DOOR
IV. (Slot)
EN nu gaan we naar Stad, d.i. Stad aan ’t Haringvliet. Men stelle zich echter niet teveel van deze „stad” voor, ’t Is niet meer dan een klein dorp. In 1359 was het nog een gors, die „die Stat” heette; ’t is eerst in 1527 bedijkt. Met een stad heeft het dus niets uit te staan en wallen, poorten of andere stadsprivilegiën zal men er vergeefs zoeken. Landbouw is hier het voornaamste middel van bestaan; al heeft Stad dan ook een haventje dit is meer bestemd voor beurtschepen dan voor een visschersvloot. Aan t einde van den dijk stond vroeger het Hooge Huis, een lang, smal gebouwtje van 1678. Of het er nog is weet ik met. En verder is hier niets bijzonders te vinden; k ad is een klein, stil dorp en het eenige mooie is wel het uitzicht over het Haringvliet en, landwaarts, over de wijde polders. 81 Den Bommel behoort met Ooltgensplaat tot de ambachtsheerlijkheid Adolfsland. Aangenomen wordt, dat die naam oorspronkelijk luidde Odulphusland, naar Odulphus, kanunnik te Utrecht, aan wiens nagedachtenis oudtijds de te Ooltgensplaat was gewijd. Den Bommel is eerst in 1520 bedijkt; heelemaal niet vroeg dus, in dit land van Middeleeuwsche polders en stichtingen! 81 Vroeger bestond Den Bommel van zalm- en steurvisscherij. Maar dat is al weer lang geleden. Nu is het een landbouwdorp, zooals de meeste vroegere visschersplaatsjes, Natuurlijk is hier vroeger meekrap verbouwd; de voormalige meestoof „de Koningsstoof” van 1731 is tegenwoordig een boerderij; de meeste andere meestoven op ’t eiland zijn afgebroken. De kerk is hier nooit een Katholieke kerk geweest, maar in 1647 door de Ned. HeIv- £ebouwd- Veel bijzonders is er niet te vinden m Den Bommel. In het haventje liggen wat schepen te mijmeren en dan is er weer het prachtige uitzicht op polderland en buitenwater, dat ons het vervelende van het kleine dorp doet vergeten. 81 Véél en véél belangwekkender is Ooltgensplaat.
BIJ DE REDOUTE TE OOLTGENSPLAAT
Dat welvarende dorp — het grootste gedeelte van den omringenden grond is zware klei — ligt op de uiterste punt van het eiland en juist door die ligging, in zekeren zin op een strategisch punt, heeft het ruimschoots z’n aandeel gehad in de diverse onrusten die het eiland heeft gekend; en dan heeft het als eerste het „fransche juk afgeschud”. Van De Plaat begon, op ’t eiland althans, de victorie. En dan is het dorp als vesting vroeger en nu van belang geweest; in April 1915 kwam onze Koningin de forten inspecteeren, waar toen een vrij aanzienlijke troepenmacht lag. 81 De naamsafleiding van Ooltgenspdaat is wel grappig. Volgens de legende is een zekere schipper Ooltke of Oeltke met zijn vaartuig op een plaat terechtgekomen en heeft die plaat zijn naam gegeven. Dat verhaal wordt bevestigd door het oude wapen waarop wij den schipper voor zijn boot zien staan; in het nieuwe wapen zeilt het scheepje voor een zandplaat weg, met Ooltke erin, zoodat de iiguui van dezen legendarischen stichter minder uitkomt SI „De Plaat” ligt bijna onmiddellijk aan Volkerak, Haringvliet en Krammer, aan drie zijden aan het water dus, wat maakt, dat het er bijna altijd waait, dat er oudtijds ontzettende overstroomingen zijn geweest, maar cok, dat we bij ruw weer van den „Steigerdiek” af de mooiste riviergezichten kunnen bewonderen. Trouwens, ook bij andere weersgesteldheden is het uitzicht de moeite waard. Het is alles zoo heerlijk ruim en wijd en de steeds wisselende wolkenluchten maken, dat al dat water, waar alleen in de verte somtijds wazig de andere oever te zien is, nooit eentonig wordt. lederen dag strijkt er weer een ander licht over de golven. Die overzij kunnen we nog het vaakst zien aan het Volkerak, waar we Dmteloord kunnen zien liggen van De Plaat uit. Bij zeer heldere lucht zijn Willemstad, Numansdorp en Tien Gemeten zichtbaar. — De Krammer en het Haringvliet zijn verrukkelijk, zij t ook lastig, zeilwater. Niets is mooier en Hollandscher
