Zinkwerken en steenbestortingen

W. Barentsen

door

Vervolg V. Het nabestorten van het stuk Zo spoedig mogelijk na het zinken wordt de nabestorting aangebracht. Deze nabestorting reikt aan het begin en aan het einde van het bezonken oevervak en aan de land- en zeezijden van de stukken tot 2 m daarbuiten. De niet bezonken stroken, tussen de stukken, worden eveneens in de nabestorting betrokken. Vroeger werd een lichtere bestorting aangebracht dan tegenwoordig. Het aantal tonnen zink- + stortsteen wordt sedert 1860 veelal gelijk gesteld met het aantal m2 zinkstuk. Is de grootte van het stuk 1150 m2, de onderlinge afstand tussen de stukken van 2 m en de daardoor te bestorten oppervlakte 1350 m2. Wordt nu 0,25 t zinksteen aangebracht (welke alleen op het stuk mag komen), dan komen van de 0,75 t stortsteen dus op het zinkstuk n50/i35o x 0,75 t of 0,64 t, zodat het zinkwerk in totaal wordt bedekt met 0,89 t steen per m2. In plaats van de in par. 313 der A.V. genoemde zware stortsteen wordt een gedeelte hiervan wel eens vervangen door loodslakken, welke een groter S.G. hebben dan natuursteen. Deze kleinere slakken worden dan gestort na de stortsteen. Vermoedelijk kunnen voor dit doel ook tinslakken (Arnhem) worden verwerkt. Par. 234, sub 2, der A.V. schrijft voor, dat de bestorting geschiedt in evenwijdige stroken, loodrecht op de oever, in elke strook te beginnen in de teen van het beloop of in de grootste diepte, regelmatig omhoogwerkend. De breedte van deze stroken wordt bepaald door r de gemiddelde lengte van het laadvlak van de zol• derbakken, waarbij deze laadvlakken dan niet te veel in lengte mogen verschillen. Is dit wel het geval, dan zal in stroken van verschillende breedte 4 moeten worden gestort. Bij de meest gebruikte zolderbakken bedraagt de lengte van het laadvlak ongeveer 15 m en de breedte 6 m. Veelal rekent men dat de steen ongeveer 2,- m uit de kant van de bak de bodem bereikt. De nabestorting geschiedt in de regel in 2 lagen. De aansluitingen van de stroken verspringen ten opzichte van elkaar dan zodanig, dat een kant van een bovenstrook juist boven het midden van een onderstrook valt. Een eventueel zwaarder beladen van de bak in het midden dan aan de einden (fig.

17), of een eventuele neiging van de steenlossers om de meeste steen in het midden van een strook te lossen, zijn hierbij o.a. van minder betekenis dan wanneer beide stroken precies boven elkaar liggen. De bakken worden direct uit de aanvoerschepen of, als dit niet mogelijk is, van steenopslag op de wal geladen. De toezichthebbende bepaalt door het „afzien" het gewicht van de lading. Hij geeft de bakkenschipper een gedateerd en getekend briefje, waarop o.a. voorkomen de naam van de zolderbak en het gewicht van de daarop geladen steen. De toezichthebbende bij het storten ontvangt dit gegeven, zodat hij direct kan bepalen over welke normale afafstand de bak moet worden verhaald tijdens het storten. Bedraagt het gewicht van de lading b.v. 80 t en moet per m2 worden gestort V2 x 0,64 of 0,32 t, terwijl de breedte van de strook 15 m is, dan be-

draagt de te verhalen afstand 80 : (15 x 0,32) of 16,70 m. De bak kan worden verankerd, zoals getekend in fig. 17 b. Dikwijls zullen een bepaalde wind of stroom her plaatsen van meer ankers of soms zelfs de hulp van een sleepboot o.a. vereisen. De toezichthebbende ambtenaar met de stortbaas regelen, naar gelang de steen wordt gelost, het verhalen van de bak. Zijn de steenlossers niet vermoeid, dan wordt vlugger gelost dan wanneer dit wel het geval is. Hiermede moet o.a. rekening worden gehouden. Op de klok kan daarom niet worden verhaald. Het zal dikwijls ook ondoenlijk zijn het verhalen te regelen naar de te maken metingen ten opzichte van de zeespiegel. Bij enige deining kan de afstand onder de ijkschalen of andere vaste punten van de bak onmogelijk zuiver worden bepaald. Door schatting van de telkens nog op de bak aanwezige steen zal hoofdzakelijk de verdeling van de steen over de te bestorten strook moeten plaats hebben. Na aankomst en het stellen van de zolderbak moeten, om de afdrijving van de stortsteen te bepalen, de diepte en de snelheid van de stroom worden gemeten. Deze, alsmede andere van belang zijnde gegevens, dienen te worden genoteerd. De afdrijving kan o.a. worden bepaald uit een staat A, welke gedeeltelijk overgenomen is uit het artikel van thans Prof. Ir. J. P. Mazure in de „Ingenieur” van 17 juli 1931, nr. 29; de genoemde gegevens kunnen worden ingevuld op een staat B. Het is van de aannemer in ’t algemeen niet te verlangen, en ook niet nodig, dat alle steen wordt gestort vanaf één zijde (bakboord of stuurboord) van de zolderbak. Bij gebruik van dekschuiten, welke voor dit soort werk te ontraden zijn, dient dit

