Het vraagstuk van het kruipen en opsluiten van klinkerverhardingen. (Vervolg)

P. B.

m net buitenland is men met deze werkwijze meer vertrouwd dan bij ons. Zo heeft men bij de Techn. dienst van de Métro te Parijs gunstige resultaten weten te bereiken door injecties met oplossingen van sodasilikaten en aluminaten (silica jelly) in fijn zand dat ondoordringbaar was voor cement. Deze injecties kunnen worden aangebracht met behulp van ongeveer hetzelfde materieel als wordt gebezigd voor het oppersen van betonplaten. De toe te passen loog moet aan de hand van terreinmonsters op en door het laboratorium worden bepaald.

Fig. 3a

Fig. 3b

Ook by het versterken van ballastbedden van spoorwegen vindt deze methode toepassing (zie fig. 3a en ,3b). Een voordeel hierbij is dat men niet behoeft te ontgraven en aan het aanwezige materiaal alleen maar iets heeft toe te voegen om het meer bestand te maken tegen vervorming. Men zal er bij de uitvoering voor moeten waken, dat de drainering wordt gestoord, hetgeen kan worden bereikt door het kiezen van gepaste afstanden van de injecties. Van de kosten valt moeilijk een schatting te maken omdat de prijs van het loog niet bekend is. Volgens een opgave in Vol. II Conference Soil mech, ’48 waren de kosten van het onder druk inpersen van cement en zand in een ballastbed in 1941 te stellen op ƒ 4.50 per M. De verbruikte hoeveelheid cement was hierbij zeer hoog. Na de verbetering werd hier een besparing bereikt van 90% op het onderhoud van de baan.

Fig. 4a Fig. 4b

Als lapmiddel zou deze methode wellicht ook toepassing kunnen vinden bij het versterken van zwakke funderingen op de wijze als is aangegeven in fig. 4.

Gorinchem, Juni ’50.

Het ontstaan van op de Maas aansluitende waterwegen in Zuid- en Midden Limburg en de wijze waarop deze worden gevoed

D. KEUR. D. KEUR.

door

Inleiding Bij het ontwerpen van waterwegen moet als één van de hoofdzaken worden aangemerkt, de wijze waarop deze van het nodige voedingswater kunnen worden

voorzien. Het is om die reden dat hier bij de geschiedenis van het ontstaan, ook de wijze van voeden zal worden behandeld, vooral omdat dit voor bovengenoemde waterwegen meermalen verwikkelingen met België heeft tengevolge gehad. Bij de behandeling van bovengenoemd onderwerp ligt het voor de hand, dat de rivier de Maas hier een belangrijke rol speelt en met name de hoeveelheid water welke door deze rivier als regel wordt afgevoerd. Het kan daarom nuttig zijn vooraf enige beschouwingen aan genoemde rivier te wijden. Rivier de Maas De Maas ontspringt in Frankrijk op de hoogvlakte van Langres aan de voet van de Monte Faucilles op een hoogte van ± 400 m boven de zeespiegel. Ze heeft een lengte van ± 890 km tot haar uitmonding in de Amer. Over een afstand van ± 485 km stroomt ze eerst door Frankrijk en treedt dan op een hoogte van

ongeveer 100 m België binnen. Het gedeelte van de rivier, dat door België stroomt, heeft een lengte van ongeveer 130 km, over welke lengte haar niveau ± 55 m daalt, zodat ze bij het grensplaatsje Eysden op een hoogte van ± 45 m ons land binnenstroomt. Over de gedeelten Eysden-Klein Ternaaien en SmeermaesWessem vormt de Maas de scheiding tussen België en Nederland, terwijl ze verder uitsluitend over Nederlands grondgebied loopt. Belangrijke zijrivieren van de Maas in België zijn o.a. de bevaarbaar gemaakte Sambre, de Lesse, de Semois en de Ourthe. In Nederland neemt ze tussen Eysden en Mook vijf zijriviertjes van enige betekenis op: de Jeker, de Geul, de Geleen (Groenbeek), de Roer en de Niers. De uitmonding van de Maas die vroeger te Woudrichem aan de Waal lag is, als gevolg van de werken krachtens de wet van 26 Januari 1883, door de Bergse Maas verlegd naar de Amer. De breedte van de gemeenschappelijke Maas in ZuidLimburg bedraagt bij M.R. ongeveer 100 m; de vaardiepte bedroeg vroeger bij die stand zelden minder dan 1.10 m. Thans is die diepte op verscheidene plaatsen aanmerkelijk groter omdat aan grindbaggermaatschappijen concessie werd verleend de bodem, welke uit grind bestaat, uit te baggeren. Hieronder behoort o.a. het gehele stuk ten zuiden van Maastricht, dat nu een diepte heeft van ± 6 m beneden stuwpeil (44 m + N.A.P.). Zoals bekend, is de Maas een regenrivier, wat tengevolge heeft, dat de waterstand op deze rivier aan sterke schommelingen onderhevig is. In natte jaargetijden vertoont zij vaak plotseling sterke was en heeft dan soms zeer grote afvoeren, waarbij de waterstand te Maastricht tot ± 47 m + N.A.P. kan stijgen. Om dan de afvoer van de rivier te kunnen bepalen worden te Maastricht en ook wel op andere punten steeds opnemingen verricht, waaruit de stroomsnelheid wordt afgeleid en verder de hoeveelheid af gevoerd water per seconde berekend. Bij de hoogste standen bedraagt de afvoer ± 3000 m3 per seconde, wat wel een zeer grote tegenstelling vormt met de afvoer in droge perioden. Dan komt het voor dat slechts 1/100 van genoemde hoeveelheid, n.1. ± 30 m3 per sec. wordt afgevoerd. Elke was van enige betekenis geschiedt in het algemeen vrij plotseling; zo kan het voorkomen, dat de waterstand per uur ± 40 cm stijgt. De oorzaak daarvan wordt wel toegeschreven aan de omstandigheden die zich in België voordoen, zoals ondoordringbare bodem, sterk golvend terrein en overvloedige regens. In haar oude toestand was deze rivier met haar vele kronkelende bochten dus geen ideale scheepvaartweg te noemen, hoewel ze als zodanig toch, zij het dan ook met kleine vaartuigen, reeds vele eeuwen werd gebruikt. Naarmate aan de scheepvaart hogere eisen werden gesteld, zijn van lieverlede min of meer belangrijke werken uitgevoerd om de bevaarbaarheid te verbeteren, in deze eeuw vooral ook op Nederlands gebied. Deze werken bestonden óf in het verbeteren (normaliseren, kanaliseren) van de rivier zelf, of wel door het graven van Maasvervangende kanalen.

Overzicht van op de Maas aansluitende kanalen Over het ontstaan van laatstgenoemde kanalen is het waar nu nader over zal worden gehandeld. De daarbij te bespreken waterwegen, of die daarmede in nauw verband staan, zijn op de overzichtskaart, fig. 1, aangegeven. De Maas, waarover reeds een en ander werd medegedeeld, is door een dikke lijn aangegeven. Ten Oosten daarvan heeft men het Julianakanaal en ten westen, gedeeltelijk op Nederlands en gedeeltelijk op Belgisch grondgebied, de Zuid-Willemsvaart en het kanaal van Luik naar Maastricht. In Midden-Limburg ziet men het kanaal WessemNederweert, de verbinding tussen de Maas te Wessem en de Zuid-Willemsvaart te Nederweert vormende, terwijl vanaf Nederweert in noordoostelijke richting de Noordervaart loopt, met als aftakkingen de Peelkanalen. De Noordervaart is een doodlopend kanaal dat eindigt bij de gemeente Helden-Beringen; hierover in ’t vervolg nog meer. Ten Zuiden van Maastricht heeft men nog een verbindingskanaal tussen Maas en kanaal Luik-Maastricht te St Pieter en ten noorden van Maastricht door het Bosseveld, een verbindingskanaal tussen Maas en Zuid-Willemsvaart. Vanuit dit laatste verbindingskanaal een afwateringskanaal, dat even beneden Borgharen weer in de Maas uitkomt. Tussen de genoemde verbindingskanalen komen nog twee kanaaltjes voor, welke vermelding verdienen en wel één te St Pieter, het z.g.n. „Driftje”, dat dienst doet voor afvoer van overtollig water van het kanaal Luik-Maastricht naar de Maas en het andere, het z.g.n. „Voedingskanaal” even ten zuiden van het reeds genoemde verbindingskanaal door het Bosse veld, welk voedingskanaal loopt van de Maas naar de ZuidWillemsvaart beneden sluis 19 en dienst doet voor voeding van genoemde vaart, de in België en Nederland daaraan sluitende kanalen en voor bevloeiing van in de Belgische Kempen liggende heidegronden. Verder heeft men nog ten westen van Maastricht op Belgisch grondgebied het in 1939 voltooide Albertkanaal, dat ten noorden van Luik vanuit de Maas tot Klein-Ternaaien is gevormd door verruiming en verdieping van het reeds genoemde kanaal Luik-Maastricht om verder in westelijke richting de voortzetting van de St Pietersberg te doorsnijden en zijn weg in ongeveer noordwestelijke richting te vervolgen tot Bilsen, vanwaar het verder in ongeveer westelijke richting naar Antwerpen loopt. Als met de Zuid-Willemsvaart in verbinding staande kanalen kunnen tenslotte nog genoemd worden het geheel op Belgisch grondgebied lopende Kempens kanaal dat vanaf Bocholt een oudere verbinding met Antwerpen vormt; voorts het Eindhovens kanaal en het Wilhelminakanaal, welke laatste kanalen weer geheel op Nederlands grondgebied liggen. Uit bovengenoemde opsomming van waterwegen blijkt, dat het kanalenstelsel in de omgeving van Maastricht vrij ingewikkeld is. Vanzelfsprekend is deze toestand geleidelijk ontstaan. Ontstaan van de Zuid-Willemsvaart en kanaal Luik-Maastricht Vóór ± 1820 had men niets anders dan de rivier de Maas en was deze rivier dus ook de enige scheep-

