Radiotorens te Roermond en Markelo

ir I. Moerman, ir H. A. Dicke,

door

lid van het architectenbureau Van Nieuwenhuyzen, Van der Heyden en Moerman

en

lid van het Bouw- en Adviesbureau ir K. Bakker en ir H. A. Dicke

Nederland telt, afgezien van de experimentele zender te Eindhoven, slechts één zender voor televisieuitzendingen, nl. die te IJsselstein. De randgebieden van ons land zijn practisch niet bereikbaar voor de uitzendingen van dit station. Teneinde in deze situatie verbetering te brengen, zullen zenders worden gebouwd te Roermond, Markelo, Appelscha en Goes, waardoor vrijwel het gehele land wordt bestreken (zie landkaart). De hiervoor te bouwen torens vormen tevens een onderdeel van een Westeuropees plan, waardoor het in de toekomst mogelijk zal blijken de uitzendingen van alle Westeuropese stations voor ons land te relayeren. Bovendien kunnen televisiereportages worden doorgegeven aan de apparatuur van de dichtsbijzijnde toren en vandaar weder worden uitgezonden. De torens zullen verder worden gebruikt voor het plaatsen van F.M. zenders voor de verbetering der radio-uitzendingen en ook voor de toepassing van de straaltelefonie, waardoor het omvangrijke telefoonkabelnet kan worden ontlast.

De eigenschap van de televisiestralen, zich rechtlijnig voort te bewegen en de kromming van het aardoppervlak niet te volgen, maakt het nodig torens van grote hoogte te maken. De torens te Roermond en Markelo werden in opdracht van dé N.V. Ned. Zender-omroep Mij te Den Haag in nauwe samenwerking met het Staatsbedrijf der P.T.T. door schrijvers dezes ontworpen. Bouwprogramma Het bouwprogramma van de radiotorens omvat in hoofdzaak de volgende punten: a. Een drietal plateaus, rondom met een overstek van 3 m vrijliggend naar alle windrichtingen, is op een hoogte van ca 90 m boven het omringende terrein aangebracht. Op deze plateaus worden de parabolische spiegels van de straal-apparatuur van de televisie geplaatst volgens de daarvoor in aanmerking komende oriëntatie. b. Deze plateaus liggen rondom een cylindervormige kern, waarvan de inwendige diameter

Maquette van een radiotoren.

10,50 m bedraagt en waarin de apparatuur, die voor het relayeren van televisie-uitzendingen nodig is, wordt geplaatst. Dit zijn de verdiepingen 22 t/m 24 van de toren. c. Boven deze verdiepingen bevindt zich de liftmotorruimte en uitwendig het zestal portalen, die de ondersteuning van de stalen antennemast vormen. d. De verdieping 20 bevat in de kern van de toren de zenderruimte, met inwendige diameter van 11,50 m. Om deze ruimte liggen in een ringvorm de bijbehorende werkvertrekken, meetkamers, magazijn, cantine, garderobe, enz. e. De verdieping 21 is bestemd voor reportagedoeleinden. De hiervoor benodigde apparatuur moet achter ramen, voorzien van een speciale beglazing, naar alle windrichtingen vrij kunnen uitstralen. Deze reportage-ruimte is daardoor in een ringvorm rondom de kern van de toren gegroepeerd. f. De schacht, nodig om de verdiepingen 20 t/m 25 de noodzakelijke hoogte boven het omringende terrein te geven, is in 19 verdiepingen onderverdeeld, die niet alle als vloeren worden uitgevoerd. Onder in de toren bevinden zich, over 3 lagen verdeeld, o.a. hoogspanningsruimte, pompinstallatie voor de waterleiding en een noodstroom-aggregaat. Boven in de schacht, waarvan de inwendige diameter ook 11,50 m bedraagt, zijn enige vloeren ten behoeve van transformatorruimte, F.M.zender en straaltelefonie-verbindingen aangebracht. g. Verticaal door de gehele toren heen loopt een element, waarin ondergebracht lift, leidingschacht en trappenhuis. Vormgeving Bij de vormgeving van deze torens, die geheel in gewapend beton worden opgetrokken, vormt de horizontale werking van de op grote hoogte gelegen bordessen een belangrijk uitgangspunt. Als tegenstelling zijn de ringvormige uitbouw van de zenderruimte (verd. 20) en de reoortagering (verd. 21) tezamen tot een sterk uitgebouwd element (uitwendige diameter 20 m) gevormd. Deze beide verdiepingen worden voorzien van aluminium ramen, terwijl de buitenzijde is samengesteld uit prefab-betonplaten. Deze platen worden als buitenbekisting van de daarachter gelegen betonnen borstweringen en raampenanten aangebracht en dit materiaal is o.m. gekozen om een strakke en waterdichte aansluiting met de ramen mogelijk te maken. De schacht van de toren, die ongeveer 80 m hoog is, werd uit constructieve overwegingen als een verticale cylinder (uitwendige diameter 12.20 m) uitgevoerd. Om evenwel in het silhouet een meer aanvaardbare vorm te verkrijgen, zijn langs de omtrek 12 verticale ribben aan gebracht. Deze hebben over het onderste één derde gedeelte van de hoogte een naar buiten uitwijkend verloop, waarmede getracht is het oprijzen uit het omringende landschap op meer bevredigende wijze op te lossen. Aan de voet van de toren is de grote voorsprong van deze verticale ribben verminderd door het aanbrengen van een extra buitenwand van prefab-betonplaten, waarin de noodzakelijke deuren roosteropeningen zijn opgenomen. Het ligt in de bedoeling het betonwerk aan de buitenkant van de toren in kleur geschilderd af te werken.