zelfs te worden verboden, het kantelgevaar is hierbij te groot. Het in een strook storten aan het zeeëinde en aan het landeinde kunnen enige moeilijkheden geven. Stort men met een gelijk aantal steenlossers aan beide zijden, dan wordt bestort als in fig. 17 c. Het gedeelte a-b wordt dan slechts van bakboordzijde van de bak bestort, dus op halve dikte. Volgens fig. 17d wordt de onderste strook a-b van stuurboordzijde van de bak gestort. In dit geval wordt de strook a-b dus op volle dikte bestort. Verder landwaarts wordt met een gelijk aantal steenlossers van beide zijden gelost. Omdat men wel liever over beide zijden tegelijk lost, begint men dikwijls te storten met ongeveer 2 3 van het aantal steenlossers aan de zeezijde van de bak en met de overige lossers aan de landzijde, daarbij zorgende dat de strook a-b de volle en de strook b-c de halve dikte verkrijgt, volgens het eerder genoemde geval dus met respectievelijk 0,32 t en 0,16 t per m2. (fig. 17e). Op de strook a-b moet van bakboordzijde dan worden gestort 10 x 15 x 0,32 t of 48 t. Gelijktijdig wordt van stuurboordzijde gelost de helft hiervan of 24 t (strook b-c). Daarna wordt van beide zijden met een gelijk aantal lossers gewerkt, waarbij per m verhalen de normale hoeveelheid van 1 x 15 x 0,32 of 4,8 t steen wordt gelost. Aan het landeinde van de bestorting geschieden de genoemde wijzen van storten in omgekeerde zin als hierboven omschreven. De staat B is ingericht voor het storten van beide zijden van een bak. Voor het invullen van de afstand uit de wal (of buitenpeilraaipalen) moet worden opgegeven, in kol. 7 het punt a van fig. 17c, d, e. Op de strook a-b en de onderste helft van b-c wordt gestort 48 + 24 of 72 t. Is de bak, zoals in een eerder

STAAT A. Cotangens van hoek gevormd door 20 m Snelheid Afdrijving in m bij een diepte van lang sjorringtouw, Afstand b van de waaraan 10 kg ge- va" stroom in wicht, en water- stortstaat m/sec. 5 m 10 m 15 m 20 m 25 m 30 m 35 m f 40 m spiegel 0,04 0,02 0,05 0,015 0,0525 0,0985 0,1495 0,2045 0,262 0,322 1 0 384 0,07 0,035 0,10 0,030 0,1050 0,1970 0,2990 0,4090 0,524 0,644 0,768 0,10 0,05 0,15 0,045 0,1575 0,2955 0,4485 0,6135 0,786 0,966 1 152 0,14 0,07 0,20 0,060 0,2100 0,3940 0,5980 0,8180 1,048 1,288 R536 0,18 0,09 0,25 0,075 0,2625 0,4925 0,7475 1,0225 1,310 1 610 1 920 0,22 0,11 0,30 0,090 0,3150 0,5910 0,8970 1,2270 1,572 U932 2,304 0,27 0,135 0,35 0,105 0,3675 0,6895 1,0465 1,4315 1,834 2,254 2^688 0,31 0,155 0,40 0,120 0,4200 0,7880 1,1960 1,6360 2,096 2^576 3,072 0,36 0,18 0,45 0,135 0,4725 0,8865 1,3455 1,8405 2,358 2^898 3^456 0,41 0,205 0,50 0,150 0,5250 0,9850 1,4950 2,0450 2,620 3^220 3,840 0,46 0,23 0,55 0,165 0,5775 1,0835 1.6445 2,2495 2,882 3,542 4^224 0,52 0,26 0,60 0,180 0,6300 1,1820 1,7940 2,4540 3,144 3,864 4,608 0,65 0,325 0,70 0,210 0,7350 1,3790 2,0930 2,8630 3,668 4^508 5^376 0,80 0,40 0,80 0,240 0,8400 1,5760 2,3920 3,2720 4,192 ö’152 6J44 1,03 0,515 0,90 0,270 0,9450 1,7730 2,6910 3,6810 4 716 5 796 6 912 1.39 0,695 1,00 0,300 1,05 1,97 2,99 4,09 5,24 6^44 7,68 1,96 0,98 1,10 0,330 1,1550 2,1670 3,2890 4,4990 5,764 7,084 8,448 2.40 1,20 1,20 0,360 1,2600 2,3640 3,5880 4,9080 6,288 7,728 9^216

Weersgesteldheid Bestek no. Windrichting Uitbreiding verdediging onderzeese oever Windsnelheid Toestand zee Bestorte stroken Beoalina stroom- Plaat,s Getij Gestort . r m van de Geloste Strook ' Afstanden uit buiten- snelheden en diepten bak vloed stortsteen j TT ! peilraaipalen in m. in m. boven = v van Datum Bak in _vanj_van p p de van tot Paal Lengte in m. raaj t. Raaipaal no. van tot — -q_- — in m = e a. , u. c. uur 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. ' 10. 11. 12. 13. 14. 15. Voor de afstanden in de bestorte stroken moet voor de eerste bak, welke steeds de meest zeewaartse moet zijn, in kolom 7 worden opgegeven de afstand van de buitenpeilraalpaal tot de zeezijde van die bak, vermeerderd met 2 m. De Voor de volgende afstanden wordt de afstand van die paal tot het midden van de bak opgegeven, behalve voor de landzijde van de bestorting, waarvoor de afstand van de paal tot de landzijde van de bak, verminderd met 2 m, wordt opgegeven.