Fig. 1. Overzicht waterwegen in Zuid-Nederland en Noord-België.

vaartweg in deze omgeving, zij het dan ook — vooral in de zomer — slechts voor vaartuigen met zeer geringe diepgang, n.1. ongeveer 60 cm. Het is te begrijpen, dat deze geringe toelaatbare diepgang, naarmate de vaartuigen grotere afmetingen kregen, de Maas als scheepvaartweg in betekenis deed minderen, waarom dan ook reeds meer dan een eeuw geleden naar een verbetering in deze toestand werd gezocht. Op last van Z.M. Koning Willem I werd in 1819, toen dus België en Nederland volgens besluit van het Weener Congres in 1815 verenigd waren, door de toenmalige Hoofdingenieur van de Waterstaat, Goudriaan, een rapport ingediend, waarin o.m. werd vastgesteld, dat het water in de Maas door het grote verval de rivier te spoedig afvloeit, dus grote stroomsnelheid heeft bij een geringe diepte, waardoor maar een onbevaarbare rivier ontstaat en dat bij grotere afvoer, vooral bij zeer hoge waterstand, de vaart gevaarlijk kan zijn en de opvaart vooral veel bezwaren oplevert. Verder wordt in dat rapport een middel aan de hand gedaan om tot verbetering te komen. Geadviseerd werd namelijk een lateraal kanaal te graven van Luik naar ’s-Hertogenbosch. Dit kanaal werd geacht verre te verkiezen te zijn boven Maasverbetering vanwege de hoge kosten aan zodanige verbetering verbonden en tevens omdat met het kanaal een veel kortere verbindingsweg zou worden verkregen. Op dit advies werd ongeveer van 1821 tot 1826, de Zuid-Willemsvaart gegraven van Maastricht naar ’s-Hertogenbosch. De bedoeling was om verder het kanaal naar Luik door te trekken teneinde mede het industriële achterland van Luik langs de kortste weg met de Noord-Nederlandse havens te verbinden. De aanleg van het kanaal Luik-Maastricht was echter niet zo vlug geregeld als die van de Zuid-Willemsvaart. Hoewel een nader rapport van genoemde hoofdingenieur tot zodanige aanleg dateert van 30 November 1825 en in 1828 nog opnemingen werden verricht, is het plan, mede door de in 1830 uitgebroken opstand, op de achtergrond geraakt. Eerst in 1845 werd met het inmiddels in 1839 zelfstandig geworden België, de 12e Juli een tractaat gesloten nopens de daarstelling van een kanaal tussen Luik en Maastricht. In artikel 2 van dat tractaat werd bepaald, dat dit kanaal, bestemd tot verlenging van het kanaal de ZuidWillemsvaart, op de linkeroever der Maas zou worden aangelegd volgens de algemene opgaven van het ontwerp door de heer hoofdingenieur van de Waterstaat, Goudriaan, opgemaakt. Hetzelve zou de vestingwerken Maastricht doorlopen. Het kanaal werd in de jaren 1847-1850 tot stand gebracht. Zoals reeds gemeld, gaf voor de Zuid-Willemsvaart de kortere lengte van de vaarweg, mede de doorslag om niet tot Maasverbetering over te gaan. Opmerkelijk is het, dat het tracé, hetwelk tot Loozen ongeveer een noordwestelijke richting heeft, dan plotseling zijn weg in noordoostelijke richting vervolgt, om bij Nederweert in Midden-Limburg even plotseling naar het noordwesten om te buigen. De oorzaak daarvan moet gezocht worden in het feit, dat voor het gedeelte Maastricht-Nederweert zoveel mogelijk gebruik werd gemaakt van een reeds aanwezig kanaalgedeelte Loozen-Helden met een daarvoor nodig voedingskanaal Maastricht-Loozen.

Om de oorsprong van deze reeds aanwezige kanaalgedeelten na te gaan moeten we nog even in de geschiedenis teruggrijpen. In het jaar 1808, gedurende de periode dat het tegenwoordige België tot het Franse keizerrijk behoorde, vatte Napoleon I het grootse plan op om Antwerpen door een scheepvaartweg met de Rijn te Dusseldorf te verbinden, welke scheepvaartweg, het z.g.n. Canal du Nord, de Maas bij Venlo zou kruisen. Het hoogste pand van dit kanaal, het verdeelpand, zou bij Loozen worden gevoed met Maaswater, dat door een voedingskanaal vanuit een nog hoger gelegen punt, n.1. Maastricht, moest worden onttrokken aan de Maas. Van dit werk was in het jaar 1810 reeds een belangrijk gedeelte uitgevoerd, maar plotseling werd de arbeid gestaakt, toen in dat jaar ook Nederland bij het Franse Rijk werd ingelijfd. Napoleon, die blijkbaar aanvankelijk Antwerpen tot een geduchte concurrent van Amsterdam en Rotterdam had willen maken, zag daarin geen nut meer nu laatstgenoemde havens mede tot zijn rijk behoorden. Als gevolg daarvan is het Canal du Nord nimmer voltooid geworden. Het werd gegraven tot de gemeente Helden, terwijl men mét de grondaankoop reeds was gevorderd tot Venlo. Tot op heden worden die aangekochte en bij het Rijk in beheer zijnde gronden nog steeds de „Onvoltooide Noordervaart” genoemd. Het tegenwoordige gedeelte Zuid-Willemsvaart Loozen-Nederweert is dus een stuk van het nimmer voltooide Canal du Nord, terwijl het gedeelte MaastrichtLoozen de weg volgt van het oorspronkelijke voedingskanaal van genoemd Canal du Nord. Mede door hiervan gebruik te maken is het mogelijk geweest de Zuid-Willemsvaart in betrekkelijk korte tijd te graven. Het ten noordoosten van Nederweert doodlopende stuk van het onvoltooide Canal du Nord heet thans „Noordervaart”. Het gedeelte Antwerpen-Loozen, dat geheel op Belgisch grondgebied ligt, wordt het Kempens kanaal genoemd, naar de Kempen, welke het doorsnijdt. Met het graven van de Zuid-Willemsvaart en het kanaal Luik-Maastricht werd dus de Maas als waterweg losgelaten, behalve voor de locale scheepvaart. Genoemde kanalen verkregen een diepte van 2.10 m, waarbij een maximum diepgang van 1.90 m voor de schepen wordt toegelaten. Een hele vooruitgang dus t.o.v. de diepgang op de Maas, bij de in de zomer voorkomende zeer lage Maasstanden. Voeding Zuid-Willemsvaart, kanaal Luik-Maastricht, Kempens kanaal en bevloeiing Belgische Kempen Moge nu de aanleg van de Zuid-Willemsvaart met het kanaal Luik-Maastricht een belangrijke verbetering gebracht hebben t.o.v. de mogelijkheden, die de rivier de Maas bood, niettemin werden al spoedig vele klachten geuit tengevolge van moeilijkheden, die op deze vaarweg werden ondervonden. De Zuid-Willemsvaart doet n.1. niet uitsluitend dienst voor de scheepvaart doch wordt tevens benut voor doorvoer van Maaswater ter bevloeiing van heidegronden in de Belgische Kempen en vanzelfsprekend voor voeding van de vaart zelf met een 20-tal schutsluizen (vroeger 21) en van het aansluitend Kempens

Fig, 2. Overzicht waterwegen in Zuid- en Midden-Limburg.

