DON Antonio, een der notabelen van het Otomie-dorpje Tulancalco, had me voor J de komende zondag voor een maaltijd uit- 1 genodigd. „We gaan een kip slachten, ik i verwacht u om acht uur”. Nadat ik Don ; Antonio hartelijk bedankt had voor de uit- 1 nodiging en hem verzekerd had, stipt op 1 tijd te zullen zijn, spoedde ik me naar mijn vriend Don Pedro, en vroeg hem hoe laat 1 iemand punctueel op een maaltijd verschijnt '• als hij om acht uur verwacht wordt. „Een vreemde tijd”, zei Don Pedro, „om i acht uur ’s-morgens is het wel wat vroeg l en acht uur ’s-avonds is bedtijd. Het beste < is om van acht uur ’s morgens maar wat voor Don Antonio’s huis heen en weer te 1 slenteren. Als hij je binnenroept was de uit- : nodiging voor ’s morgens.” „En als hij dat niet doet?” vroeg ik. „Dan is de uitnodiging kennelijk voor 1 ’s-avonds.” ' Dat klonk logisch en op zondagmorgen 1 acht uur begon ik dus zo onopvallend moge- ■ lijk mijn honderd passen heen en weer te 1 doen voor Don Antonio’s hut. Nu bevindt 1 zich aan de ene kant ervan de maismolen 1 van Don Pancho, waar ’s-morgens vroeg de i meisjes hun in kalkwater gekookte mais- korrels brengen om ze te laten malen. Aan ' de andere kant is de hut van Don Julian, i vader van drie huwbare dochters. Met een > praatje in de maismolen, een schalkse op- ' merking tot een der meisjes, dan een > praatje met Don Julian en een opmerking 1 tot een zijner dochters, een zijwandeling ■ naar Don Pedro’s winkeltje en het groeten van voorbijgangers, een nogal ingewikkelde 1 ceremonie hier, ging de tijd wel gauw voor- < bij, en omstreeks twaalf uur kwam opeens i mijn gastheer te voorschijn en zei; „De kip i is klaar, kom binnen en beschouw deze ■ nederige hut als de uwe”. 1 DON Antonio’s hut was, zoals hij zelf al verkondigd had, nederig, vervaardigd ’ van cactusbladeren, er was zelfs geen ruim- ; te voor één gast, en daarom was er ruimte . gemaakt op het erf, een boomstronk diende j als tafel en de stenen omheining als zitplaats. Iets van de hut af was nog een kleiner hutje, waar een druk handgeklap verried dat het vrouwvolk tortillas aan het , maken was. De geur die me tegemoetkwam ‘ liet het aan geen twijfel onderhevig, dat de kip een lange tijd in die oer-Mexicaanse mole-saus had liggen sudderen, een saus , van allerlei pepers, ui, knoflook, amande- j len, rozijnen, pinda’s, anijs, kruidnagels, kaneel, sesamzaad, banaan, tomaat en cho- . colade. , Tot dusver had ik er niet over nagedacht ’ waar ik die invitatie eigenlijk aan te danken had, doch het kwam me voor, dat het was . omdat ik een tijd geleden Don Antonio een ‘ mooie grote sombrero had gegeven, waar , hij heel trots op was; maar toén hij daar- ' mee in het dorp de bijnaam kreeg van „Mi , General” tooide hij zich maar weer met zijn i oude potsierlijke hoofddeksel; de invitatie was dus min of meer uit schuldgevoel. Er kwamen nog een paar gasten aan- ’ drentelen, Don Augustin de rechter en Don ’ Pancho, van de maismolen, de bezitter van ' de enige motor in het dorp. Tijdens het diner bespraken we het nieuws, dat op FR. MULDERS kaleidoscoopachtige wijze tot ons komt uit de stukjes krant waar Don Pedro zijn