genoemd geval, met 80 t dan is nog te storten 80— 72 of 8 t, waartoe de bak moet worden verhaald 8 : 4, 8, of 1,66 m. Op de staat moet nu worden ingevuld (kolom 8) de afstand van de buitenpeilraaipaal tot het midden tussen d en d2, of wat het laatste betreft en wat op hetzelfde neerkomt, het midden van de zolderbak. Op stortkaarten, zowel van de le ais van de 2e bestorting, worden de bestorte stroken aangegeven. In deze stroken komen de vakken, waarin de verschillende bakken zijn gelost. De namen der bakken, de hoeveelheid geloste steen en de datum van storting worden hierin aangetekend, (fig 18). Er wordt ook wel eens gestort met de lengteas van de bak loodrecht op de L.W. lijn. Daarbij laat men dan al stortende de bak met de stroom zakken. Volgens fig. 5, bladzijde 294 en 295 in het juninummer verloopt de stroomsnelheid onregelmatig. Telkens wanneer de stroom krachtiger wordt, zal de bak meer of minder met deze stroom afdrijven en eveneens de in deze stroom vallende steen. Er bestaat hierbij dus meer kans op het storten van ruggen dan bij de gebruikelijke methode. Dergelijke onregelmatigheden moeten zoveel mogelijk worden vermeden (zie o.a. L.G. van Breen „Holland’s rijshout”, le druk, blz. 169). Tenslotte moet nog met het volgende worden gerekend. Het is mogelijk dat er tegenvallers komen. Meerdere stukken kunnen b.v. niet op de juiste plaats terecht zijn gekomen, zonder overschrijding van de toegelaten afwijking. Indien op enkele steile gedeelten van taluds, tijdens de le of 2e nabestorting, niet wat zwaarder werd bestort, dienen deze gedeelten later daarvoor in aanmerking te komen.

De genoemde hoeveelheid stortsteen per m2 wordt, hiermede rekening houdende, vastgesteld. De, bij het einde van de normale bestorting overblijvende, stortsteen wordt verdeeld over deze steile taludgedeelten en/of gestort langs de bovenrand van de gezonken stukken. In het genoemde artikel van Prof. Ir. Mazure (in de Ingenieur no. 29 van 17 juli 1931) zijn beschouwingen opgezet als hulp voor het beoordelen van de voor- en nadelen van het gebruik van verschillende soorten stortsteen bij zinkwerk op grote diepte en bij grote stroomsnelheid. Uit berekeningen wordt geconcludeerd, dat bij waterdiepten van meer dan globaal 3 m de steen met een constante, betrekkelijk geringe snelheid de bodem bereikt. Bij enkele getallenvoorbeelden worden snelheden gevonden van 2,35 m (Vilvoordse steen van 50 kg) tot 4,20 m (basaltsteen van 150 kg) per sec. Bij diepten van beneden 10 m is de afdrijving, tenzij zeer lichte steen wordt gebezigd, geringer dan 2 m. Bij het overgaan van stenen van 50 kg tot stenen van 150 kg neemt de afdrijving, voor zover deze van belang is, met 25 a 30% af, daarentegen neemt de eindsnelheid toe met 20%, terwijl de vernielende uitwerking ruim 4 x zo groot wordt. Het gebruik van steen met een hoog soortelijk gewicht en met afgeronde vorm kan de afdrijving merkbaar beperken (bij gegeven voorbeelden tot 30%), zonder dat de betrekkelijk gering vernielende werking te sterk toeneemt (bij dezelfde gevallen met ongeveer 50%), zodat dit bij zinkwerk op grote diepte en grote stroomsnelheid aanbeveling kan verdienen, indien het prijsverschil gering is. Par. 313, lid 1, van de A.V. eist steensoorten waar-

van het s.g. tenminste 2,3 bedraagt. In diverse tabellen wordt voor het s.g. opgegeven: basalt 2,4253,-; graniet 2,613-2,936; hardsteen 2,3-2,4; kalksteen 2,720; leisteen 2,853 ; porfier 2,452-2,972; zandsteen 1,933; beton 1,8-2,450; Vilvoordse steen 1,9; Doornikse steen 2,56; metselwerk van gebakken steen in cement 1,8. Voor loodslakken wordt opgegeven 3,2. Tinslakken (Arnhem) hebben eveneens een hoog s.g. De twee laatstgenoemde materialen schijnen, vooral ook door hun hoog s.g., zeer geschikt voor de 2e laag van de nabestorting. Helaas kunnen ze echter niet in grote hoeveelheden worden geleverd. Volgens „Zee- en Rivierwerken” door P. J. Colijn, le druk, blz. 99, bestaat de ballast niet altijd geheel uit steen, doch zou op kustvakken, waar de paalworm voorkomt, het rijshout eerst worden beschermd door een laag schorkloeten, waarover de steenbestorting komt. Schorkloeten zijn in teerlingen van 0,16 m a 0,20 m zijde, gestoken klei, uit rijpe, begroeide schorren. Ook van Breen in „Holland’s rijshout”, le druk, op blz. 193 en L. Zwiers, Waterbouwkunde, deel V, op blz. 118, noemen schorkloeten bij het ballasten. Waarschijnlijk zal het wel bezwaar opleveren deze schorkloeten in het noordwesten van ons land te verkrijgen. In de plaats daarvan zouden klei of keileem kunnen worden aangevoerd. Wil men hiermede de paalworm weren, dan zal het toch wel gewenst zijn, dat de gehele oppervlakte van het stuk en ten minste ook de onderwiepen van het bovenroosterwerk met een laag klei of keileem van b.v. 0,15 m dikte worden bedekt. Hoewel hiertegen bij de uitvoering wel bezwaren zullen bestaan is het zeker de moeite waard om toepassing van dit bovenstaande in ernstige overweging te nemen. Omtrent dit laatste wordt in de „Handleiding tot de kennis der dijksbouw en zeeweringkunde door A. Caland (1833)” het volgende opgemerkt: „Ook is de schorgrond, op de zinkstukken van enige grootte, het geschiktste middel, om, in zo kort ogenblik tijds, als waarin de zinking moet worden verricht, de vereiste ballast op de stukken te krijgen, hetgeen met de daarop ingerichte vletschuiten vrij behendig