Het hoogste punt van de gewapend-betonconstructie is gelegen op 112 m boven het terrein. Daarboven wordt een stalen antenneconstructie geplaatst, waarvan de top op 165 m komt. Constructie De hoofdconstructie van de toren bestaat uit een cirkelvormige cylinderwand, dik 16 cm, die in verticale richting verstijfd is door de zich aan de buitenzijde bevindende ribben en in horizontale richting door ribben, die zich aan de binnenzijde bevinden en waarop de vloeren rusten. De vloeren zijn door middel van een kurkstrook geïsoleerd van de wand opgelegd. Deze oplegging is gekozen om de cylinder, die zich ten gevolge van de zonbestraling wil vervormen, daartoe vrije gelegenheid te geven, zodat secondaire spanningen worden vermeden. Om dezelfde reden is de plaats van trappenhuis en liftschacht, die eveneens verstoringen geven, aan de noordzijde gekozen, waar nooit verwarming door zonbestraling optreedt. De toren te Roermond is gefundeerd op Frankipalen met een toelaatbaar draagvermogen van 125 ton; de toren te Markelo kan op staal worden gefundeerd met een max. randspanning van 3,5 kg/cm’. De uitvoeringswijze van beide torens is eveneens ongelijk; de aannemer te Roermond, N.V. Internationale Gewapend Betonbouw te Breda, voert de opbouw uit met verplaatsbare stalen schotten, die een halve verdieping hoog zijn; de aannemer te Markelo, C.V. Bouwbedrijf Th. van Lieshout te ’s-Hertogenbosch, zal de schacht uitvoeren met een glijbekisting. Van beide torens is de fundering in uitvoering.

TV-plan bedekkingscirkels.

Gestabiliseerd grind als wegfundering

ir H. H. Rieuwerts de Vries,

door

ïoofdingenieur van de Provinciale Waterstaat van Gelderland

In het tijdschrift Weg- en Waterbouw van September-October 1949 publiceerde schrijver dezes een artikel onder de titel „Gewalste schrale betonfundering voor wegdekken”, waarin een beschrijving werd gegeven van een in Gelderland toegepaste fundering voor wegdekken, bestaande uit een mengsel van grof en fijn grind, zand, weinig cement en water. Uit de vele verzoeken om inlichtingen, daarna ontvangen, bleek een

groeiende belangstelling voor deze wijze van fundering en thans mag wel worden gezegd, dat zij een ruim gebied van toepassing heeft gevonden. Het hiervoor aangehaalde artikel begon met de woorden: „Bovenstaande benaming is eigenlijk niet geheel juist”, doch beter hadden deze woorden kunnen luiden: „Bovenstaande benaming is eigenlijk helemaal niet juist”. Want

Fig. 1. Het juist uit de auto in het kip gestorte materiaal.

Fig. 1. De gespreide laag heeft aanvankelijk een onaantrekkelijk uiterlijk.