kruidenierswaren in verpakt en welke bij hem op de toonbank ter inzage liggen. Don Antonio had met zijn machete een cactusblad afgehakt, waarin hij • p u 1 q u e ronddeelde, gegist agavesap. Er begon langzamerhand wat stemming in te komen, elke lach die er rond de boomstronk opsteeg had een tienvoudige weerklank in het hutje waar het vrouwvolk ons voortdurend bespiedde. TEGEN de avond, toen ons feestje zo’n beetje aan zijn hoogtepunt kwam, hoorden we plotseling een verschrikkelijk spektakel vanuit de richting van Don Pedro’s t i è n d a, met verwarde kreten van „Moord” en „Help”. Wij renden naar de winkel toe en vonden daar Don Pedro in een plas bloed met een menigte Vrouwen en kinderen om hem heen. Zijn aanvallers waren er vandoor gegaan. In minder dan geen tijd hadden we mijn auto in een ziekenwagen herschapen en ondernam ik de hachelijke taak om over cactusvelden en door rivierbeddingen de zwaargewonde en vreselijk toegetakelde Don Pedro naar het ziekenhuis in Pachuca te transporteren. De notabelen van het dorp reden ook mee en onder het schommelen en schokken van mijn wagen bespraken we de toestand die door dit mcident geschapen was en die een schaduw zou werpen over het anders zo vredige dorpje; want deze moordaanslag betekende dat plotseling een familievete weer opgelaaid was, die naar wij meenden al twintig jaar begraven lag. Want twintig jaar geleden was Don Pedro’s broer het slachtoffer geworden van een generatielange vendetta. Hier in de afgelegen oorden is geen politie, de raad der ouden heeft in normale tijden de situatie goed in handen en er is een strenge stamdiscipline; doch een gebeurtenis als deze schreeuwt om bloed en wraak, het dorp met zijn verwarde familiebanden splijt zich in twee kampen en de situatie is volkomen buiten controle. Mijn eigen toestand was door dit incident ook wat precair geworden, Don Pedro is meer dan een vriend van mij, wij zijn compadres, door peetoomschap maak ik deel uit van zijn familie. Doch ik ben ook compadreinde familie der aanvallers, die heethoofdige Ramon en Andrés. Vroeger, toen ik hier woonde, was ik ook een der ouden, in mijn functie van afgevaardigde van het Bureau van Indiaanse Zaken, en ook nu ik me meer in de grote stad ophoud heb ik nog altijd een stem in het dorpsgebeuren. Maar wat er deze avond gebeurde ligt geheel buiten mijn jurisdictie, op geen enkele manier mag ik me in interne aangelegenheden en familievetes mengen, met het feit al dat ik Don Pedro had helpen weggraaien en wegvoeren en hem zo voor verdere wraakneming had helpen sparen, was ik al ver buiten mijn boekje gegaan. Ik liet Don Pedro achter in het ziekenhuis, bracht de notabelen terug naar het dorp en keerde zelf naar Mexico City terug, in de hoop dat er bij mijn volgende bezoek weer vrede in het dorpje zou zijn. HET was in die tijd dat mijn jonge vriend Bob Schalkwijk mij vroeg om met hem in mijn dorpje een film te maken. Ik legde Bob uif wat er gebeurd was en dat het misschien niet het moment was om in het dorp met camera’s rond te marcheren, doch dat ik overigens heel enthousiast was over zijn plan. Ik beloofde hem om in Tulancalco „de kat eens uit de cactus” te kijken.