kanaal en de op Nederlands gebied aansluitende kanalen. De hoeveelheid water, die daarvoor nodig was, was zo groot, dat daardoor een vrij sterke stroom op het kanaal ontstond, doch had tevens tengevolge, dat aan de hoeveelheid water, die in droge perioden door de Maas stroomde, zo’n belangrijk deel werd onttrokken, dat de scheepvaart voor het lokale verkeer tussen Maastricht en Venlo, dat wegens de geringe diepte toch al met kleine vaartuigen moest geschieden, in hoge mate werd bemoeilijkt. De schipperij op de Maas raakte aan het kwijnen en de moeilijkheden namen toe naarmate België meer water onttrok voor de steeds toenemende oppervlakte te bevloeien heidegronden. In 1849 was er reeds sprake van, dat de te bevloeien heidegronden een oppervlakte van ± 10.000 ha. besloegen, waarvoor zoals gemeld in droge perioden een belangrijk gedeelte van het dan beschikbare Maaswater nodig was. Het laat zich begrijpen, dat België steeds naar middelen heeft uitgezien om het voor haar onmisbare water aan de Maas te onttrekken. Toen de Zuid-Willemsvaart werd aangelegd had deze geen andere voeding dan door sluis 20, de Hoofdsluis genoemd, te Maastricht. In 1830 werd als gevolg van de opstand der Belgen het water te Maastricht opgehouden door een dam in de Zuid-Willemsvaart te leggen, een en ander ten dienste van de vestingwerken te Maastricht. Door de Belgen werd toen een voedingskanaal gegraven van de Maas naar de Zuid-Willemsvaart bij het gehucht Hocht, waardoor het Maaswater boven de destijds nog op Belgisch grondgebied liggende sluis 19 op de Zuid-Willemsvaart werd gelaten. Na de vrede van 1839 werd het voedingskanaal te Hocht verlegd, zodanig dat het zijn water in plaats van boven sluis 19, beneden die sluis kon inlaten, waarmede dus een tweede blijvende voedingsplaats was tot stand gekomen. Hoewel daartegen van Limburgse zijde sterk werd geprotesteerd, verkreeg België toch het recht deze wateraftapping te mogen behouden, hetwelk werd vastgelegd in artikel 36 van het met België gesloten tractaat van 8 Augustus 1943 (Kon. Besluit van 15 Febr. 1844), welk artikel o.m. bepaalt : „De wateraftappingen, thans op de rivieren „of andere waterlopen die tot grensscheiding dienen, „bestaande, zullen in derzelver tegenwoordige staat „behouden worden. Geen nieuwe wateraftapping, geen „vergunning of nieuwigheid hoegenaamd, die enige „wijziging met betrekking tot de rivieren en andere „waterlopen, grens vormende, of tot de tegenwoordige „toestand der oevers zoude veroorzaken, mag worden „toegestaan zonder de toestemming der beide gouvernementen.” We zullen zien in hoeverre hieraan de hand werd gehouden. In 1846 werd het Kempens kanaal met zijn zijtakken naar Turnhout, Hasselt en Kamp-Beverloo voltooid. Toen was de hoeveelheid water welke te Maastricht en door het voedingskanaal te Hocht aan de Maas kon worden onttrokken ontoereikend om aan de behoefte van België te voldoen. Hoewel verdere aftappingen krachtens het pas gesloten tractaat van 1843 zonder meer niet mochten plaats hebben, heeft België toch nog op andere wijze meer water aan de Maas kunnen onttrekken. Het reeds eerder genoemde kanaal Luik-Maastricht heeft n.1. de mogelijkheid geschapen vanaf haar voltooiing rijkelijk het benodigde voedingswater bij Luik aan de Maas te onttrekken. Dit had ten gevolge dat uiteindelijk al het bij Luik op het kanaal Luik-Maastricht gebrachte water tenslotte in de Zuid-Willemsvaart terecht kwam, die het op haar beurt weer naar de Kempen kon voeren. Vanzelfsprekend had deze grotere hoeveelheid water die door de Zuid-Willemsvaart moest worden verwerkt een sterkere stroming op die vaart tengevolge terwijl de waterstand op de Maas, zij het dan ook maar enkele centimeters, nog meer werd verlaagd. Dit werd nog verergerd toen België in 1851, tegen de bepalingen van het genoemde tractaat van 1843 in, het voedingskanaal te Hocht liet verdiepen. De klachten van Limburgse zijde, waarbij vooral de industriëel P. Regout te Maastricht een belangrijk aandeel heeft gehad, namen steeds toe. Er werd bij de regering aangedrongen verbetering in deze toestand te brengen. Het zou echter tot 1863 moeten duren voordat er enige verbetering tot stand kwam. Opgemerkt moet worden dat ook van Nederlandse zijde, zij het dan ook in geringe mate, meer water aan de Zuid-Willemsvaart werd onttrokken voor het inmiddels nieuw gegraven kanaal naar Eindhoven en voor de aan de Noordervaart aansluitende Peelkanaien, waaromtrent geen nader overleg met België had plaats gehad. Dit was de toestand toen in 1863 een nieuw Maastractaat met België tot stand kwam, welk tractaat aan alle onwettelijkheid, onregelmatigheden en misbruiken een einde zou maken. Het kanaal Luik-Maastricht zou niet meer gebruikt worden voor doorlating van water naar de Zuid-Willemsvaart, waartoe vóór Maastricht een aflaatkanaaltje, het reeds eerder genoemde „Driftje” (zie fig. 3), werd gegraven teneinde overtollig naar Maastricht gevoerd schutwater weer op de Maas te lozen. De voeding van de Zuid-Willemsvaart kwam geheel in Nederlandse handen. Daartoe werd het voedingskanaal te Hocht af gedamd. Sluis 19, die te Hocht lag, werd vervangen door een nieuwe sluis 19 even ten noorden van Maastricht en ter vervanging van het afgedamde voedingskanaal bij Hocht werd een nieuw en thans nog bestaand voedingskanaal gegraven dat zijn uitmonding kreeg even beneden de nieuw te bouwen pluis 19 in een kanaalpand waarvan het peil zodanig werd verhoogd, dat zelfs door het vroegere voedingskanaal zonder afdamming, bij normale Maasstanden voeding onmogelijk zou zijn. Tevens werd nu vastgelegd de hoeveelheid water die Nederland per seconde door de voedingsduiker beneden sluis 19 zou moeten geven. Deze hoeveelheid werd bepaald als volgt: Voor de Maas werd een officiéél vaarpeil vastgesteld, n.1. 41.65 m + A.P.; daalt het water tot, of beneden dit vaarpeil dan wordt des zomers (21 Juni-14 Oct.) 6 m3 en des winters (15 Oct.-20 Juni) 71/2 m3 per sec. gegeven. Stijgt de waterstand tot boven genoemd peil dan wordt steeds 10 m3 per sec. gegeven. (Teneinde dit te

Fig. 3. Overzicht waterwegen in de omgeving van Maastricht.

kunnen verwezenlijken is voor het bedienend personeel een tabel opgemaakt aangevende tot welke hoogte bij verschillende Maasstanden de schuiven van de voedingsduiker moeten worden opengedraaid). Voorts werd in genoemd tractaat vastgelegd, dat door normalisatie van de Maas de bevaarbaarheid van deze rivier zou worden verbeterd, om zodoende door deze normalisatie terug te geven wat door deze aftapping zou worden ontnomen. Genoemde werken zijn alle uitgevoerd en hebben ongetwijfeld enige verbetering gebracht. De voornaamste was wel, dat nu het benodigde voedingswater regelmatig verdeeld over het volle etmaal werd ingelaten, terwijl dit voorheen hoofdzakelijk des nachts geschiedde en dan veel sterker stroom veroorzaakte, die de handhaving van het K.P. nadelig beïnvloedde. Tevens had dat ook schommelingen van de Maasstanden tengevolge. Die schommelingen bedroegen slechts enkele centimeters, doch waren voor vaartuigen van ± 60 cm diepgang niet van betekenis ontbloot. Toch herleefde op de Maas na de aangebrachte verbeteringen, de scheepvaart niet meer tot die van weleer, wat aan verschillende oorzaken is toe te schrijven. Ontstaan kanaal Wessem-Nederweert, Julianakanaal, enz. met de in verband daarmede in België gegraven kanalen Met de Zuid-Willemsvaart, het kanaal Luik-Maastricht en het Kempens kanaal was nu een goede vaarweg verkregen, die het mogelijk maakte met vaartuigen tot 1.90 m diepgang vanaf Luik-Maastricht naar ’s-Hertogenbosch, Rotterdam en/of Antwerpen te varen. Daarvoor was de Maas dus niet meer nodig en in droge perioden zelfs ongeschikt. De Maas liet toch na de normalisatie tijdens genoemde perioden geen grotere diepgang dan 70 cm toe. De kleinere schepen konden moeilijk meer concurreren tegen de grotere en moesten het langzamerhand gaan opgeven zodat ze steeds in aantal verminderden. Bovendien deed de behoefte aan een scheepvaartweg in Limburg, voornamelijk tussen Maastricht en Venlo zich niet zo dringend meer gevoelen door de inmiddels in Limburg tot stand gekomen spoorwegverbinding. De Maas had dus na voltooiing van genoemde kanalen zijn betekenis als scheepvaartweg verloren, hoofdzakelijk omdat de nieuwe vaarweg meerdere mogelijkheden bood. Toch hield men van Limburgse zijde aan met het indienen van protesten bij de regering. Hierbij is vooral op de voorgrond getreden het oud-lid der Prov. Staten van Limburg, Eugéne Regout, zoon van de reeds eerder genoemde P. Regout, en firmant der glas- en aardewerkfabriek P. Regout & Co. te Maastricht. Hij is nimmer enthousiast geweest over het tractaat van 1863 en beweerde, dat de uitgevoerde normalisatiewerken op de Maas meer kwaad dan goed hebben gedaan. Ze zouden de overstromingen in latere jaren in hoge mate hebben bevorderd en het bevaren der rivier nagenoeg onmogelijk hebben gemaakt. In hoeverre dit juist is, is moeilijk te beoordelen, wel valt het op, dat de vele aan de regering gezonden adressen voornamelijk in de jaren 1880—1896 in hoofdzaak een noodkreet uitten, de vele toen voorkomende