en zeker gaat en hetwelk enkel met steen te willen doen, groot bezwaar in zich hebben en altijd vele handen vereisen zoude.” Par. 236 van de A.V. schrijft voor, dat bij werken aan zee de bij laagwater droogvallende gedeelten zodra mogelijk volgens het voorgeschreven profiel worden geëffend. De opstellers van deze voorschriften waren er blijkbaar van overtuigd dat een bestorting, hoe zorgvuldig ook uitgevoerd, geen gelijkmatige bekleding vormt. Het is wel eenvoudig om voor te schrijven, dat de materialen gelijkmatig en goed aaneengesloten op de te bestorten oppervlakte moeten worden aangebracht, volgens aanwijzing van de toezichthebbende (par. 234, lid 1), evenals het gemakkelijk is om te bepalen, dat de zinkstukken ter bestemde plaatse aan de grond moeten komen, waarbij een afwijking van ten hoogste 1 m in de breedterichting van het stuk wordt toegelaten (par. 222, lid 1). Hiermede wordt echter het verlangde niet bereikt; met de thans bekende hulpmiddelen kan men het losgelaten, zinkende stuk en de overboord geworpen steen niet feilloos naar de bodem leiden. De steen, welke onder water ongelijkmatig op het beloop ligt, kan niet meer worden geëffend. Het gedeelte van het stuk, dat buiten de te bezinken oppervlakte terecht komt, wordt niet verrekend. Hierop zal de aannemer echter bij zijn inschrijving rekenen. Rekent hij voor risico een tei hoog bedrag, dan wordt het werk duurder dan nodig is; bij te laag geraamde risicoposten kan geen aannemer bestaan. De genoemde voorschriften (par. 222 en par. 234 van de A.V.) hebben niet bereikt, dat we het ver gebracht hebben in de kunst om zinkstukken en zinken stortsteen op de juiste plaats aan de grond te brengen. De vraag rijst dan ook of we door het ernstig streven naar meer inzicht in deze techniek, o.a. door het verrichten van modelproeven, niet meer kunnen bereiken. De zink- en storttechniek en, gezien het feit dat voor deze werken jaarlijks grote bedragen worden uitgegeven, het algemeen finantieel belang worden hierbij zeker gediend. Hier moge in dit verband nog worden gewezen op de tegenstrijdigheid in opvattingen bij toepassing van lichte en zware stortsteen. De A.V., par. 234, lid 4, schrijft voor: eerst de zwaarste stenen lossen, daarna de overblijvende ruimten vullen met lichte stukken. In „Weg- en Waterbouwkunde”, deel III, door Ir. H. E. Boer en J. A. Kielman, 3e druk, blz. 124, staat te lezen: stort men de lichtere stenen met de zware tegelijk, dan heeft men kans, dat de kleinere de ruimten tussen de grotere opvullen. A. Woudenberg schrijft in „Buiten de bandijken”, le druk, blz. 209, dat bij het ballasten met stortsteen het beter is om eerst de kleinere steenstukken te storten en daaroverheen de grotere stukken, vooral bij steile taluds en sterke stroom. Tenslotte schrijft P. L. Bolier in „Zeeweringen” (1916) op blz. 38 : „Om een goed aaneengesloten bestorting te verkrijgen, wordt over de grove natuursteen een stort-

sel van brikken van gebakken steen aangebracht.” Neemt men een steensoort met een s.g. van 2,8, dan zou een massieve bedekking van het stuk met 0,25 t zinksteen per m2 een dikte verkrijgen van 0,25 x 1 = 0,089 m en bij een gestorte laag met 40% 2,8 holle ruimte x 0,089 m of afgerond 0,15 m. De beide lagen van de nabestorting van tezamen 0,64 ton per m2 als boven is vermeld, geven een dikte van omstreeks 0,40 m. Bij een dikte van b.v. 1 m of meer is van een gelijktijdige storting van zware en lichte steen ongetwijfeld een dichtere laag te verwachten dan bij een storting van eerst alle zware en daarna alle lichte steen. De vraag rijst echter of, gezien de afmetingen van de zware stortsteen, bij een gelijktijdige storting van lichte en zware steen bij een laagdikte van 0,40 m niet moet worden verwacht, dat de holle ruimte van de bestorting groter zal zijn dan bij een bestorting volgens de A.V. Een dergelijke bestorting vordert verder, dat de bakken met 2 soorten steen moeten worden beladen. Voor de uitvoering brengt deze methode dus nogal bezwaren mee. Bij toepassing van bovenroosterwerkwiepen, dik in omtrek 0,47 m, bedraagt de hoogte van bovenkant stuk tot bovenkant dwarstuin: 2 x 0,14 m + 0,18 m of 0,46 m; de tuinpalen steken hier nog 0,05 m bovenuit. De gemiddelde dikte van de bestorting bedraagt 0,15 m + 0,40 m of 0,55 m. De helling van een hoop los opgeworpen stortsteen bedraagt ongeveer 4:5. Bij een storting volgens het genoemde bepaalde in de A.V. behoeft men dus, ook bij steile taluds, niet spoedig te vrezen dat de sterke stroom de stenen zal verplaatsen. Wat betreft de vorm en het systeem van bezinkingen en van bestortingen schreef de reeds genoemde Hoofdingenieur A. Caland in 1833 op de blz. 181 en 182 van zijn eerder genoemd werk het volgende: „Eigenlijk hebben alle de tot hiertoe gezonken rijszinkstukken slechts de gedaante van een rechthoek, die wij daarom in een trapeziumvormige figuur wilden veranderen, le omdat daardoor meerder breedte van het bovengedeelte des benedenoevers, die doorgaans het steilste staat en het meeste van de stromen te lijden heeft, zal bezet worden, en 2e omdat aan de stromen van vloed en ebbe, daardoor op elk zinkstuk een neiging zal gegeven worden, om de kust te verlaten, want het is bekend, dat de stromen altijd met een rechten hoek over alle beletselen, die in hunnen weg liggen, heenvallen, hoe schuins die beletselen ook met opzicht tot de stroomrichting, mogen gelegen zijn; daar de rechte hoek de kortste weg is voor dezelver overval. En zo zullen zij dan ook hier, uit hoofde van de schuinse kanten der zinkstukken tot op zekere hoogte boven dezelve, min of meer uit de wal wijken.” Daarbij wordt aangeraden om langs deze stukken, welke aan de laagwaterrand 15-20 el breed, aan het zeeëinde 12—15 el breed zijn, met een lengte, reikende tot ongeveer de grootste stroomdiepte, langs de steile randen en het buiteneinde, zo goed moge-