Bij mijn volgende bezoeken aan het siekenhuis zag ik dat Don Pedro er weer relemaal bovenop kwam, hij is ook een jzersterke vent. Hij vertelde me dat hij geen wraakgevoelens koesterde en dat hij linnen een paar dagen weer in Tulancalco terug hoopte te zijn. In het dorpje vond ik ook weer vrede. Ramon en Andrés waren weer terug en hard lan het werk. Eigenlijk zijn die twee onmisbaar in het dorp, want Ramon is de enige gitaarspeler en Andrés de enige gitaarbezitter, zonder Ramon en zijn broer’s gitaar is sr geen feest of verjaardag denkbaar. In Mexico City vertelde ik Bob het heuglijke nieuws en ijlings begonnen we voorbereidingen te maken voor onze filmexpeditie, tvelke we nu op heel korte termijn moesten volbrengen omdat Bob binnen enkele weken naar Amerika moest vertrekken. Het leek ons goed toe eerst een korte verkenningstocht te maken waarbij Bob vertrouwd zou kunnen raken met het dorpje, de inwoners, de omgeving en de sfeer. Ook zou hij dan proefopnamen kunnen maken want het zonlicht met zijn weerkaatsing op de leisteenachtige grond werkt erg bedrieglijk op de lens. Het was dan verder zijn taak om bevriend te worden met de mensen, want niet edereen wordt hier zomaar toegelaten; het is mij wel gebeurd, dat ik deze of gene meebracht en dat de raad der ouden mij daarna verzocht om het personage liever de volgende keer in de „beschaafde wereld” te laten. Bob kweet zic\ uitstekend van zijn taak, ivat je natuurlek ook weer niet moet overdrijven, want d'an laten de mensen je niet meer gaan. Er zijn hier heel wat vaders met een sleep huwbare dochters die zich met zo’n g ü e r o, zo’n blonde jongen, lang niet bekocht voelen. BOB was buitengewoon geïmponeerd door al wat hij hier zag. „Alles is hier fotogeniek, de natuur, de mensen, de dieren; waar ik mijn camera ook heen wend, ik heb iets prachtigs in de viewer!” zei hij, terwijl we voor Don Pedro’s winkel zaten. Binnen was Don Pedro al weer in volle gang en presenteerde ons een paar flessen bier waarvan hij de doppen met zijn tanden ifbeet. Bob had gelijk, hij herhaalde me wat een jaar geleden de Franse fotografe Dominique Darbois gezegd had, die ik hier eens mee naar toe nam en die er in een paar dagen tijd meer dan vijfhonderd foto’s aam voor een fotoboek. Het dorpje met zijn uit cactusbladen vervaardigde hutjes tegen die achtergrond van steile bergen, de cactuswoestijn waar het dorpje in gecamoufleerd ligt, de mensentypes, de gratie waarmee zij zich bewegen, alles is schilderachtig en fotogeniek. Doch er schuilt een grimmige realiteit achter; hoe houden deze mensen zich in dit droge, dorre en verlaten gebied in het leven? Die indrukwekkende bergketens die de „Dorre Zone" van Mexico omsluiten houden de regenwolken op grote afstand en maken de streek tot een der droogste plekken op aarde. Niets groeit h’eP-dan cactus, in alle mogelijke soorten en afmetingen, en maar één soort ervan is de mens ten nutte, de m a g u e y of agave. De vezel ervan voorziet de Otomies van kleren en schoeisel, de bladen worden als dakpannen gebruikt, de verdorde stengel als juk voor een ossespan, de pulp als veevoer, de maguey-rups als lekker hapje, en het sap, de a g u a m i e 1 levert in gegiste toestand de zeer populaire drank p u 1 q u e. Om deze pulque heeft zich een primitieve industrie gevormd die voor Tulancalco de enige bron van inkomsten is. TIJDENS ons korte oponthoud in Tulancalco en daarna in Mexico City werkten we een eenvoudig draaiboek uit, waarin zich tegen die schilderachtige achtergrond van cactus en agave het grimmige leven van de 11 a e h i q u e r o, de pulque-werker, afspeelt. Wij volgen hem met de camera op een van zijn zeven werkdagen per week, als hij voor dag en dauw over het steile pad met zijn ezeltje