overstromingen van de Maas te willen beperken. Slechts nu en dan kwam de onbevaarbaarheid van de Maas daarbij ter sprake. Vooral de oude Maabrug met te geringe doorstromingsopeningen tussen de pijlers zou een hinderpaal zijn om tot de gewenste verbetering te komen, terwijl de stad Maastricht verweten werd niet de nodige medewerking te willen verlenen om het gestelde doel „voorkomen van overstromingen van de laag gelegen dorpen en het bevaarbaar maken van de Maas” te bereiken. Naarmate de tijd vorderde konden meerdere en belangrijker argumenten naar voren worden gebracht, welke aantoonden, dat het beter bevaarbaar maken van de Maas niet alleen als een Limburgs belang doch meer als een nationaal belang moest worden aangemerkt. De scheepvaart op het kanaal Luik-Maastricht en de Zuid-Willemsvaart begon n.1. in belangrijke mate toe te nemen, vooral in tonnenmaat. De sluizen in gebloemde kanalen lieten een maximum lengte van 50 m, een breedte van 5 m en zoals meer gemeld een diepgang van 1.90 m toe, terwijl toen voor de Rijnvaart schepen werden gebruikt van 100 m lengte, 12 m breedte en 2.40 m diepgang. Om grotere vaartuigen op de Zuid-Willemsvaart te kunnen toelaten zouden dus grotere sluizen moeten worden gebouwd of wel de Maas gekanaliseerd. Daar kwam bij de ontwikkeling van het mijngebied in moderne zin omstreeks 1900. De actie werd riu meer gevoerd in die zin, dat de vaart weer van de kanalen naar de Maas verplaatst zou worden. Het resultaat was, dat in Mei 1906 een commissie, de z.g.n. „Commission Mixte” werd ingesteld, bestaande uit een gelijk aantal Nederlandse en Belgische ingenieurs. Deze commissie werd opgedragen een onderzoek in te stellen betreffende de kanalisatie van de gemeenschappelijke Maas. Door een voorlopige commissie uit die leden benoemd, werden een 12-tal schetsontwerpen opgemaakt, waarvan voor enkele een vaardiepte van 2.60 m en voor andere een vaardiepte van 3 m was aangehouden. Het zou te ver voeren deze ontwerpen uitvoerig te behandelen. Het verloop zal slechts in korte trekken worden gevolgd. Al spoedig rezen moeilijkheden. De strijd tussen de havens Rotterdam-Antwerpen! België wilde tot Smeermaes een diepte van 3 m en verder 2.60 m. Naar Antwerpen zouden, als de kanalen in België werden verruimd, in de toekomst dus schepen met grotere diepgang kunnen varen dan naar Rotterdam. Dit was voor Nederland niet aanvaardbaar en had vertraging in het onderhandelen tengevolge. In 1910 werd door beide regeringen evenwel overeengekomen, dat het onderzoek zou worden voortgezet voor een oplossing met een vaardiepte van 2.60 m die zo nodig later op 3 m zou kunnen worden gebracht. De commissie kwam in 1912 met een ontwerp gereed, volgens hetwelk een 14-tal stuwen zouden moeten worden gebouwd, met naast elke stuw een kleine en een grote schutsluis De slu'zen waren berekend op vaartuigen van 200'J ton .4.i;n de te bouwen bruggen was vanzelfsprekend ook de nodige aandacht besteed, dit zouden vaste bruggen worden met een vrije doorvaarthoogte van 7 m. De benodigde hoeveelheid voedingswater was geschat op ruim 10 m3 per seconde, en wel:

voor verlies aan schutwater 5.210 m3 per sec. voor lekwater van stuwen en sluizen 2.000 m3 per sec. voor verdamping 0.240 m3 per sec. voor verlies aan kwel- en zakwater 1.650 m3 per sec. voor verlies aan vistrappen 1.000 m3 per sec. Samen 10.100 m3 per sec. Rekenende op een afvoer van de rivier van 30 m3 per sec. bij zeer lage waterstanden dan blijkt, dat dus ± 20 m3 voor voeding van de bestaande kanalen zou overblijven, wat over het algemeen nog voldoende zou zijn. De kosten werden geraamd op ± 37.5 millioen gulden. Deze waren echter niet volledig (o.a. geen wegen en kaaimuren). Zoals de geschiedenis heeft geleerd is dit plan niet in zijn geheel tot uitvoering gekomen, vooral voor wat betreft het gedeelte in Zuid-Limburg. Met België kon omtrent het grensscheidend gedeelte der Maas niet tot overeenstemming worden gekomen. Andere plannen werden intussen beraamd. In hetzelfde jaar, in 1912 dus, werd vervolgens door de toenmalige Minister van Waterstaat mededeling gedaan, dat het zeer wel mogelijk zou zijn, dat een kanaal van de Maas naar de Waal (Maas-Waal kanaal) zou worden gegraven, de Maas voorts alleen zou worden gekanaliseerd voor zover ze geheel op Nederlands grondgebied stroomt en Zuid-Limburg een afzonderlijk kanaal zou krijgen. De weg naar de Rijn zou daardoor aanmerkelijk korter worden. Intussen brak de oorlog in 1914 uit, die voorlopig verdere samenwerking met België onmogelijk maakte. In Nederland werd echter met de plannen doorgewerkt. In Juni 1915 werd een wetsontwerp tot kanalisatie van de Maas op Nederlands gebied aangenomen. Daarin was tevens opgenomen, het graven van een kanaal Wessem-Nederweert, waardoor een kortere verbinding met Brabant zou worden verkregen. De in deze wet voorgenomen werken, waarbij het tegenwoordige Julianakanaal nog niet was inbegrepen, werden in 1929 voltooid. Zowel het Maas-Waalkanaal als het gekanaliseerde gedeelte van de Maas, is geschikt gemaakt voor schepen van 2000 ton en het kanaal Wessem-Nederweert voor schepen van 600 ton. Voordat het nu zover kwam, dat Maastricht met de gekanaliseerde Maas beneden Maasbracht zou worden verbonden, is na de oorlog nog een vrij hevige strijd gevoerd. Na het sluiten van de vrede in 1918-’19 gingen zowel te Maastricht als te Luik weer stemmen op, om de gemeenschappelijke Maas van Visé tot Maasbracht te kanaliseren. Brussel en Den Haag overwogen echter andere plannen, wilden een verbetering van kanaal Luik-Maastricht en Zuid-Willemsvaart voor schepen van 1000 ton, met een verbindingskanaal Neeroeteren-Maasbracht. Dit plan vond te Maastricht weinig sympathie en gaf aanleiding tot protesten van provincie, gemeente en Kamer van Koophandel. Daarnaast ontwikkelde zich een volksactie voor Maaskanalisatie. Deze ontstemming luwde echter geleidelijk toen de regering in 1920 toezegde een lateraal kanaal, nu Julianakanaal geheten, aan te leggen. Bij de wet van 28 Juli 1921 werd besloten tot de aanleg van genoemd kanaal.

Het laterale kanaal biedt verschillende voordelen. Het ligt geheel op Nederlands grondgebied en kon dus onafhankelijk van België worden gegraven, terwijl veel moeilijkheden, die omtrent gebruik of onderhoud zouden kunnen ontstaan, worden voorkomen. Bovendien is de vaarweg aanmerkelijk korter dan wanneer de kronkelende rivier zou zijn gevolgd. Uiteraard is hierdoor het gedeelte bezuiden Maastricht niet volledig gekanaliseerd. Daarom behoren tot de werken van het Julianakanaal ook de stuw in de Maas te Borgharen en het reeds eerder genoemde verbindingskanaal met schutsluis te St Pieter. Het verbindingskanaal door het Bosseveld is bij afzonderlijke wet tot stand gekomen. De stuw te Borgharen houdt de waterstand op voldoende hoogte om de Maas te kunnen bevaren tot meergenoemd verbindingskanaal te St Pieter. Beide verbindingskanalen maken het mogelijk, de moeilijke passage door de stad Maastricht te vermijden, wat vooral vóór het gereedkomen van het Julianakanaal van betekenis was. De drukte op het kanaal Luik-Maastricht en de Zuid-Willemsvaart was n.1. zo toegenomen, dat het veelal 2 dagen tijd vorderde de sluizen door Maastricht te passeren. Het kanaal door het Bosseveld moest tevens of misschien wel in hoofdzaak demonstreren dat het Nederland ernst was, met de nieuwe waterwegen de vaart op Antwerpen niet te schaden. De vaart vanuit het zuiden over de opgestuwde Maas zou beneden Maastricht kunnen kiezen tussen Antwerpen en Rotterdam. Achteraf bezien had het daarvoor niet aangelegd behoeven te worden. Thans heeft België een eigen ruime scheepvaartweg van Luik naar Antwerpen geheel over Belgisch grondgebied, n.1. het bekende Albertkanaal. Dit kanaal is evenals het Julianakanaal, geschikt voor 2000 tons schepen en is berekend op een vrij druk verkeer. Daartoe is het kanaal van een 6-tal sluizen-complexen voorzien, elk bestaande uit 2 naast elkaar liggende grote sluizen voor 2000 tons vaartuigen en daarnaast nog een derde sluis voor kleine (600 tons) vaartuigen. Als bijzonderheid van dit kanaal kan nog worden vermeld, dat voor de aanleg daarvan de voortzetting van de St Pietersberg tussen Klein Ternaaien en Canne moest worden doorgegraven. Dit is wel een van de interessantste gedeelten. De doorgraving heeft een diepte van ± 65 m, van boven een wijdte van 120 m en op het jaagpad van 50 m. De steenachtige grondsoort maakte het mogelijk de ingravingen vrij steil te houden. Dit in tegenstelling met een ander gedeelte bij Eigenbilsen, waar de ingravmg door drijfzand moest plaats hebben en zeer flauwe taluds moesten worden toegepast. Wat betreft de betekenis van het Albertkanaal zij nog medegedeeld, dat het met de zijtak BriegdenNeerharen niet alleen als scheepvaartweg is bedoeld, maar tevens om in het oosten van België een ononderbroken verdedigingsstelsel te kunnen aanleggen achter een doorgaande waterweg. Zo verwierf het fort Eben-Emaal, gebouwd in de doorgegraven St Pietersberg, bekendheid. De verwachtingen daarvan zijn echter te hoog gespannen geweest want het was in Mei 1940 spoedig in Duitse handen. Tenslotte willen we van dit kanaal nog vermelden, dat het bij Klein-Ternaaien door een dubbele sluis, welke geschikt is gemaakt voor vaartuigen van 600 ton, in verbinding staat met het oude nog op Neder-

lands gebied liggende gedeelte van het kanaal LuikMaastricht, in de volksmond bekend als de stop van Ternaaien. Het is dus niet mogelijk rechtstreeks vanuit Luik met 2000 tons vaartuigen over Nederlands gebied naar de Rijn te varen. Om daarin verbetering ■ te brengen zal het dus nodig zijn genoemde stop door grotere sluizen te vervangen, wat echter nog een werk voor de toekomst moet worden genoemd. Beknopte beschrijving van de nieuwe kanalen in verband met in de toekomst nog uit te voeren werken Ook op Nederlands gebied liggen nog werken voor de toekomst, al is het dan niet dat die moeten worden gemaakt om groter vaartuigen te kunnen toela-ten. Het betreft in hoofdzaak de bouw van een tweede sluis naast de reeds bestaande te Maasbracht, te Roosteren en te Born en een nieuwe sluis bij Elsloo. De in de toekomst te bouwen nieuwe sluis bij Elsloo verdient wel enige nadere toelichting, doch deze toelichting zal worden gegeven in een hieronder volgende zeer korte technische beschrijving van de nieuwe kanalen. Wat betreft het kanaal Wessem-Nederweert, daarvan valt te vermelden dat het één schutsluis, te Panheel, bevat. Deze sluis was, vóórdat men met de sluis te Born in het Julianakanaal gereed gekomen was, de sluis met het grootste verval in Nederland, n.1. 8.10 m. Ze heeft een schutkolklengte van 153 m en een breedte van 7.50 m met een minste drempeldiepte van 2.50 m. Een bijzonderheid van deze sluis is voorts, dat ze van 3 spaarkommen is voorzien waardoor het benodigde schutwater aanmerkelijk kan worden beperkt. 2 van deze spaarkommen zijn als bassins naast de sluis gemaakt,, terwijl de derde wordt gevormd door een