lijk met schorkloeten en puin bij te storten, om aldaar die verhevenheden, waardoor de stroom eni-. germate aanleiding zoude kunnen verkrijgen, om er enige diepte nevens te schuren, weg te nemen. Van Breen tekent hierbij aan (blz. 117): „De geleerde schrijver zag evenwel over het hoofd, dat de stroom over de schuine zijden van de trapeziumvormige zinkstukken niet alleen in horizontale richting werd afgeleid, doch ook in verticale richting, dus loodrecht op het beloop, wat bij de geringe dikte der zinkstukken niet dan nadelig kan werken op de onverdedigde oever tussen die stukken. Bij zeeweringen heeft deze werkwijze dan ook geen toepassing gevonden en bedekt men liever het beloop met een aaneengesloten oeververdediging, wat veiliger is; doch hier is reeds het beginsel aangegeven voor stroomopwijzende kribben, die men eerst 80 jaar later in ons land is gaan toepassen en waarbij gebleken is, dat het overstortende water de naastliggende rivierbodem niet aantast, zoals bij zinkstukken.” Uit het bovenstaande volgt, dat een aaneengesloten verdediging van een steenbestorting op een bezinking de voorkeur verdient boven het aanbrengen van stukken met bestorting op bepaalde afstanden. De zijkanten van de bezinking en van de bestorting komen hierbij rechthoekig op de L.W.lijn, terwijl het zeeëinde en het landëinde zodanig moeten zijn, dat zij de regelmatige stroming van het water niet verstoren. Betreffende het onderhoud van bestortingen kan het volgende worden opgemerkt. Het komt maar een enkele maal voor, dat een duiker een onderzoek instelt naar een pas aangebrachte bestorting. Helaas komt het eveneens maar weinig voor, dat naar de bestaande bestorting en bezinking een duikeronderzoek wordt ingesteld. Uit de resultaten van lodingen blijkt, dat sommige bezonken en bestorte kustvlakken spoedig meer of minder aanzanden. Waarschijnlijk zijn de holle ruimten in de rijzen stukken dan gevuld met zand

en is dit eveneens het geval met de bestorting. Meermalen is de toestand echter minder gunstig en wordt aan de teen van de bezinking verdieping gevonden (’t Horntje en de Stuifdijk op Texel en de Helderse zeewering langs het Marsdiep-; Borssele op Zuid-Beveiand en de Zuidwatering van de polder Walcheren langs de Wester-Schelde). Na het aanbrengen van de bezinking en van de bestorting is in dat geval de toestand I (fig. 19) aanwezig. Bij 2 m verdieping is de toestand waarschijnlijk volgens II, bij 5 m verdieping volgens III en bij 10 m verdieping volgens IV. De bestorting buiten de bezinking kan in de gevallen II t.m. IV wel als verloren worden beschouwd. Van aanzanding of aanslibbing op het rijswerk is 1/ hierbij geen sprake, zodat voor de paalworm het rijs- [' werk door hem zo zeer begeerd, vrij ligt. Verwacht kan dan niet worden, dat het zinkstuk na enige tijd nog sterk genoeg is, om de veranderingen, ontstaan door de verdieping, te volgen. De op het stuk aanwezige steen valt geleidelijk in het zand, verzinkt daarin en heeft geen deel meer aan de bescherming van het onderzeese beloop. Aan de landzijde kan het stuk een flinke steun betekenen voor de bestorte berm (kreukelberm). Bij diepte voor deze berm staat de rand van de bestorting dikwijls (te) steil. Is hierop met het zinkplan gerekend, dan kan de bermstorting op enige diepte steun vinden tegen de bovenzijde van het stuk (fig. 19a). Eenzelfde achteruitgang als aan de zeezijde kan worden verwacht aan het begin en aan het einde van het verdedigd oevervak. De te geringe bestorting A-B heeft veel kans te verzinken in de zandbodem. (fig. 19b). Bij voortgaande verdieping van het gedeelte A-B en vernieling door de paalworm van het zinkstuk B-C, komt de bestorting van nog geen ton per m2 A-C in het zand.