het is schrijver dezes wel gebleken, dat velen deze fundering willen zien als een betonfundering, wat zij in werkelijkheid niet is. Fig. 1, welke een beeld geeft van het juist uit de auto in het kip gestorte materiaal, laat wel heel duidelijk zien, dat dit materiaal de naam „beton” eigenlijk niet verdient. Deze fundering is een grindfundering, waarvan elke afzonderlijke grindkorrel op zijn plaats wordt gehouden (ge-

stabiliseerd) door een min of meer schrale mortel. Vandaar de titel van dit artikel. Voor hen, die het artikel in Weg- en Waterbouw niet hebben gelezen, zij hier opgemerkt, dat het ontstaan van deze fundering niet het resultaat is geweest van het naarstig zoeken naar een nieuwe funderingswijze, doch uitsluitend het gevolg van een gebrek aan funderingsmateriaal — en aan deviezen — in 1948. De toevallige omstandigheid, dat een partij grof grind beschikbaar was, toen door gebrek aan funderingsmateriaal stagnatie in het werk dreigde te ontstaan, heeft aanleiding gegeven een proef te nemen met dat grind, gemengd met zand en cement, als fundering. Het resultaat van deze proef was dermate bevredigend, dat bij volgende werken deze grindfundering in het bestek werd voorgeschreven. De hoeveelheid cement Aanvankelijk werd uitgegaan van een verhouding 1 : 3‘/s : 10 in volumedelen voor cement, zand en grind. Reeds spoedig werd deze verhouding gewijzigd in 1 : 4 : 12, die op haar beurt, in veroand met het voorkomen van grindnesten in de afgewalste laag, weder werd gewijzigd in 1 : 5 : 12. Het is gebleken, dat de mortel tijdens het walsen gemakkelijker naar de oppervlakte komt, naarmate het zand fijner is. In verband hiermede schommelt thans de verhouding zand: grind bij de uitgevoerde en in uitvoering zijnde funderingen ongeveer tussen 4 : 12 en 5 : 12 (in volumedelen). Van het voorschrijven van de te gebruiken hoeveelheden cement in een volumeverhouding t.o.v. de hoeveelheden zand en grind is reeds vrij spoedig afgezien. Thans wordt steeds voorgeschreven, dat de hoeveelheid cement per m’ materiaal 100 of 90 kg moet bedragen. Aanvankelijk werd steeds 100 kg/m3 aangehouden; nadat echter gebleken was, dat een, ’n drietal jaren geleden gelegde, fundering ter lengte van 2 km, die, in veroand met bepaalde hier niet ter zake doende omstandigheden, gedurende twee jaren geheel onbeschermd heeft gelegen, onder de invloed van temperatuurswisselingen op den duur enkele, zij het ook zeer fijne, dwarsscheuren vertoonde op onderlinge afstanden variërende van 50 tot 200 m, bestaat de neiging de hoeveelheid cement te beperken tot 90 kg/m'. Hier zij nog opgemerkt, dat de Cultuurtechnische Dienst in Gelderland reeds landbouwwegen heeft verhard met een laag gewalst gestabiliseerd grind, afgedekt door een slijtlaag, met een gebruik aan cement van 80 kg/m3. Als cement kan worden gebruikt hoogoven- of portlandcement, kwaliteit A. Bij voorkeur moet dit cement langzaam binden in verband met de omstandigheid, dat mogelijk nog enige uren na het spreiden een bepaald gedeelte van de fundering wordt gewalst. De practijk heeft trouwens wel uitgewezen, dat zelfs het walsen verscheidene uren na het spreiden aan de uiteindelijke verharding van de fundering weinig of geen afbreuk doet. Spreiden van het mengsel Het door vrachtauto’s van de betonmolen aangevoerde mengsel wordt voor het verkrijgen van een funderingsdikte van 20 cm, zoals in Gelderland gebruikelijk is, gespreid in een laag ter dikte van 24 a 25 cm. Deze gespreide laag heeft aanvankelijk aan de oppervlakte een weinig aantrekkelijk uiterlijk, omdat het grind daarin nu eenmaal de boventoon voert. Fig. 2 geeft hiervan een beeld. Het is trouwens wel gewenst de grofste grindstukken, die bij het storten van het mengsel in de afloop van de hopen terechtkomen, wat in de onderlaag van de fundering te verspreiden; in verband hiermede verdient het aanbeveling iedere hoop zodanig te storten, dat rondom nog ruimte blijft voor het verspreiden van de grofste grindstukken. Ondanks het onaantrekkelijk uiterlijk van de bovenlaag wordt reeds na een paar walsgangen een vrij gesloten en — indien het materiaal

Fig. 3. Na het walsen is een vrij gesloten, onder profiel liggend oppervlak verkregen.

Fig. 4. Onregelmatigheden kunnen worden bijgewerkt door materiaal toe te voegen, te spreiden of te verwijderen.

Fig. 5. Een fundering van gestabiliseerd grind te Resteren.