Fig. 4. Stalen vakwerkbrug voor gewoon verkeer over het Julianakanaal.

groot riool in de lange schutkolkmuren. De bruggen over dit kanaal zijn grotendeels cantileverbruggen, enkele, n.1. die in de Rijks- en Spoorweg RoermondWeert, zijn vakwerkbruggen, terwijl na de bevrijding enkele vernielde cantileverbruggen door Hamiltonbruggen zijn vervangen. De vrije hoogte boven K.P. = 5.20 m. De lengte van het kanaal is ± 17 km, de bodemdiepte 2.70 m en de bodembreedte 16 m. Bij de onteigening werd reeds rekening gehouden met de mogelijkheid het kanaal in de toekomst te kunnen verbreden. Om vanuit het kanaal Wessem-Nederweert het Julianakanaal te kunnen bereiken, moet nog een kort stukje door de stuw te Linne, opgestuwde Maas, in zuidelijke richting worden bevaren. Op dit gedeelte komen geen kunstwerken voor. Het Julianakanaal bevat 4 schutsluizen, één te Maasbracht, te Roosteren, Born en Limmel. De eerste drie sluizen hebben een schutkolklengte van 136 m, een wijdte in de hoofden van 14 m en een diepte boven de drempel van 3.60 m; de schutkolken zelf zijn 16 m wijd. De sluis te Limmel bestaat uit twee doorvaartopeningen, welke als regel open staan. Ze doet alleen dienst als het stuwpeil op de Maas niet kan worden gehandhaafd, o.a. bij zeer grote afvoer in regenperioden en bij ijsgang als de stuw ook getrokken moet worden. De bruggen over het kanaal welke over het algemeen als vakwerkbruggen zijn geconstrueerd, hebben met de onderkant een vrije hoogte van 7 m + K.P. De maximum-hoogte welke de vaartuigen mogen hebben is 6.65 m. Bij het kanaal behoort een ruime berghaven ten noorden van Born, waar de op bevrachting wachtende kolenschepen ligplaats kunnen nemen. Plannen be-

Fig. 5. Sluis met dubbele doorvaartopenlnig te Limmen in het Julianakanaal. Foto-, Pers- en Filmbureau „Het Zuiden” — den Bosch-Maastricht.

staan om deze berghaven in de toekomst nog te vergroten. De ruime voorhaven te Maastricht biedt ook gelegenheid een groot aantal schepen te kunnen bergen. Interessant zijn de kolenhavens te Born en Stein. De wagons kolen worden in hun geheel opgenomen en in enkele minuten in de vaartuigen gestort. Langs het kanaal komen voorts nog enkele particuliere en gemeentehavens voor. Na de ingebruikneming van het kanaal zijn of worden nog steeds verbeteringswerken uitgevoerd. Als voornaamste van de reeds uitgevoerde werken worden genoemd de uitbreiding van meergelegenheden bij de sluizen, verruiming van de voorhaven te Maasbracht, verhoging van de dijken en enkele bruggen in het mijngebied in de omgeving van Stein-Urmond, uitbreiding van de kolenlaadhaven te Stein terwijl thans nog in uitvoering is een geheel nieuwe haven beneden sluis Limmel voor de gemeente Maastricht. Werken welke in de toekomst nog aan de orde zullen komen zijn, zoals reeds gemeld : de bouw van een tweede sluis naast de bestaande te Maasbracht, Roosteren en Born, welke sluizen dan een lengte zullen verkrijgen van 260 m. Voorts de bouw van een nieuwe sluis te Elsloo. De bouw van laatstgenoemde sluis zal in de toekomst nodig zijn als gevolg van de mijnverzakkingen. Het gedeelte Born-Limmel bestaat thans uit één pand met een kanaalpeil van ± 44 m + N.A.P., overeenkomende met het stuwpeil van de Maas te Maastricht. Ter weerszijden van het kanaal zijn de dijken met de kruin op een hoogte van 3 m + K.P. aangelegd. Het gedeelte van enkele km ten zuiden van Born tot ongeveer te Stein ligt in het zakkingsgebied van de staatsmijn Maurits. Op enige honderden meters beneden de bodem worden dus over genoemde lengte

kolen gedolven. De gangen volgens welke de kolen worden gedolven kunnen na het af voeren van de kolen bezwaarlijk worden opgevuld. Nadat dus de kolen zijn weggegraven krijgt de bovengrond gelegenheid naar beneden te zakken. Nu is berekend dat over het genoemd kanaalgedeelte de zakking in de toekomst totaal 7 m zal bedragen. Wat zijn daarvan de gevolgen ? De kruin van de dijken zal ten opzichte van het kanaalpeil dat door de stuw te Borgharen steeds op ± 44 m -|- N.A.P. wordt gehouden, dalen. Indien daaraan niets gebeurt, gaan ze overlopen. Bovendien zal de vrije hoogte onder de bruggen zoveel verminderen, dat er geen schepen meer onder door kunnen varen. Om genoemde bezwaren te ondervangen is bij de aanleg reeds er op gerekend, dat over dat gedeelte de dijken zoveel mogelijk moeten worden verhoogd en verzwaard en zijn de bruggen in dat gebied direct bij de aanleg 2 m hoger dan de andere gelegd, dus met de onderkant op 9 m -{- K.P. Met het verhogen van de dijken, die bij de aanleg op sommige plaatsen reeds een hoogte van ± 10 m boven het maaiveld hadden, kan natuurlijk niet onbepaald worden voortgegaan. Hierom zal, zoals reeds naar voren is gebracht, tussen Elsloo en Stein, een nieuwe sluis worden gebouwd, welke buiten de zuidelijke grens van het zakkingsgebied komt te liggen evenals de sluis te Born ten noorden van dat gebied werd aangelegd. Deze sluis zal dan het pand Limmel-Born in tweeën verdelen en een verval krijgen van 4 m. De totale verhoging van de dijken zal dan beperkt kunnen worden tot 3 m en die van de bruggen tot 1 m. Wanneer die werken in zijn geheel uitgevoerd zullen moeten worden hangt af van het tempo waarin de kolen worden ontgraven. Thans bedraagt op sommige punten de verzakking reeds meer dan 2 m en is het

Fig. 6. Julianakanaal bij Elsloo. Foto-, Pers- en. Filmbureau ,,Het Zuiden” — den Bosch-Maastricht.

dan ook al nodig geweest, de bruggen te Stein en Urmond omhoog te brengen met inbegrip van de toeleidende opriten en zijn de dijken tussen Stein en Urmond ook reeds verhoogd. Zodra de sluis te Elsloo gebouwd zal zijn, is de sluis te Born, die nu een verval van 11.35 m heeft, onttroond. Het verval van die sluis zal dan n.1. met 4 m verminderen, waartoe bij de bouw de bovendrempel

reeds zodanig werd geconstrueerd, dat die 4 m kan worden verlaagd. De reeds genoemde sluis te Panheel in het kanaal Wessem-Nederweert, zal dan opnieuw de sluis met het grootste verval worden. Van dit gedeelte willen we nu afstappen om nog melding te maken van de doorgraving bij Elsloo. Daar ligt het kanaalpeil ongeveer 26 m beneden het maaiveld.

Fig. 7. Stuw te Borgharen. Luchtopname „Aerofoto K.L.M.”