Verwacht moet dan wel worden, dat de vernieling in de richting A-C door zal gaan. Bij een verdieping aan de zeezijde van de verdediging, zal de bezinking tijdig zeewaarts moeten worden uitgebreid. Bij een afname volgens fig 19b, welke meestal niet uit gewone peilingen, doch uit echolodingen kan worden vastgesteld, zal alleen door geregeld bijstorten met grotere en kleinere steen een voldoend dikke en dichte bescherming van het zandbeloop kunnen worden verkregen. De bestorting buiten het zinkwerk werd vroeger meestal 5 m breed gemaakt. Op sommige plaatsen blijft deze strook achterwege, omdat zij als overbodig wordt beschouwd. Op weer andere plaatsen krijgt zij een breedte van 2 m. Het aanwezig zijn van niet of onvoldoend bestorte gedeelten van het zinkstuk zal dit o.a. gemakkelijker toegankelijk maken voor de paalworm. Alleen door een aanvullende steenbestprting zal dit worden voorkomen als deze tevens aanzandt of aanslibt. Ook overigens is het uiteraard nodig dat de bestorting regelmatig verdeeld aanwezig blijft. Op belopen, steiler dan 4 : 5, bestaat veel kans op het afrollen der stenen van de zinkstukken, als de tuinen en wiepen door de paalworm zijn vernield. VI. Het rijzen zinkstuk Rijzen zinkstukken voor de genoemde werken bestaan in hoofdzaak uit 3, elkaar kruisende, rijslagen, samengeknepen tussen 2 roosterwerken van wiepen. Bij de beschrijving van het zinken is gebleken, dat, om behoorlijk te kunnen ballasten, het stuk vrij sterk moet zijn. Dit betekent dat vooral de roosterwerken en dus de wiepen deze eigenschap moeten bezitten. Vroeger werden ter versterking van de wiepen deze omwikkeld met een staaldraad (A.V. 1901-1915, par. 104, 3e lid). Het is duidelijk dat bij enige belasting op trek deze staaldraad werkt als een spiraalveer. Beter is het om die draad als kern in de wiep te spinnen en deze aan de einden enige malen strak om de wiep te winden. De uiteinden van deze draden, waarvoor gewoonlijk verzinkt ijzerdraad, 0 4 mm, wordt gebezigd, kunnen, van overeenkomstige wiepen van het onder- en bovenroosterwerk, aan elkaar worden verbonden, waardoor de vulling als het ware in een ijzeren net met grove mazen zit opgesloten. Hoewel de A.V. voor het spinnen van wiepen het gebruik van Gelderse rijsbossen toestaat (par. 177, lid 1) gebruikte men tot voor enige jaren meestal ' Hollandse rijsbossen. In de laatste jaren wordt voor wiepen nogal eens gebruik gemaakt van Gelderse rijsbossen, bestaande uit wilgenhout. Wiepen, gemaakt van het langere en minder gladde, Gelderse rijs, met gebruik van enige Hollandse rijsbossen voor een dichtere vulling, zijn sterker dan wiepen van uitsluitend Hollands rijs. De sterkte neemt verder toe, door de knijpbanden met behulp van een knijper te leggen en door de gebruikelijke wilgen knijpbanden te vervangen door een verzinkte ijzerdraad, 0 2 mm. Hieronder volgt een opgave van de gemiddelde

kracht, welke nodig was om een aantal proefwiepen uiteen te trekken: omtrek 0,40 m Hollands rijs met enig Gelderse rijs, 2 knijpbanden (gelegd met knijper) en 6 wiepbanden volgens A.V., uiteengetrokken met 730 kg. omtrek 0,47 m Gelders rijs met enig Hollands rijs, 8 banden van ijzerdraad, 0 2 mm, om de vierde gelegd met knijper, uiteengetrokken met 1900 kg. De wiepen van het bovenroosterwerk staan meer aan vernieling bloot dan die van het onderroosterwerk. Bovendien hebben zij mede tot taak hokken te vorm eriom het afvallen van de steen op steile taluds en Vooral ook tijdens het zinken te voorkomen. De wiepen volgens par. 177, lid 2, der A.V. zijn hiervoor te licht. In vele bestekken is daarom voorgeschreven, dat de wiepen van het onderoosterwerk een omtrek moeten hebben van 0,40 m en die van het bovenroosterwerk van 0,47 m. De onderlinge afstand van de wiepen volgens deze bestekken is meestal 0,80 m. Aan een wiep, lang 25 m, 0 0,40 m, worden verwerkt ongeveer 8 Gelderse rijsbossen (wilgenhout), aan een wiep 0 0,47 m van dezelfde lengte ongeveer 11 Gelderse rijsbossen. Per uur maakt een rijswerker gemiddeld 15 m wiep, 0 0,40 m, of 12 m wiep, 0 0,47 m. De lange wiepen zijn meestal niet uit één lengte gemaakt. Bij een stuk van 120 m lang zal b.v. eerst met een gedeelte worden begonnen, lang 50 m; daarna met een gedeelte, lang 35 m, om tenslotte met het resterende deel aan te vangen. De wiepen verspringen en overlappen elkaar dan over enige meters lengte; de ijzerdraadkernen worden zorgvuldig aan elkaar verbonden en om het gedeelte dubbele wiep worden extra knijpbanden gelegd. Door de dienst der Zuiderzeewerken zijn op de beteugelingsdammen in de afsluitdijk dekstukken ( toegepast met in het bovenroosterwerk onderwiepen, dik 0,15 m, en daarover, loodrecht op de stroom, om de 3e wiep, wiepen, 0 0,40 m en 0 0,30 m, met tussenwiepen, 0 0,15 m, alle wiepen gewapend met een langsdraad van gegalviniseerd ijzer, 0 3 mm. De wiepen, 0 0,30 m, liggen in het midden van de kruin van de dam en die, 0 0,40 m, ter weerszijden hiervan. Hoewel bij zulke dikke wiepen geen vlechttuinen behoren te worden aangebracht, worden deze wiepen, vooral ook met het oog op de paalworm, niet meer toegepast. Volgens par. 215 van de A.V. bedraagt de dikte der 3 lagen 0,33 m. De oude A.V.’s (vaan 1895 en van 1901) schreven hier 0,43 m voor (par. 107), terwijl de Algemene bepalingen voor de aanbesteding, de uitvoering en het onderhoud der werken van de zeewering en oeververdediging der calamiteuze polders of waterschappen in Zeeland, 1909 (de „A.B.”) in par. 134 en de Schouwsche Voorwaarden, behorende bij de bestekken voor de uitvoering van werken ten laste van het Waterschap „Schouwen” (1891) in par. 112 voorschrijven: „ten minste 0,45 m”. De hiervoor gangbare bestekken eisen de oude A.V.- of A.B-eisen, of komen hiermede overeen door voor te schrijven hoeveel Hollandse of Gelderse rijsbossen per m2 in het stuk moeten worden verwerkt. In afwijking van par. 213, lid 4, van de A.V. worden veelal Gelderse rijsbossen en in de laatste tijd