Fig. 6. Oppervlak van een fundering, nadat het een paar maanden aan het verkeer was blootgesteld.

goed is gespreid — onder profiel liggende oppervlakte verkregen (fig. 3). Het is trouwens zeer wel mogelijk onregelmatigheden in het profiel tijdens het walsen bij te werken door wat materiaal op de bovenlaag toe te voegen (fig. 4) of van te hoog liggende gedeelten wat materiaal los te stoten en te verspreiden of zo nodig te verwijderen. Samenstelling van het grind Het grind voor de fundering wordt in Gelderland normaal samengesteld uit een mengsel van 75 % grind 5—15 cm en 25 % grina ‘/2—3 cm. Hierbij is het niet van betekenis, dat in het grind enkele stukken voorkomen, waarvan één afmeting het maximum van 15 cm overschrijdt, zomin als het van belang is, dat in het grove grind ook wel eens grindkorrels kleiner dan 5 cm voorkomen. Van zeer grote betekenis is echter de eis, dat de beide grindsoorten afzonderlijk op het werk worden aangevoerd en eerst in de betonmolen samen met het zand en cement worden gemengd. Aanvoer van gemengd grind */ï—15 cm leidt vrijwel zeker tot een veel te laag gehalte aan grove stukken, wat bij de uitvoering aanleiding kan geven tot moeilijkheden bij het walsen. De grove grindstukken moeten het geraamte vormen, dat de wals, en later het verkeer, draagt. In den beginne werd gewerkt met een mengsel, waaraan zoveel water was toegevoegd, dat het in iets meer dan aardvochtige toestand op de weg werd aangevoerd. Gevreesd werd namelijk, dat bij georuik van meer water de wals door de gespreide laag heen zou zakken. Het is echter later wel gebleken, dat, mits voldoende grof grind in het mengsel aanwezig is, daarvoor allerminst behoeft te worden gevreesd en de hoeveelheid water aanzienlijk kan worden opgevoerd, wat aan de verdichting van het materiaal bij het walsen zeer ten goede komt en tot betere verharding van de mortel leidt. Het is echter wel noodzakelijk, het gewicht van de wals te beperken. Geleidelijk aan is gebleken, dat voor een laag van 20 cm na afwalsing een wals van ongeveer 8 ton gewicht de voorkeur verdient. Ben belangrijk zwaardere wals blijft steeds vrij diepe walssporen maken, terwijl een lichtere wals de laag niet voldoende comprimeert. In de bestekken van de Provinciale Waterstaat van Gelderland wordt daarom thans steeds een walsgewicht van 8—10 ton voorgeschreven. Op zichzelf zijn de walssporen natuurlijk niet van zo grote betekenis, daar over de fundering toch een profileringslaag van steenslag wordt aangeoracht, doch het is anderzijds wel zo gemakkelijk en eenvoudig, als de fundering direct een onder profiel liggend oppervlak, vrijwel zonder walssporen, verkrijgt. Dat het niet noodzakelijk is grind met afmetingen tot 15 cm te gebruiken, tonen de fig. 5 en 6. Fig. 5 geeft een foto van een fundering van gestabiliseerd grind te Resteren, waarbij als grof grind het ballastgrind van de opgebroken spoorlijn Kesteren-Rhenen is gebruikt. Wel moet daarbij worden opgemerkt, dat dit ballastgrind zeer regelmatig grof grind was, van de afmetingen 5 tot maximaal 10 cm. Echter mag evenmin worden nagelaten op te merken, dat dit grind, dat reeds vele jaren als ballastbed was gebruikt, vrij sterk was verontreinigd; de verontreinigingen hebben echter aan de kwaliteit van de fundering geen afbreuk gedaan. Over deze onbeschermde fundering heeft gedurende een paar maanden een zeer zwaar vervoer van grond ten behoeve van het verder liggende werk plaatsgevonden, terwijl daarnaast ook nog het normale auto- en rijwielverkeer erover werd geleid. Fig. 6 geeft een indruk van het oppervlak, nadat het een paar maanden aan dat verkeer blootgesteld is geweest (waarbij ter vergelijking een normaal lucifersdoosje mede is gefotografeerd). Fundering en wegdek De fundering wordt steeds gemaakt zonder enige