Hier zijn tijdens de aanleg veel moeilijkheden te overwinnen geweest in verband met het feit, dat het kanaal door drijf zandlagen moest worden gegraven. Door het opsporen van de bronnen, die dit zand met water verzadigden en door het maken van werken die dit water opvingen en afvoerden, wat op zichzelf grote bedragen vergde, is het gelukt deze doorgraving tot een goed einde te brengen. Nog andere maatregelen moesten worden getroffen. Als regel is de grondwaterstand van de langs het kanaal liggende gronden lager dan het K.P. Teneinde daar verlies van kanaalwater tegen te gaan is de bodem v/h kanaal, welke in hoofdzaak uit grind en zand bestaat, bekleed met een kleilaag waarover weer een grindlaag is aangebracht. Te Elsloo echter, waar het kanaalpeil aan de oostzijde aanmerkelijk beneden de grondwaterstand ligt en dus ook druk van het grondwater kon worden verwacht is de afdeklaag van grind vervangen door een gesloten laag asfaltbeton. Bovendien werd onder de kleibekleding nog een draineerbed van grindzand aangelegd. Het water, in dit bed in een rioolleiding verzameld, vloeit af naar de Maas. We willen nu van het Julianakanaal afstappen om nog enige aandacht te schenken aan de gekanaliseerde Maas te Maastricht. Vooreerst de stuw te Borgharen (zie ook fig. 3), welke reeds in 1929 is voltooid, ongeveer 6 jaar voordat het Julianakanaal in gebruik werd genomen. Ze stuwt het water op tot ± 44 m + N.A.P. Naast de stuw is een schutsluis gebouwd voor 600 tons vaartuigen; de kolklengte bedraagt 55 m, de -breedte 7.50 m en de slagdrempel ligt 2.80 m beneden stuwpeil. De stuw doet haar invloed ± 8 km stroomopwaarts gelden. Van de stuw gaan we over naar het verbindingskanaal in het Bosseveld. Dit zeer korte kanaal bevat één

schutsluis voor 2000 tons vaartuigen, met hoofdafmetingen als de sluizen op het Julianakanaal. Ze was de eerste in ons land met hefdeuren. In 1931 was de sluis voltooid. Naast de sluis loopt nog een afleidingskanaal, dat bij zeer .hoge Maasstanden, n.1. boven het stuwpeil, gaat werken en zijn water even voorbij Borgharen weer op de Maas voert. Verder noemen we nog de bruggen over de Maas, de kostbare Wilhelminabrug en de gerestaureerde St Servaasbrug, welke beide een scheepvaartopening hebben van 40 m, met stalen overspanning waarvan de vrije doorvaarthoogte ± 5 m bedraagt. Helaas is van de Wilhelminabrug niet veel meer overgebleven en is de St Servaasbrug tweemaal hersteld moeten worden, alles tengevolge van oorlogshandelingen. Vjan het verbindingskanaal te St Pieter zij nog vermeld, dat het evenals dat door het Bosseveld, zeer kort is en een schutsluis bevat die slechts vaartuigen van maximaal 1000 ton kan doorlaten. De schutkolklengte bedraagt 105 m, de kolkbreedte 15 m en de slagdrempeldiepte 2.80 m. In afwijking van de andere sluizen is deze sluis van roldeuren voorzien. Ze keert een verval van max. 2.70 m en is behalve voor de doorvaart naar en van België en Frankrijk vooral nog van betekenis voor schepen welke bij de Enci moeten laden. Ds sluis van St Pieter verlatende, zou nogmaals stilgestaan kunnen worden bij de dubbele sluis te Klein Ternaaien. Deze sluis is reeds sedert haar bestaan als een hinderpaal beschouwd omdat zij mede de scheepvaart voor 2000 tons schepen van Nederland naar België en omgekeerd onmogelijk maakt. Ze heeft een zeer groot verval n.1. 13.60 m en is, zoals reeds eerder is medegedeeld, geschikt voor vaartuigen van ten hoogste 600 ton. Er is wel beweerd dat deze sluis niet

Fig. 8. Sluis te Bosseveld.

Fig. 9. De Sint Servaes- en de Wilhelminabrug over de Maas te Maastricht Luchtopname „Aerofoto K.L.M.”

alleen een stop is, doch dat daaronder ook gerekend zou kunnen worden het stukje van het oude kanaal Luik-Maastricht en de sluis te St Pieter welke achtereenvolgens ook slechts vaartuigen van 450 en 1000 ton toelaten. Kort na de bevrijding leek het, dat de zgn. stop spoedig zou worden weggenomen, doch tot hiertoe is daarvan nog niets gebleken. Uit de courantenberichten kan wel worden afgeleid, dat er nogal wat water door de Maas zal moeten stromen voordat het zover is. De onlangs geïnstalleerde Benelux-commissie voor waterwegenproblemen, welke gepresideerd wordt door dr F. van Cauwelaert, voorzitter van de Belgische Kamer en oud-minister van Steenberghe voor Nederland zou begonnen zijn met het nagaan van de Benelux waterwegen en van de problemen, die moeten worden geregeld, n.1. 1. De verbinding Antwerpen-Dordrechi; 2. De sluis van Terneuzen; 3. De stop van Ternaaien. Om te beginnen kan men al lezen, dat men het niet geheel eens is. Nederland zou de genoemde waterwegen, n.1. de verbreding van het kanaal Gent-Terneuzen en de modernisering van de sluis te Terneuzen (bedoeld zal zijn de bouw van een geheel nieuwe sluis) evenals de stop van Ternaaien, als exclusief Belgische problemen beschouwen. Met deze thesis is men het van Belgische zijde niet geheel eens. De tijd zal nu verder moeten leren hoe een en ander zich gaat ontwikkelen. Voeding van de nieuwe kanalen en de destijds in verband daarmede met België gerezen verschillen Thans willen we nog terugkeren op het probleem van de voeding van de nieuwe kanalen. Daarover is ook nog al een en ander te doen geweest.

Bezien we daartoe eerst de op Nederlands grondgebied liggende kanalen, beginnende met het kanaal Wessem-Nederweert. Tot goed begrip diene, dat zoals reeds werd medegedeeld, de oude sluizen 14 en 15 in de Zuid-Willemsvaart bij de aanleg van kanaal Wessem-Nederweert door een nieuwe sluis 15 even boven het verbindingspunt te Nederweert werd vervangen. Dit had tengevolge dat het oude kanaalpand tussen de sluizen 14 en 15, dat met de Noordervaart een zelfde kanaalpeil had, als afzonderlijk pand kwam te vervallen. Het nieuwe kanaalpand, dat één werd met het nieuwe kanaal Wessem-Nederweert tot de sluis te Panheel, kreeg nu een lager kanaalpeil en wel van 28.50 m + N.A.P., zijnde het peil van het vroegere pand tussen de sluizen 13 en 14. Deze verlaging van ± 2 m is van belang omdat daardoor het verval bij de sluis te Panheel, dat toch nog vrij groot is (8.10 m), niet al te groot zou worden. Daar staat echter tegenover dat nu afzonderlijke werken moesten worden gemaakt voor voeding van de Noordervaart, waarvoor het oude peil gehandhaafd moest blijven. Vandaar dat bij het begin van de Noordervaart een nieuw schutsluisje werd gebouwd en voor de voeding een afzonderlijk voedingskanaal moest worden gegraven vanaf het pand boven sluis 15 (K.P, = 33.36 m + NAP) naar de Noordervaart beneden het nieuw gebouwde sluisje (KP = 31.50 m + NAP). Vanzelfsprekend moest dit voedingskanaal het nieuwe kanaal Wessem-Nederweert kruisen waartoe een grondduiker onder dit kanaal werd gelegd. Als bijzonderheid zij nóg vermeld, dat het naar de Noordervaart stromende voedingswater wordt benut voor het opwekken van electrische stroom ten behoeve van verlichting voor de sluizen en dienstwoningen.

De wijze waarop de voeding kan plaats hebben was daarmede opgelost. Het ligt echter voor de hand, dat nu méér water nodig is dan vóór de aanleg van het kanaal Wessem-Nederweert, daar de sluis te Panheel een belangrijke hoeveelheid schutwater nodig heeft. Om deze hoeveelheid schutwater zoveel mogelijk te beperken zijn naast de sluis en in de schutkolkwanden drie spaarkommen aangebracht welke zodanige bodemhoogte hebben, dat door achtereenvolgens vullen uit de volle schutkolk en later door in omgekeerde volgorde ledigen van de spaarkommen bij lage stand in de schutkolk, ruim de helft op het benodigde schutwater kan worden bespaard. Voor het openen en sluiten van de naar de spaarkommen lopende riolen zijn cylinderschuiven toegepast. Niettegenstaande genoemde besparing is gebleken, dat gedurende de zomermaanden in droge perioden de hoeveelheid voedingswater van l^a 21/2 m3 welke te Loozen volgens tractaat 1863 moet worden doorgelaten, niet toereikend is om de kanalen op peil te houden. Door beperkt schutten wordt dan nog zoveel mogelijk getracht het kanaalpeil te handhaven. In geval van nood wordt in overleg met België zelfs door het voedingskanaal te Maastricht méér water op de ZuidWillemsvaart gelaten, welk water dan in de regel 1 dag later Midden-Limburg bereikt. Bij de aanleg is bij de bouw van de sluis te Panheel ook al op moeilijkheden gerekend. Tegen het benedenhoofd van die sluis is n.1. reeds gelijktijdig een fundatie opgetrokken waarop een gebouw met bemalingsinstallatie kan worden geplaatst. Bij eventuele yerdere opstelling daarvan zou dus het water uit het benedenpand (toeleidingskanaal) kunnen worden opgepompt voor voeding van het boven de sluis gelegen pand. Tot op heden is de plaatsing van zodanige installatie niet uitgevoerd. Andere plannen zijn inmiddels gevormd om in droge perioden de bezwaren te kunnen oplossen. Omstreeks 1939-’40 is n.1. ten westen van de ZuidWillemsvaart even ten noorden van de Budelse zinkfabriek een groot reservoir aangelegd, met de bedoeling dit in natte jaargetijden vol te laten lopen uit het pand tussen sluis 16 en 17 om het dan in de droge perioden door een afvoerleiding beneden sluis 16 voor bijvoeding te kunnen benutten. Gedurende de laatste oorlog is met deze werken niet verder voortgegaan en daarna zijn ook nog geen ernstige pogingen gedaan de daarvoor nog nodige werken uit te voeren, zodat in de situatie tot hiertoe geen verbetering is ingetreden. Dit staat wel vast, dat de vastgestelde tractaathoeveelheden van II/2 of 21/2 m3 per sec. dikwijls onvoldoende zijn om de Zuid-Willemsvaart met aansluitende kanalen op peil te houden. Aan de omstandigheid, dat door België te Loozen als regel méér dan de tractaathoeveelheden wordt doorgelaten, n.1. ± 4 m3 per sec., is het te danken dat niet meer moeilijkheden worden ondervonden. Over het algemeen vraagt de handhaving van het kanaalpeil, vooral voor de panden in Midden-Limburg bijzondere aandacht van het daarmede belaste personeel, vooral omdat de hoeveelheid water die België doorlaat, soms nogal sterk uiteenloopt. Geheel anders dan voor het kanaal Wessem-Nederweert is het met de voeding voor het Julianakanaal