bossen „rijstoppen” toegestaan en een enkele maal zelfs voorgeschreven. Volgens de vorige A.V. moest een bos Hollands rijshout bevatten ten minste drie blezen ter volle lengte van tenminste 2,75 m en twee van ten minste 2,— m. Bij de onderste band ,op 0,30 m van het bandeinde, moest de dikte in omtrek bedragen 0,45 m a 0,50 m en bij de bovenste band, op 0,80 m van het bouteinde, 0,38 m a 0,40 m. In de A.V. 1938 gelden voor rijsmaterialen de voorschriften van de normaalbladen N 747 en N 748. N 747 schrijft o.a. voor een Hollandse rijsbos voor: Van ten minste drie takken moet de lengte ten minste 2,50 m zijn en van twee takken ten minste 2,— m. De min. breedte 0,16 m; de min. dikte 0,08 m; de min. omtrek 0,38 m; gemeten onmiddellijk boven de onderste band op 0,30 m uit het bouteinde. Voor zinkwerken als de beschrevene zijn de tegenwoordige Hollandse rijsbossen niet erg in trek. Meerdere van deze werken worden uitgevoerd, waarbij ze geen toepassing vinden. Wel verschijnen, mede doordat wilgenhout veel minder dan vroeger voor hoepels wordt gebezigd en de arbeidslonen op de prijzen van de kleine Hollandse rijsbossen een ongunstige invloed hebben, verschillende Gelderse rijsbossen, bestaande uit wilgenhout, en worden „rijstoppen” verwerkt. Voor de laatste zijn en worden ook standaardprijzen vastgesteld: officiële voorschriften omtrent afmetingen enz. bestaan echter niet. Hieronder volgen de standaardprijzen van voorjaar 1953 van enige rijsmaterialen en van riet. Hollandse rijsbos, per stuk ƒ 0,22 Gelderse rijsbos per stuk ƒ 0,55 rijstoppen per bos ƒ 0,44 droog riet, export kwaliteit, omtrek bij de band 0,90 m, per bos ƒ 1,60 Wat de hoeveelheid hout betreft kunnen ongeveer worden gelijkgesteld: 1 Gelderse rijsbos met 5 Hollandse rijsbossen; 1 bos rijstoppen met 3 Hollandse rijsbossen; . Gemeten in het schip bevat 1 m3 ongeveer 8,8 Gel/, derse rijsbossen (wilgenhout) en ongeveer 4,7 bossen droogriet (omtrek bij de onderste band 1,20 m). In de A.V. van 1901—1915 stond voorgeschreven, , dat alle kruispunten van wiepen van het gangboord en overigens om het andere van beide roosterweren aan elkaar moesten worden verbonden met sjorringtouwen. Aangezien men praktisch overal er de voorkeur aan gaf om alle overeenkomstige kruispunten van wiepen van beide roosterwerken aan elkaar te verbinden, werd dit in de A.V. van 1938 dan ook voorgeschr e ven. Inplaats van sjorringtouwen heeft men omstreeks 1930 voor het verbinden van de kruispunten van de roosterwerken wel verzinkt stalen gordijnkoord, dik 3 mm, gebruikt. Dit koord bleek de rijswerkers nogal moeilijkheden te geven (wonden aan handen), terwijl er minder stevig werd „gesjord”. Hierom werd van verder gebruik afgezien mede omdat het koord ondanks het verzinkt zijn, sterk doorroesten werd verzwakt. De dikte van de vulling kan worden gecontroleerd door op enige plaatsen over enkele onderwiepen van het onderroosterwerk, voor of tijdens het aanbrengen van de grondlaag, een plank te leggen en hier

juist boven hetzelfde te doen op de deklaag. Met een staafje ijzer e.d. kan de afstand tussen de bovenkanten van de even dikke planken, d.i. de dikte van de vulling, gemakkelijk worden gemeten. Toch doet de toezichthebbende verstandig liever te meten op willekeurige plaatsen met een daarvoor geschikte haak. De proppen worden eveneens zwaarder uitgevoerd dan in de A.V. is voorgeschreven. Veelal 2 dennen palen, lang 1,30 m, dik in omtrek op het midden der lengte 0,30 m en 5 eiken palen, lang 1,30 m en dik in omtrek op het midden der lengte 0,20 m. De kruispunten van wiepen van beide roosterwerken worden dan ter plaatse van de proppen versterkt met 2 bossen bleeslatten en 8 slieten, lang 6 m en aan het topeinde dik in omtrek 0,08 m, een en ander stevig samengebonden met manillalijn, dik in omtrek 0,025 m en bevestigd aan de roosterwerken. Tijdens het zinken worden in een prop een of meer stenen gelegd, zodat zij niet kan worden samengeknepen. De plaats van de stroppen voor de zinklijnen wordt versterkt met een bos latten en 2 slieten, de stroppen voor de zinklijnen worden bij voorkeur dubbel genomen of van herculestouw gemaakt. Meestal blijven de boeilijnen op het stuk aanwezig, totdat de nabestorting is aangebracht. Hierom worden deze lijnen enkel genomen. Zij kunnen, kort boven het stuk, met een daarvoor geschikt instrument, worden afgesneden. De toezichthebbende maakt, in overleg met de uitvoerder, een schets of tekening van het te maken stuk volgens fig. 1. De proppen en de vlechttuinen worden hierop aangegeven. Er wordt gestreefd naar doorlopende tuinen; tuinen, welke korter zijn dan beslist nodig is, moeten worden vermeden. Beslagroeden bij het begin en einde, ankerstaken en sleutels worden bij vlechttuinen op zinkstukken niet toegepast. Bij toepassing van bleeslatten worden de tuinen op afstanden van 3 m met manillatouw aan het bovenroosterwerk verbonden. Voor op taluds komende stukken moet, in verband met mogelijk naar beneden afglijdende steen, er op worden gelet, dat de bovenwiepen van het bovenroosterwerk evenwijdig met de L.W.lijn komen. De landproppen op het in fig. 1 getekende stuk staan 1,60 m = 2 wiepafstanden dichter bij het landeinde dan gebruikelijk is. In verband met het beschrevene bij het zinken van het stuk verdient het overweging om de landtrossen vast te maken aan punten aan de landzijde. Deze punten kunnen uiteraard dieper in het stuk worden verankerd, b.v. met staaldraden, 0 16 mm. De eb- en vloedproppen worden meestal op de 7e wiep, gerekend van de buitenzijde, geplaatst. In dit verband wordt nog opgemerkt, dat in 1931 op het steile boventalud bij Kaaphoofd (Den Helder) van een stuk, dat aan de landzijde was verankerd door 5 staaldraden, 0 16 mm, tijdens het zinken 4 van deze draden afknapten, terwijl de prop, waaraan de 5e draad was vastgemaakt, gedeeltelijk uit het stuk werd getrokken. Het belangrijkste toezicht bij het maken van een stuk, vraag£het „vullen”, d.i. het aanbrengen van de 3 rijslagen. Als het stuk gereed is, is niet meer te

