schen plafond en dakbeschot. Wanneer in slaapkamers en keukens geen plafonds worden aangebracht zal men veelal druppels aan de bebording bemerken. Hetzelfde komt in nog sterker mate voor in droogkamers van wasscherijen of andere fabriekslokalen, waar veel water verdampt. Dit verschijnsel wordt dikwijls ten onrechte als lekkage aangezien. Behalve voor voldoende ventilatie moet er ook voor gezorgd worden, dat de aansluitende bovendeden geen lekkage veroorzaken. De constructie met enkele kiezelbakken voor de afwatering, waarbij de bedekking aan de kanten schuin is opgezet, verdient de voorkeur boven die met kiezelzand. Metselwerk, dat boven de dakbedekking uitsteekt, als topgevels en schoorsteenen, moet met de grootste zorg behandeld worden. De meeste klachten over lekkage toch zijn alleen het gevolg van onvoldoend aangebracht voeglood, doorslag of doorzuiging van het metselwerk of van verkeerde constructie der lichtramen en lantarens. * * sk

De tusschen den tekst geplaatste constructieteekeningen zullen den lezer het gebruik van het asphaltpapier voor platte daken in niet geringe mate ver-

Fig. 12a. (Schaal 1 ; 100.)

duidelijken, terwijl wij ten slotte nog enkele opgaven ontleenen aan eene vroeger door de „Utrechtsche Asphaltfabriek” verspreide brochure. Daarin lezen we : Bij 100 M2. grondoppervlakte is de dakoppervlakte 147 M2. bij gebruik van pannen, 118 „ „ „ „ leien of zink, 108 „ „ „ „ asphaltpapier, 100 „ „ „ „ platdak. 1 M2. houtcement met 3 cM. zand en 3 cM. grind met sneeuwbelasting weegt circa 150 K.G. 1 M2. cement-mastixdak met 3 cM. grind en sneeuwbelasting weegt circa 100 K.G. 1 M2. dubbel asphaltpapierdakbedekking weegt 9 a 12 K.G. 1 M2. gietasphalt weegt per cM. dikte 24 K.G. Bij platte daken neme men den opstand minstens 10 cM. verticaal gemeten. De schuine rib in figuur 2, 4 en 10 is dan 2Va X 4" of 3" X 4" schuin doorgezaagd. Middelsoort kiezelbak (fig. 12) van 50 X 60 cM. is voldoende voor 25 a 50 M2. dakoppervlak. Waar het aantal bakken voor een groot dak slechts gering kan zijn, make men hoogere opstanden. Onder het dak moet ventilatie mogelijk zijn. Waar dit niet anders kan, neme men kokers volgens fig. 14. De bebording moet men voor de verschillende platte bedekkingen niet te licht nemen, daar anders de messing veelal afgetrapt wordt, hetzij bij het maken van de bedekking, hetzij later, waardoor de bedekking beschadigt. Als maximumafstand der binten rekenen we bij eene dikte der bebording van s/4,", 1" en of 1.95,2.6 en 3.2 cM., hoogstens respectievelijk 60, 80 en 110 cM. Besluiten we met nevensstaand staatje, waaruit men bij bepaalde lengte en afstand der liggers kan zien, welke afmeting gebruikt moet worden voor de verschillende dakbedekkingen.

" É HOUTCEMENT CEMENTMASTIX VULKANIET S = met3cM.zanden3grind met 3 cM. grind. onbedekt 2 o | j •O 54 I I | I :ü § Afmeting in c«. Afst. Afmeting in cM. Afst. Afmeting in cM. Afst. 2. ; 5 X 10 70 5 X10 80 5 X10 90 3. 71X12 58 7^X 12 80 74X12 95 X 15 78 10 X 10 72 10 X10 88 64 X 164 90 61X15 105 4. 6-1X161 54 64 X 164 73 61X15 76 7j X18 70 6fX18 86 64 X164 88 74X22 105 74X15 68 ! 74X15 84 10 X 17 87 10 X15 92 74X 12 54 5 74X18 47 64XI64 47 64X164 57 74X22 70 74X18 64 61X18 : 67 10 X20 '77 10 X17 73 10 X15 72 71X25 90 I 7*X22 95 | 74X18 77 74X28 113 10 X20 105 74X22 112 6 74X25 59 74X22 61 74X18 49 10 X22 60 10 X20 67 74X22 72 74X28 74 74X25 79 10 X20 80 10 X25 78 10 X22 84 10 X22 97 10 X27 91 74X28 98 74X25 94 7 74X28 54 74X25 58 74X22 53 10 X25 57 74X28 72 74X25 69 10 X27 67 10 X25 76 74X28 85 10 X30 82 10 X27 89 15 X20 88 10 X32 94 10 X30 108 10 X25 92 15 X25 86 15 X20 73 10 X27 107 8 10 X30 64 74X28 56 74X25 53 10 X32 73 12 X25 70 74X28 66 12 X30 76 10 X27 69 10 X25 70 15 X30 96 10 X30 85 10 X27 83 20 X25 89 10 X32 97 10 X30 101 9 10 X30 50 10 X30 67 10 X30 80 10 X32 58 10 X32 76 10 X32 91 74X28 51