Luchtopname „Aerofoto K.L.M.” Fig. 10. Sluis te Born in het Julianakanaal. Geheel links van de foto staat het pompgebouw, waarvan de vier persbuizen goed zichtbaar zijn. Deze buizen zijn gedeeltelijk in het dijkslichaam ingegraven en komen juist boven de kruin weer bloot om in een vijver uit te monden, welke vijver door een uitlaatkoker in verbinding staat met het bovenpand van het kanaal. Ten noorden van het pompgebouw loopt vanuit het ruim 11 meter lager liggende benedenpand een daarmede in verbinding staand toestromingskanaal.

gesteld. Hier werd bij elke sluis een groot pompgebouw met centrifugaalpompen geplaatst, welke ruim voldoende capaciteit bezitten al het schut- en lekwater van de sluizen terug te pompen van het beneden- naar het bovenpand. Zelfs bij de sluis te Lim, mei, met welke sluis alleen wordt geschut bij hoge Maasstanden, werd nog een pompinstallatie geplaatst. Zo kon het gebeuren, dat niet alleen in droge perioden doch zelfs in natte jaargetijden, wanneer de Maas overvloedig water afvoerde, al het gebruikte schutwater werd teruggepompt om dan toch even ten westen van het Julianakanaal door de rivier de Maas zijn weg naar beneden te zoeken. Moge deze handelwijze wel wat overdreven voorkomen, ze was toch niet van belang ontbloot omdat Nederland daarmede tegenover België het overtuigend bewijs kon leveren, dat het nieuwe Julianakanaal op generlei wijze de beschikbare hoeveelheid voedingswater voor de Belgische kanalen beïnvloedde. Over de wijze waarop beide landen hun nieuwe kanalen voedden kon n.1. geen overeenstemming worden bereikt. Om hierop wat nader in te gaan, zij vermeld dat uit de geschiedenis van de wording van de verschillende kanalen hiervoren behandeld meermalen gebleken is, dat het onttrekken van water aan de Maas steeds een teer punt is geweest. Tevens is gebleken dat België omtrent die aftappingen, vooral vóór 1863 nogal ruim van opvatting was. En wat was nu weer het geval ? Toen de werken voor de aanleg van het Julianakanaal al in een vergevorderd stadium verkeerden, werd in 1931 in België begonnen met de aanleg van het Albertkanaal. Had Nederland de nodige maatregelen getroffen om aan zijn verplichtingen van het tractaat van 1863 te kunnen voldoen en bovendien bij zeer geringe afvoeren van de Maas toch zijn kanaalpanden op het gewenste peil te houden, België daarentegen trof dergelijke ingrijpende maatregelen niet. Wel werden, zoals reeds eerder vermeld, de in het Albertkanaal aanwezige sluizencomplexen zodanig ingericht, dat de schutkolken van de grote sluizen, die vlak naast elkaar zijn gebouwd, met elkaar in verbinding staan, waardoor beurtelings de een voor de ander als spaarkom dienst kan doen. Een vrij belangrijk gedeelte van het benodigde schutwater moet echter nog steeds aan de Maas worden onttrokken. Tegen dit onttrekken van water uit de Maas bij Luik kon van Nederlandse zijde moeilijk bezwaar worden gemaakt, omdat in het tractaat van 1863 geen bepalingen zijn opgenomen, die dit verbieden. Toch meende de Nederlandse regering in genoemd tractaat grond te vinden, waarop zij kon aantonen, dat België haar kanalen niet geheel overeenkomstig de daarin opgenomen bepalingen voedde. De vraag is nu, in hoeverre België dan wèl in strijd met het tractaat van 1863 zou hebben gehandeld. Dat die vraag niet zo gemakkelijk kan worden beantwoord blijkt alleen al uit het feit, dat de regeringen van beide landen het niet eens konden worden en de zaak tenslotte in 1936 voor het Internationale Permanente Hof van Justitie te ’s-Gravenhage moest worden gebracht. Ter verduidelijking van hetgeen daaromtrent hier nog zal worden medegedeeld moge het volgende dienen. Toen de kwestie voor het Hof werd aanhangig gemaakt, was de aanleg van het Albertkanaal nog niet

voltooid. Echter was de verbinding Briegden-Neerharen met de schutsluis te Neerharen in gebruik genomen. Door genoemde schutsluis nu werd bij elke schutting een bepaalde hoeveelheid water op de ZuidWillemsvaart afgelaten. Aangezien Nederland krachtens het bepaalde in het tractaat van 1863 te Maastricht toch steeds de vastgestelde hoeveelheden op de Zuid-Willemsvaart moest laten, kreeg België tengevolge van het afgelaten schutwater een groter hoeveelheid water op haar kanalen, dan was bepaald. Later zou hetzelfde plaats hebben door de toen nog te bouwen sluizen bij Hasselt en tussen Herenthals en Antwerpen omdat door die sluizen ook weer water zou worden afgelaten op onder het tractaat vallende kanaalgedeelten, die door verruiming onderdeel zouden gaan uitmaken van het nieuwe Albert-kanaal. (Zie de hiervoren gegeven beschrijving van dat kanaal). Een en ander had en zou vanzelfsprekend nog veruer tengevolge hebben, dat de onder het tractaat vallende kanalen méér Maaswater ontvingen dan in 1863 werd bepaald en waaruit voor Nederland het nadeel voortvloeide, dat te Maastricht minder water beschikbaar bleef voor voeding van eigen kanalen. Nu werd in het meergenoemde tractaat bepaald, dat o.a. de Zuid-Willemsvaart en de daarop aansluitende kanalen in de Belgische Kempen niet anders mochten worden gevoed met water uit de Maas dan door de voedingsduiker even beneden Maastricht. Doordat België, zoals boven is uiteengezet, ook op andere wijze Maaswater in bedoelde kanalen afliet, kon zij worden beschuldigd in strijd met het tractaat te handelen. De motivering welke Nederland aanvoerde in haar beschuldiging van België was dan ook, dat onrechtmatig water aan de Maas werd onttrokken voor voeding van de onder het tractaat vallende kanalen. Nederland vroeg n.1. het Hof de volgende uitspraak te willen doen: „a. de aanleg van werken in België, welke het mogelijk maken dat een kanaal, ontworpen beneden Maastricht, wordt gevoed met water uit de Maas ergens anders dan bij die stad, is in strijd met het tractaat van 12 Mei 1863; b. de voeding van het Belgisch gedeelte van de Zuid-Willemsvaart, het Kempens kanaal, de aftakking daarvan naar Hasselt en van de tak leidende naar Beverloo-kamp, evenals naar Turnhout, door de sluis te Neerharen met water onttrokken van de Maas ergens anders dan te Maastricht is in strijd met genoemd tractaat; c. het plan van België een gedeelte van het kanaal van Hasselt te voeden met water onttrokken aan de Maas ergens anders dan te Maastricht is in strijd met genoemd tractaat; d. het plan van België een gedeelte van het kanaal verbindende de Zuid-Willemsvaart met de Schelde tussen Herenthals en Antwerpen te voeden met water, onttrokken aan de Maas ergens anders dan te Maastricht, is in strijd met genoemd tractaat.” België wees de ten laste gelegde schendingen af en beschuldigde Nederland zélf in strijd met het tractaat te hebben gehandeld. Het zou te ver voeren een opsomming te geven van alles wat over en weer door beide partijen ter verde-

diging van hun standpunt werd aangevoerd. Alleen zij daarvan vermeld hetgeen België in eerste instantie in een tegennota aan het Hof aanbood, hetwelk in hoofdzaak op het volgende neerkomt: 1. de nieuw gebouwde stuw te Borgharen zou in strijd zijn met het tractaat omdat daardoor de toestand op de Maas bij Maastricht veranderde, in hoofdzaak omdat het peil nagenoeg altijd op ± 44 m + NAP zou komen te staan, dus hoger dan het vastgestelde vaarpeil, wat tengevolge zou hebben dat altijd de maximum hoeveelheid water in de Zuid-Willemsvaart zou worden gelaten; £. evenals België door de sluis te Neerharen laat ook Nederland door de nieuwe sluis in het Bosseveld water op de Zuid-Willemsvaart komen, hetgeen dus ook in strijd met het tractaat zou zijn; 3. het door Nederland gegraven Julianakanaal valt ook wat betreft zijn voeding, onder het tractaat van 1863, als zijnde een kanaal beneden Maastricht in de zin van artikel 1. Nadat de verschillende leden hun mening over deze zaak hadden te kennen gegeven, heeft het Hof tenslotte de volgende uitspraak gedaan : „Het tractaat bevat geen bepalingen die een van de contracterende partijen het recht van controle geven, dat de andere partij niet zou mogen gebruiken.” „De verplichting alleen water te nemen door het voedingskanaal te Maastricht is opgelegd op beide contracterende partijen; het normaal gebruik door partijen van sluizen is niet strijdig met het tractaat, onder voorwaarde dat zulk gebruik geen afbreuk doet aan de bij het tractaat ingestelde regeling. Afhankelijk van dezelfde voorwaarden heeft elke partij het recht de kanalen, vallende onder het tractaat, te wijzigen of uit te breiden zover het betreft kanalen, welke zijn ontworpen in hun eigen land en dit niet verlaten.” „Nederland was in zijn recht in het wijzigen van het peil van de Maas te Maastricht, zonder de toestemming van Belgiët omdat de opgezette regeling bij het tractaat daardoor niet werd benadeeld.” „Het Julianakanaal kan niet worden beschouwd als een kanaal beneden Maastricht, volgens de bedoeling van het tractaat.” Als men deze uitspraak goed nagaat zou men kunnen zeggen dat het Hof noch België, noch Nederland beschuldigde iets te hebben gedaan, dat in strijd zou zijn met het veel bestreden tractaat van 1863, m.a.w. Nederland, dat België had aangeklaagd, werd in het ongelijk gesteld. Na deze uitspraak had het vanzelf geen zin meer op het Julianakanaal nog steeds met het terugpompen van verbruikt schut- en lekwater voort te gaan. De pompinstallatie’s werden dan ook buiten bedrijf gesteld, waardoor helaas een groot gedeelte van het daaraan werkzaam zijnde personeel moest worden ontslagen of op andere wijze tewerk gesteld. In verband met de mogelijkheid, dat de pompinstallatie’s om andere redenen nog wel eens dienst zullen moeten doen, hoewel dat in verband met de daaraan verbonden kosten zoveel mogelijk wordt vermeden, werden ze niet opgeruimd.