dan zoo’n tocht over de breede stroomen, waar al heel gauw bij wat wind venijnige schuimkopjes op de golven komen en waar de zeehonden met hun glimmende zwarte kopjes telkens even opduiken, voor het ongeoefende oog soms nauwelijks zichtbaar. En dan die zandplaten vól vogels! Nu misschien velen deze jaren hun vacantie in Holland zullen passeeren, lijkt zoo’n tocht per boot over Zuid-Hollandsche en/of Zeeuwsche stroomen me een heerlijke manier om de zomervacantie door te brengen. Maar .... vakmenschen aan boord, want het water hier is verraderlijk! §1 Trouwens, ook per tramboot valt er veel moois te zien. Van Numansdorp langs Ooltgensplaat en de „zuidkust” van Flakkee naar Zijpe (Zeeland) of van Middelharnis naar Hellevoetsluis langs den noordkant van het eiland, ziedaar twee tochten die zeer zeker de moeite waard zijn bij iedere weersgesteldheid, behalve dan misschien mist of motregen, al zal de ware enthousiast dan tóch misschien wel ongedachte schoonheden in ons landschap ontdekken! SI Een speciaal Plaatsch genoegen is het Groote Gat. Bij de geweldige dijkbreuk van 1682 zijn twee groote plassen of meren gevormd in den polder het Oudeland, die bijzonder rijk zijn aan zoetwatervisch. Deze beide visch- en jacht-
wateren, „het Groote Gat” en „de Weel” hebben menigen liefhebber van deze sport ongekend genot verschaft. SI En nu het dorp zelf. De kerk is tusschen 1527 en 1553 gebouwd en herhaaldelijk door overstroomingen geteisterd. Want dat bracht de „nattige” ligging van het dorp natuurlijk mede. Binnen vinden we een buitengewoon mooien preekstoel en hek of omtuining daaronder, van gebeeldhouwd eikenhout. Zoo’n hek heet op Flakkee „tuun”, zooals in het oud-Hollandsch ook voorkwam; denken wij b.v. aan den leeuw in den Hollandschen tuin (Duitsch Zaun), d.i. ontuining, omheining. Maar laten wij over het Flakkeesch nu niet verder uitweiden en terugkomen op de kerk. De toren heeft natuurlijk weer een en ander te verduren gehad. De Franschen pasten ook hier het bekende systeem toe, en zoo verscheen op het platte dak de veldtelegraaf. In 1818 is toen een heele nieuwe toren gebouwd, die echter in 1893 alweer vervangen moest worden. Jammer genoeg is deze nieuwe toren veel minder mooi dan de vorige. Het portaal is van 1635. Typisch is het, dat vóór de stichting van deze kerk al een andere kerk heeft bestaan, waarvan in 1521 nog melding wordt gemaakt. Waar dan de oude kerk gebleven is, weet ik niet. SI De tweede trots van het dorp is het Raadhuis, dat zoo mooi over het haventje uitziet. Het is een juweeltje van Hollandsche Renaissancebouwkunst en schijnt afkomstig te zijn van den bouwmeester die ook de gemeentehuizen van de Klundert en Bolsward bouwde. Dit Raadhuis is van 1616 en helaas in 1839 „opgeknapt”, waaraan wij de leelijke ramen danken. Er is sprake geweest van restauratie in den oorspronkelijken stijl, waarna het gebouw tot museum zou worden ingericht en de gemeente door een groote gift in de gelegenheid zou worden gesteld, een nieuw gemeentehuis te bouwen, dcch deze plannen zijn helaas afgesprongen. De topgevel is prachtig met de kleur van oude baksteen en verweerde natuursteenen ornamenten. Onder het Raadhuis was vroeger de Waag. SI Dat er niet méér oude gebouwen zijn, zal wel voor een deel te wijten zijn aan de groote overstroomingen, die meer dan ergens anders hier hebben gewoed. In 1682 b.v. werd de geheele school benevens het huis van den onderwijzer en eenige andere woningen, aan den Kerkring gelegen, dcor het water vernield! Dat tenslotte het mooie Raadhuis bewaard is gebleven, zal zeker ook komen door de iets hoogere ligging; het haventje is menigmaal overstroomd en dan kwamen bij de huizen rondom de vloedplanken voor den dag! S3 Door het steeds verzanden en aanslibben van de reede van De Plaat
BIJ DE NED. HERVORMDE KERK TE OOLTGENSPLAAT
was het voor de groote stoombooten ondoenlijk, vlak aan den wal te komen, vooral natuurlijk bij laag water. De passagiers en goederen werden dan midden in het Volkerak afgezet op een klein bootje, wat vooral in den winter bij zwaar weer zijn eigenaardige moeilijkheden meebracht. In 1909 is aan dezen toestand een einde gekomen en kreeg Ooltgensplaat den grooten aanlegsteiger, terwijl ook een prachtige toegangsweg uit hetjdorp naar dien steiger door het Rijk werd aangelegd. Ooltgensplaat werd hierdoor een belangrijk punt in het verkeer langs en om de eilanden. Helaas is, door groote verzandingen bij den aanlegsteiger en in de rivier, alle verkeer over De Plaat thans stopgezet. SI Aan zijn strategische ligging dankte Ooltgensplaat ook zijn forten. In 1600 al waren er een schans en twee redoutes, en in 1792 is er een batterij aangelegd (van waar uit de hranschen zijn verdreven, en zóó