de bergen intrekt en daar in de uitgestrekte agave-aanplantingen de rijpe planten aftapt. Dan volgen we hem op zijn inspectietour naar het vee en de paarden, die hier vrij rondlopen omdat er beneden in het dorp vï>er noch water voor hen is. Hier en daar plukt hij een p i t a h a y a, een t u n a of wat carambullos, eetbare cactusvruchten, om het uit tortillas met zout bestaande ontbijt wat aan te vullen. Tweemaal per dag moeten de agaves afgetapt worden en twee keer per dag moet hij die vermoeiende tocht ondernemen. Tegen de avond krijgt zijn dag een hoogtepunt, wanneer hij bij de t i n a c a 1 het sap
Dit is het Iandschap bij Tulancalco, waar de film werd gedraaid, en rechts bij de ezel staat de nieuwe hoofdpersoon na het „incident” Foto’s Bob Schalkwijk
aflevert waar het in koeienhuiden te gisten gelegd wordt. Hier komen alle 11 a chique r o s bijeen, de tinacal-eigenaar tracteert royaal op pulque, ei is vrolijkheid en gelach, en de camera heeft alle kans om fantastische close-ups te maken van die karakteristieke Indiaanse gezichten. De climax van de film zou dan een jaripeo zijn, een ruiterfeest waarbij de paarden en de wildste stieren uit de bergen gehaald worden en in de dorpskoraal jong en oud de waanzinnigste kunsten vertonen te paard en met de lasso en waar ook de stieren bereden worden. Don Pedro had erin toegestemd onze centrale figuur te worden op voorwaarde dat hij zijn sombrero niet behoefde af te nemen want door de littekens zat zijn mooie haardos als een rare slordige pruik op zijn hoofd. Om het vrouwelijke element in onze film niet te laten ontbreken laten we wat verlegen geflirt plaats vinden bij de j a g u e y, de enige plaats waar enkele maanden per jaar water is voor man en beest en waar Don Pedro zijn ezel drenkt en Remigia juist water aan het halen is. Volgens de Otomieetiquette moeten de meisjes hun gezicht met de r e b o z o bedekken en het gelaat afwenden wanneer een jong manspersoon ze aanspreekt en dat is ook alles wat we bij de j a g u e y laten gebeuren. Later, op de jaripeo, waar Don Pedro met zijn dolle toeren ieders bewondering maar speciaal die van Remigia afdwingt, voegen wij de gewaagde scène in waar zij hem het overwinnaarslint omhangt. Een eenvoudig draaiboek doch met het oog op het korte tijdsbestek konden we niet veel meer doen dan de mensen hun dagelijkse gang laten gaan, onze filmbeelden een zo dramatische en artistieke volgorde geven, en het geheel besluiten met een traditionele „happy ending”. OP de dertigste augustus 1958, een datum die Bob noch ik licht vergeten zal, laadden we onze film- en kampeeruitrusting in mijn wagen, voegden er een ruime voorraad etenswaren aan toe, want in het dorp was het dieet tortillas en zout, en reden vanuit Mexico City de Laredo-autow&g op.
Teofilo in zijn splinternieuwe kleren
In de komende veertien dagen zouden we onze film gaan maken. Na een paar uur rijden passeerden we de staatsgrens van Hidalgo, waar het landschap al woester begint te worden. Ik wees Bob met een breed gebaar het gebied ten westen van ons. „Dat land daar ken ik als mijn binnenzak, ik ben er te paard, per ezel, te voet en ook wel eens kruipende na een f i e s t a doorgetrokken, een woest gebied zonder wegen.” Het viel me op dat zich in het noordwesten zware regenwolken vormden; en hoe dichter we het punt naderden, waar we de grote weg zouden verlaten, des te donkerder de lucht werd. In de buurt van Actopan sloegen we linksaf en reden over een slecht weggetje naar Tlaxiaca en dan over een nog veel slechtere weg naar Itzcuincuitlapilco. Enkele keren moesten we door een woeste bergstroom heen die ik tot nog toe alleen maar als een droge bedding gekend had. Het moest hier wel verschrikkelijk hard geregend