Wanneer het zou gebeuren dat de Maas in de zomer onvoldoende water geeft om de kanalen op peil te kunnen houden, wat vooral in de toekomst als tot de bouw van de grotere sluizen wordt overgegaan zéér wel het geval zal kunnen worden, dan zal het toch nodig zijn door terugpompen de waterstand in de panden weer op hoogte te brengen. Een ander geval kan zich voordoen in de winter bij strenge vorst. Zodra veel drijfijs op de Maas komt is het nodig, dat de stuwen worden weggenomen, d.w.z. de schuiven omhoog gedraaid om te voorkomen dat zich ijsdammen in de rivier zouden gaan vormen welke later bij dooi grote overstromingen tengevolge zouden kunnen hebben. Nu gaan langdurige vorstperioden als regel gepaard met geringe afvoeren van de Maas. Het water te Maastricht daalt dan ook tot ruim 3 m beneden stuwpeil. In dat geval moeten dus de deuren van sluis Limmel worden neergelaten om te voorkomen dat het kanaalpand Limmel-Born zal leeglopen. Het gevolg daarvan is, dat genoemd pand dan niet alleen water kan verliezen door kwel en lekkage van deuren door de sluis te Born, maar ook door lekkage van de deuren in de sluis te Limmel. Om het kanaalpeil dan te kunnen handhaven, wat vooral van belang is voor de zich dan op het pand bevindende vaartuigen, is het dus nodig, dat op de een of andere wijze water kan worden toegevoerd. Kan dan geen hulpmiddel worden gevonden om voldoende voedingswater op het kanaal te brengen, dan zal dus ook in dit geval de toevlucht tot het terugpompen van water moeten worden genomen. Zoals reeds opgemerkt, wordt het terugpompen zo lang mogelijk uitgesteld. Daarom wordt eerst getracht op andere wijze in de voeding te voorzien. Hiervoor wordt nu geprofiteerd van de riviertjes de Geul voor de kanaalpanden Limmel-Born en Born-Roosteren en v/d Geleen of Groenbeek voor het kanaalpand Roosteren-Maasbracht. Zoals op de situatie (fig. 2) is te zien, kruisen deze beide het Julianakanaal. Normaal voeren ze hun water door grote grondduikers onder het kanaal door naar de Maas. Deze duikers zijn aan de oostzijde zodanig geconstrueerd, dat ze het water van genoemde riviertjes kunnen opstuwen tot de hoogte van het kanaalpeil. Bij de Geulduiker geschiedt dat door middel van naaldkeringen en bij de Groenbeekduiker door middel van schuiven. Is nu het water boven het K.P. gestegen dan kan het water uit de Geul door een afzonderlijk gemaakt duikertje in de kanaaldijk het aangrenzende pand binnenstromen, terwijl bij de Groenbeekduiker het water rechtstreeks over de schuiven in het kanalpand loopt. Het ligt voor de hand dat aan voeding op deze wijze grote aandacht moet worden besteed. Zouden de riviertjes te veel water toevoeren dan zou de waterstand in het kanaalpand te hoog kunnen worden, zodat dan door het trekken van enkele naalden of door een eindje omhoog draaien van de schuiven, een gedeelte water op de normale wijze door de grondduikers moet worden afgevoerd. Vandaar dat gedurende zulke perioden deze duikers dag en nacht worden bewaakt. Dit is vooral ook nodig om te kunnen zorgen dat alles goed gangbaar blijft en dus niet vast zal vriezen. Indien nu op bovengenoemde wijze de waterstand op het kanaal niet op de gewenste hoogte kan worden gehouden, o.a. door te geringe afvoer van de Geul en

de Geleen dan rest niets anders dan het in werking stellen van de pompinstallatie’s. Het komt echter zelden voor, dat tot in werking stellen moet worden overgegaan. Zoals uit het behandelde kan blijken valt thans onder normale omstandigheden de voeding van het Julianakanaal eenvoudig te regelen, daar het rechtstreeks met de Maas in verbinding staat en het voedingswater vrij aan de Maas kan worden onttrokken. Alleen bij te geringe afvoeren van de Maas en tijdens langdurige vorstperioden vraagt de voeding bijzondere aandacht, zoals hierboven is uiteengezet. Ten aanzien van de voeding van de Zuid-Willemsvaart zou volledigheidshalve, boven hetgeen daaromtrent reeds is medegedeeld, nog kunnen worden vermeld, dat ook daar bij langdurige vorst en geopende stuw te Borgharen, moeilijkheden kunnen ontstaan om toch nog steeds de voorgeschreven tractaathoeveelheden door de voedingsduiker bij sluis 19 te kunnen inlaten. De Maas heeft dan n.1. weer zijn natuurlijk karakter herkregen met als gevolg een lage rivierstand, welke lage stand dan vanzelf ook in het daarop aansluitende voedingskanaal voorkomt. Hier dient steeds gewaakt te worden, dat geen opstoppingen door ijsschotsen worden gevormd, vooral niet vlak voor de voedingsduiker, waardoor de voeding in het gedrang zou komen. Als voorzorgsmaatregel wordt daartoe tenminste om de 2 jaar het sterk aanslibbende voedingskanaal op

de vereiste diepte gebaggerd, waardoor het vastzetten van de schotsen aan de bodem zoveel mogelijk wordt voorkomen. Dreigen zich niettemin opeenhopingen van ijs te vormen, dan dient tijdig te worden ingegrepen en gezorgd, dat door het in kleinere stukken stoten van de schotsen deze mèt het voedingswater door de duiker kunnen worden medegevoerd. Voorts zou nog kunnen worden opgemerkt — wat echter voor alle kanalen geldt — dat over het algemeen bij alle sluizen, waar water uit een hoger gelegen pand naar een lager moet doorgelaten worden, de nodige aandacht dient te worden geschonken aan het beweegbaar houden van de schuiven of andere afsluitingsmiddelen, waarmede de wateraflating wordt geregeld. Besluit Met de in dit artikel naar voren gebrachte beschouwingen is getracht een beknopt overzicht te geven van hQ+ ontstaan van de kanalen in Zuid- en Midden Lim burg, alsmede van de wijze waarop deze worden gevoed. Uiteraard zijn daarbij de Belgische aansluitende waterwegen niet geheel buiten bespreking kunnen blijven, omdat ze de voortzetting vormen van de op Nederlands gebied liggende kanalen of wel, zoals de Zuid-Willemsvaart, er een belangrijk onderdeel van uitmaken. Moge het behandelen van deze stof bijdragen tot het verkrijgen van een beter inzicht in hetgeen is vooraf

Fig. 11. Grondduiker van de Geul. Foto-, Pers- en Filmbureau „Het Zuiden” — den Bosch-Maa stricht.

gegaan aan het tot stand komen en in hetgeen verbonden is aan het op peil houden van de thans in Zuid- en Midden-Limburg voorkomende belangrijke kanalen.

Terneuzen, April 1950.

LIJST VAN GERAADPLEEGDE WERKEN : 1. De Maas, de Zuid-Willemsvaart en de wateraftappingen in België, door P. Regout. 2. Het Maasvraagstuk in verband met de Maasverenigingen, door H. J. Seydlltz. 3. Scheepvaart op de Zuid-Wllemsvaart, Adressen van de Kamer van Koophandel en Fabrieken, van' de Expediteurs, Schippers en Handelaren te Maastricht, houdende bezwaren tegen maatregelen van de Belgische Regering opzichtelijk de bovengenoemde vaart. 4. De Maas- en de Maasbrug-kwestie te Maastricht, door Eugène Regout. 5. De Kanalisatie der Maas; gedenkboek van de Maasvereniglng in Limburg bij haar 25-jarig bestaan, door J. Schaepkens van Riempst. 6. Julianakanaal, gekanaliseerde Maas- en aansluitende waterwegen, uitgave van Publiciteitsbureau „Veldeke” Maastricht (gedenkboek uitgegeven ter gelegenheid van de opening van het Julianakanaal). 7. Albertkanaal, uitgave van Publiciteitsbureau „Veldeke” Maastricht (uitgave ter gelegenheid der opening van het Albert-kanaal). 8. Cour Permanente de Justice Internationale, Fascicule no. 70, Affaire des prises d’ eau a la Meuse; uitgave van A. W. Sijthoff te Leiden.