radicaal, dat zij kort daarna ook het beleg voor Willemstad opbraken). Onder Lódewijk Napoleon werd het dorp steeds meer versterkt en beheerschte de doorvaart naar Antwerpen. Tevens diende het als retraite voor de garnizoenen van Goeree en Hellevoetsluis. Het heele eiland zat vol Franschen en van Ooltgensplaat uit is toen de verdrijving der vreemde troepen begonnen, doordat men het fort wist te bezetten; het hijschen van de Hollandsche vlag was toen het teeken voor het overige deel van Flakkee, om overal den opstand te beginnen. Zoo heeft De Plaat, zij ’t ook in het klein, deel gehad aan de gebeurtenissen van 1813. SI Wanneer wij het eiland dan verlaten, en de groene kust van Flakkee verdwijnt steeds verder achter ons, dan spijt het ons, dit brokje vaderlandsche historie en echt-vaderlandsch natuurschoon weer vaarwel te moeten zeggen. En wie als „vrimde” dit eiland heeft liefgekregen, zal zich kunnen
voorste len, dat de ras-echte Flakkeeënaar zijn eiland nooit geheel kan vergeten!
HET HAVENTJE VAN OOLTGENSPLAAT
DE MOLENDIJK TE OOLTGENSPLAAT
k 1V1ESEMBRIANTHEMUM BLANDUM DITMAAL een geheel ander type van Vetplant, in vorm en kleur van bloem en blad sterk afwijkend van de vroeger besproken soorten. Geen schermen, bezet met kleine bloemen; geen witberijpte bladeren. Mesem blandum heeft heldergroene, rolronde vleezige blaadjes en bloeit m den zomer met groote, straalvormige bloemen, die wel 5 cm m doorsnede kunnen meten. De naam Middagbloem (letterlijke vertaling van Mesembrianthemum) doet zoon bloem alle eer aan: tegen twaalf uur openen zich de bloemblaadjes wijd en na twee uur sluit de bloem zich weer langzaam om aan het einde van den middag, al schijnt de zon ook nóg zoo stralend, niets meer te toonen dan een goed dichtgevouwen knop. De variëteit roseum heeft felrose bloemen. Verbazend gemakkelijk groeit de plant en is een sieraad, ’s zomers ingegraven in den rotstuin, ’s winters tusschen de andere [Succulenten in kas, serre of huiskamer. Ook zeer kleine (maar natuurlijk sterke) stekken zijn'al bloeibaar: dezen zomer droeg zoo’n hummel van geen 15 cm hoog welgeteld vier helder-rose bloemen tegelijk, die in grootte noch kleur onderdeden voor die van oudere planten.‘Natuurlijk is het welbekende systeem „’s zomers buiten” ook op deze plantengroep van toepassing. In tegenstelling met vele witberijpte of behaarde* mede-Vetplanten kan Mesem. roseum wel wat regen verdragen; te veel schaadt natuurlijk ook hier. Echter is het een sterk plantje, en er bestaat dan ook geen enkele reden voor om het niet
heerlijk den geheelen zomer door buiten in den tuin te hebben, ingegraven op een zonnig plekje of wel met nog andere planten in potten ergens veilig neergezet. Aardig is het ook, de ontwikkeling van de knoppen gade te slaan, die in het begin niets anders dan een dof-bruinen knobbel tusschen de bladeren vormen. Eerst op het allerlaatst scheurt het beschuttende bruine vlies door en komt de heldere tint van de bloemblaadjes voor den dag. Zoo’n bloem, die zich aan de plant opent en sluit na den middag, kan weken lang mooi blijven. Mesem.lblandum roseum is een mooie hangplant, maar ook opgebonden voldoet hij uitstekend. Gewone goede vetplanten-grond en — tijdens den bloei — ruimschoots water is vrijwel het eenige noodige. Daarbij zouden wij dan nog kunnen noemen: een buitenkuur gedurende den zomer, een lichte, koele standplaats en matig water in de wintermaanden. Heel gemakkelijk kunnen er stekken van genomen worden, die op hun beurt weer spoedig bloem dragen. En alleen al omdat het zoo’n gemakkelijke, dankbare plant is, verdient Mesembrianthemum blandum een ruimere
bekendheid!
Foto v. Tubergen MESEMBRIANTHEMUM BLANDUM VAR. ROSEUM