hebben, en dan komt soms het water als een springvloed uit de bergen neer. Met de grootste moeite arriveerden we, door meet bergstromen, bij het dorpje Benito Juarez, en hier kwam over het pad dat naar Tulancalco leidt een brede rivier naar beneden. Wij besloten om in de t i e n d a van Don Lopez krijgsraad te houden. ,,Zd, dit is dus die droge Mezquital Vallei, een der droogste plekken op aarde!” zei Bob smalend, toen hij zijn broekspijpen uitwrong. „Vergeet niet dat je met de plaatseljjke regenmaker op stap bent”, antwoordde ik. Inderdaad had het bijgeloof der mensen-hier mij de positie van regenmaker bezorgd, tegen wil en dank en zonder betaling natuurlijk. Na een paar uren wachten was de rivier wel niet tot bedaren gekomen doch waren wij eraan gewend geraakt en wendde ik de wagen stroomopwaarts met als koers Tulancalco. TOEN we enige kilometers „gereden” hadden zag ik in de verte een groot aantal mensen aankomen, dichterbij zag ik tot mijn schrik dat het een begrafenisstoet was, waar ongeveer het halve dorp achteraanliep. Ik herkende de notabelen van Tulancalco, die op hun rug een lijkkist droegen; vrouwen en kinderen waren beladen met etensmandjes en bloemen. Ik stapte de wagen uit en waadde naar mijn vriend Sergio. „Wie is de overledene?” vroeg ik hem. „Don Pedro”, was zijn antwoord, „op de plaats waar uw auto staat is hij eergisteren vanuit een hinderlaag doodgeschoten.” Ik was perplex. Dus de vendetta was toch doorgegaan! „Iemand die we kennen?” vroeg Bob me en ik zei „Ja, onze hoofdpersoon, Don Pedro”. Het was natuurlijk onze plicht ons bij de stoet aan te sluiten, terug naar Itzcuincuitlapilco, want daar was Don Pedro geboren en werd hij begraven. Doch dan zou bij het wassen der rivier onze wagen kunnen wegspoelen; wij moesten eerst zien om het dorpje te bereiken en kond'en dan later wel onze condoleanties en verontschuldigingen uitspreken. Geheel verslagen kwamen wij eindelijk door nog meer rivieren in het dorp aan, waar een vreemde apathische doch gespannen atmosfeer hing. Het leek me het beste Don Pedro’s* naam niet te noemen noch commentaar te geven, immers de mensen hier, die zich niet bij de stoet hadden aangesloten, waren waarschijnlijk van het vijandige kamp. In het huis van Don Augustin de rechter wachtten we op de terugkomst der begrafenisgangers; toen dezen niet opdaagden legden we ons maar te ruste. De volgende dag bracht Sergio ons verslag uit over de begrafenis. Bij het doorwaden van rivieren waren bjjna een paar kinderen en oude vrouwen weggespoeld, toen dreef Don Pedro bqna weg en alle bloemen en etensmandjes en potjes werden door de stroom meegevoerd. Daarna accepteerde de aarde de overledene niet, de kuil was vol water en de kist bleef erop drijven.. Diep in de nacht kwam de stoet, zonder fakkels en door die levensgevaarlijke stromen weer naar het dorp terug. Een dubbel tragische ceremonie voor een man die zijn hele leven stand hield in „een der droogste plekken op aarde”, waar het alleen maar regent als het weer volkomen in de war is, wanneer er een cycloon woedt aan de kust, wanneer dus ergens anders een catastrofe plaats vindt. WAT ons betrof met onze filmplannen, we konden toch voorlopig niet terug naar de bewoonde wereld en besloten om buiten