TABEL. Samenstelling van enkele voor verschillende wegen in Gelderland toegepaste mengsels. Grof grind | Fijn grind Zand Cement Water 700 kg 235 kg 355 kg 55 kg ± 40 1 1045 „ 345 „ 450 „ 80 „ ± 70 „ 627 „ 209 „ 313 „ 50 „ ± 70 „ 850 „ 280 „ 430 „ 70 „ ± 50 „

voeg; de volgende dag wordt het eerst aangevoerde materiaal zonder meer tegen het afgewalste einde van het werk van de vorige dag gestort. Uitgaande van de gedachte, dat deze fundering in feite uit grind bestaat, mogen voegen overbodig worden geacht en blijkens de tot nu opgedane ervaringen hebben de funderingen, waarin 90 of 100 kg cement per m is verwerkt, nimmer aanleiding gegeven tot scheuren in de bovenlaag. Hierbij moet echter worden opgemerkt, dat op de fundering steeds een<' profileringslaag van steenslag, ter dikte van 5 of 6 cm afgewalst, wordt aangebracht, welke laag min of meer isolerend werkt en eventueel optredende fijne scheuren in de fundering kan overbruggen, zodat deze scheuren zich niet in de bovenlaag voortzetten. Het ontbreken van een steenslag-tussenlaag wordt gedemonstreerd in fig. 7, die een afbeelding geeft van een asfaltbetondek (binder + toplaag) dat bij wijze van proef, zonder meer op een fundering van gestabiliseerd grind is aangebracht. Slechts is voor een betere verbinding vóór het opbrengen van de binder een kleeflaag (ongeveer 7» kg/m2) op de fundering gespoten. De fundering is gemaakt in het koude voorjaar van 1955, waarna het asfaltbetondek is aangelegd. Tijdens de warme zomerdagen van dit jaar is de zonnewarmte door het asfaltdek blijkbaar gemakkelijk naar de fundering geleid; deze is daardoor enigszins uitgezet, met het gevolg, dat zij op één plaats over de volle breedte van de weg wat omhoog is gekomen, wat zich in het asfaltdek duidelijk aftekent. De lichte kromming van het einde van de witte verkeersstreep op de foto is geen horizontale, doch een verticale afwijking; de verheffing van het asfaltbetondek is op de foto tevens te zien aan het plaatselijk verdwijnen van de witte opsluitband achter de omhooggedrukte deklaag. Een dergelijke afwijking heeft zich bij geen enkele andere weg voorgedaan; deze zijn alle gemaakt met een steenslag-tussenlaag. Evenmin zijn in deze wegen krimpscheuren in de asfaltbetondeklaag opgetreden na het koude seizoen. De verharding van het gewalste materiaal is zodanig, dat het opbreken van een enige maanden oude fundering practisch slechts door middel van pneumatische beitels mogelijk is, zoals

bij enkele gelegenheden, waarbij een klein gedeelte moest worden opgeoroxen, bleek. De fundering bezit dus zexer in mindere of meerdere mate plaatwerxing; hierop wordt echter niet gerexend. Indien enige zetting in de ondergrond moet worden verwacht, wordt daarom nimmer de asfaltoetondexlaag onmiddellijx aangeoracht, doch eerst na een ot meer jaren, zodat het verkeer tevoren de nodige zettingen te voorschijn kan roepen; de prorileringslaag wordt in die gevallen tijdelijk afgedext door een slijtlaag. Het is zonoer meer te begrijpen, dat zectingen van deze voorlopige verhardingen gepaard moeten gaan met scheuren in de tundering; is de weg dus eenmaal gezet, dan zal de fundering min of meer bestaan uit grote schollen gestabiliseerd grind. Als fundering op de eenmaal gezette ondergrond zijn deze schollen dan echter zeker even goed als een puin- of paxlaagfundering. Enkele toegepaste mengsels Tenslotte wordt hierbij, bij wijze van voorbeeld, de samenstelling vermeld van enkele der in de loop der jaren voor verschillende wegen in Gelderland toegepaste mengsels (molenvullingen). Uit de tabel, die molens met verschillende trommelinhoud betreft, blijkt wel, dat de verhouding grind : zand niet constant is, doch variëren kan athankelijx van het gebruikte zand. Véél is de verhouding grof grind ; fijn grind steeds 3 : 1 gehouden. De hoeveelheid toe te voegen water is sterk afhankelijk van de vochtigheidsgraad van het zand en het grind; zo was tijdens de zeer warme dagen van deze zomer voor het derde mengsel 70 liter water nodig, terwijl eenzelfde hoeveelheid water toereikend was voor een grotere molen vulling (de tweede van de tabel), die voor een andere weg in het afgelopen voorjaar werd gemengd. Voor de berekening van de benodigde hoeveelheden grind en zand mag als een vuistregel worden aangenomen, dat per m* gestabiliseerd grind, gewalst in het werk, nodig is 1 m‘ grind en 400 1 zand. Hieraan wordt dus 90 a 100 kg cement toegevoegd.

Fig. 7. Asfaltbetondek zonder steenslag-tussenlaag op een fundering van gestabiliseerd grind.