van het Kantiaansche transcendentaal-idealisme is de stelling, dat het transcendente z.g.n. „Ding an sich", gesteld al, dat er zooiets bestaat, voor onze kennis ontoegankelijk is, dat de zuivere rede zich dus „souverein" heeft te stellen op den grondslag van haar eigen wetten ; dat de Gegenstand eerst geschapen wordt in het transcendentale kenproces; dat de rede dus niets als „gegeven", maar veeleer alles als „opgegeven" heeft te beschouwen ; dat de transcendentale kennis in de zgn. „synthetische grundsatze a priori" afhankelijk is van algemeene voorwaarden in denkvormen of kategorieën (quantiteit, qualiteit, relatie en modaliteit) en in de aanschouwingsvormen (ruimte en tijd), terwijl door het zgn. schematisme der zuivere verstandsbegrippen, de kategorien via de zuivere tijdsbepalingen a priori, haar aanwendingsmogelijkheid op de zinnelijkheid, op den Gegenstand, op de ervaring verkrijgen; en tenslotte dat de transcendentale bepaling van den Gegenstand langs dezen weg een oneindige opgaaf is en dus nooit gereed kan komen, maar altijd slechts benaderd kan worden.

Kant is tot deze „hypothese" gekomen langs den weg der natuur-wetenschap. Zijn levensdoel was aan het nieuwe wetenschapsbegrip van Galilei, Leibnitz en Newton en aan de geweldige empirische resultaten der moderne natuurwetenschap een philosophischen grondslag te geven. Door deze beperkte opgaaf, die hij althans aanvankelijk aan zijn wijsgeerig denken stelde, is ook zijn logica geheel natuurwetenschappelijk ingesteld. Daarnevens stond nu echter de taak, om ook ethiek en recht in dit philosophisch stelsel op te nemen en de juiste verhouding van de ethische en juridische normen tot de natuurwetenschappelijke causaliteitswet (als apriori van ons denken) te bepalen.

Het denken vat de natuur slechts in een oneindige reeks van wederkeerige relaties van oorzaak en gevolg synthetisch samen tot een systeem. Met deze causale bepaling van de natuur als gesloten wetmatigheid komt het denken dus nooit klaar. Maar nochtans is er een onafwijsbare