het dorp en in de bergen wat opnamen te maken, en in het dorp de mensen in hun rouw niet te choqueren met onze camera’s. Wjj bepraatten onze film met Sergio en zijn neef Teofilo, die beid’en weer neven zijn van de overledene, spraken ons leedwezen uit over wat er gebeurd was en zeiden dat er nu wel niet veel van ons filmproject zou terechtkomen. Daarop legden zij hun zienswijze uit; „Over Don Pedro praten we niet meer. Het was uiterst ongelukkig, dat hem dit lot ten deel viel, doch het was de wil Gods, en moge zijn ziel rusten in vrede. Vermoedelijk heeft hij het nu beter dan hier beneden. Hoe dan ook, zijn naam noemen we niet meer, hij is niet meer met ons. Op de Dag der Doden herdenken we hem, met m o 1 e en pulque en is . hij weer mèt ons, nu gaat het leven weer zijn gewone gang”. Een oud geloof van de mensen hier, de ziel mag niet door aardse banden in haar reis naar die andere wereld tegengehouden worden. Teofilo accepteerde graag de rol van nieuwe hoofdpersoon, alhoewel hij zich wat schaamde voor zijn plunje. Hij is ook een mooi Otomie-type, alhoewel niet zo respectinboezemend als zijn oom Pedro. Don Candelario, het evenbeeld van Pancho Villa, leende ons paarden en zo begonnen we enige scènes op te nemen uit ons draaiboek. Wij volgden met onze camera Teofilo en zijn ezel naar de j a g u e y, het dorpswaterhol dat nu een meertje was. Met stok noch goede woorden konden we Remigia ertoe -bewegen om daar water te laden en zich door onze held te laten aanspreken, ofschoon ze neef en nicht zijn, of misschien juist door deze relatie. Geen enkel ander meisje konden we voor de flirtscène vinden, hij is erg populair in de t i n a c a 1, doch afgeschreven als toekomstig echtgenoot; geen enkel meisje wil met hem op een foto staan. Wij gingen vervolgens het steile bergpad op, dat nu in een beekje met watervallen veranderd en bijna onbegaanbaar was. Boven bij de m a g u e y-aanplantingen waren die hoge majestueuze planten weelderig door dik woekerkruid overgroeid. Urenlang waren we bezig om de agaven, die we voor onze opnamen nodig hadden, van al het overtollige gewas te ontdoen, want inplaats van een dorre kale woestijn leek het nu meer een dikke groene jungle. Dan wachtten we weer uren op een zonnestraaltje, in dit gebied waar nagenoeg nooit een wolk overheendrijft. We moesten echter zon hebben daar het Mexicaanse Iandschap alleen maar fotografisch tot zijn recht komt in een scherpe zon. Door de regen was het agave-sap geheel verwaterd en ongeschikt voor gisting, de t i n a c a 1 was gesloten. Don Candelario had ons beloofd een kleine jaripeo voor ons te organiseren tijdens het brandmerken van zijn vee, doch het bergpad was nu zo onbegaanbaar dat het vee en de wilde stieren er niet over naar beneden gedreven konden worden. EENSKLAPS kwam Teofilo vol trots voor den dag met een splinternieuwe plunje en een nieuwe lelijke sombrero, terwijl onze opnamen in zijn and'ere kleren waren die hij ’ voor geen geld meer wilde aantrekken. Het ergste was echter de kritieke situatie die in het dorp ontstond doordat er geen pulque meer was. Niet alleen is deze drank een noodzakelijke aanvulling van het schamele dieet, het is de enige bron van inkomsten alsook van vertier voor de mannen, die nu niet meer in de tinacal hun dagelijkse rantsoen kregen en brouwsels van rauwe alcohol begonnen te drinken. Dat verhitte de gemoederen en ik vreesde dat opeens de vendetta weer zou uitbarsten. Er was nog één broer var. Don Pedro over, en Ramon en Andrés waren volgens verschillende lieden in de buurt gesignaleerd. „Laten we ons maar gewonnen geven”, zei Bob, „alles schijnt tegen ons te zijn en bovendien moet ik me klaarmaken voor mijn tocht naar Amerika.” En zo gingen we maar weer terug naar de bewoonde wereld, een volgende keer maken we onze film nog wel eens over. Op mijn volgende bezoeken aan het dorpje vond ik alles weer in vrede; de raad der ouden verzocht Don Pedro’s broer om met zijn vrouw en kinderen het dorp te verlaten; de moordenaars Ramon en Andrés werken nu als dagloners in Amerika. Om daar in die hoedanigheid toegelaten te worden hoef je alleen maar de binnenkant van je handen te laten zien, en als er eelt op zit ben je binnen. Alles is nu weer als vanouds.