constateren, zelfs niet door dikte-metingen, of b.v. in de grondlaag een voldoende aantal rijsbossen is verwerkt. Zelfs niet of deze laag misschien grotendeels ontbreekt. Voor de aannemer zowel als voor de toezichthebbende verdient het overweging om in het bestek, inplaats van de dikte der rijsvulling, voor de schrijven hoeveel en welke rijsbossen per m2 moeten worden verwerkt. Thans worden in de handel gebracht gevlochten matten van ongeveer 0,005 m dikke schroten van azobéhout (fig. 24). Aangezien dit hout bestand is tegen de paalworm bestaan er plannen om een dergelijke mat in het stuk aan te brengen inplaats van een rijslaag.

In het Polytechnisch tijdschrift, no. 47-48, van 30 november 1949 en no. 23-24 van 12 juni 1951 beschrijven L. G. Pikkaart en M. Leendertse een nieuwe uitvoeringsvorm van een rijzen zinkstuk. Hier is het gebruik van wiepen achterwege gelaten, de rijsvulling, dik 2 lagen, wordt geheel omgeven door een net van metaalgaas (harmonicagaas). De schrijvers geven als voordeel van deze werkwijze op: a. Er ontstaat een zeer soepele constructie, die gemakkelijker dan de gebruikelijke zinkstukken de oneffenheden van het bodemverloop kan volgen, wat een zeer radicale afsluiting van het te beschermen bodemvlak betekent; b. het ontbreken van de onderwiepen leidt eveneens tot een betere aansluiting van het zinkstuk aan het bodembeloop en voorkomt tevens de aanwezigheid van een vrijdragende rijshoutvulling tijdens de bestorting; uiteraard is de kans op beschadiging bij de bestorting hierdoor geringer; c. het feit, dat bij deze nieuwe constructie het zinkstuk over het gehele oppervlak, en dus niet alleen op de plaatsen der onderwiepen, in contact is met de bodem, verhoogt de weerstand tegen afschuiving van het zinkstuk; d. het volledig insluiten van de vulling door het gaas leidt, behalve tot bovengenoemde soepelheid ook tot een grotere sterkte van het stuk. Dit feit, gecombineerd met de geringe kans op beschadiging bij de bestorting (zie boven) maakt het mogelijk de rijshoutvulling dunner te maken dan tot heden gebruikelijk was. Het laatste heeft weer tot gevolg, dat het drijfvermogen van het stuk geringer is, waardoor een kleinere hoeveelheid stortsteen kan worden toegepast. Ook het gebruik van gaas werkt tot een vermindering van het drijfvermogen mede. Een en ander leidt tot duidelijke vermindering van de kosten van het zinkstuk; e. de gewijzigde constructie maakt het mogelijk de tuinen aan de bovenzijde van het stuk steviger te

bevestigen dan bij de gebruikelijke uitvoeringsvorm; f. het maken van het nieuwe zinkstuk vraagt praktisch geen speciale vaklieden en kan voor c.a. 90% geschieden door ongeschoolde arbeiders. Dit leidt eveneens tot een niet onbelangrijke vermindering van kosten van de aanmaak; tevens is men niet meer aangewezen op de beperkte groep van speciale vakarbeiders, waarover ons land beschikt. Om een indruk te geven van de besparing, die door de toepassing van deze nieuwe uitvoeringsvorm kan worden bereikt, zij vermeld, dat onder de huidige omstandigheden (1949) een zinkstuk volgens de tot heden gebruikelijke constructie met bijkomende bestorting ongeveer ƒ 28,— per m2 zou kosten tegen c.a. ƒ 23,— bij toepassing van de nieuwe uitvoering. Omstreeks 25 jaar geleden kon door een rijswer- j ker gemiddeld ongeveer 50 m2 zinkstuk per week worden gemaakt (incl. het zinken). Door meerdere omstandigheden, w.o. de betere sociale voorwaarden, waaronder deze groep arbeiders thans werkt, kan worden aangenomen dat thans 1 arbeider ongeveer 33 m2 zinkstuk per week maakt en zinkt. Volgens opgave van bovengenoemde schrijvers bedraagt het aantal manuren per 100 m2 zinkstuk volgens het nieuwe systeem 85. Bij een week van 45 werkuren zou een arbeider per week dan ongeveer 53 m2 zinkstuk van dit systeem kunnen maken en zinken. Wat de kostenvergelijking betreft meen ik, dat een zinkstuk met een vulling van 2 rijslagen of van 1 rietlaag + 1 rijslaag en met een bestorting van 0,8 t steen per m2 zinkstuk niet gelijkwaardig is aan een zinkstuk met een vulling van 3 rijslagen of van 2 rijslagen + 1 rietlaag en met een bestorting van 1 t steen per m2 zinkstuk en dat dus niet mag worden gesproken van een besparing van ongeveer 18%. De bestorting zal, vooral bij grotere dienten, evenmin als op het gebruikelijke type zinkstuk, regelmatig over het stuk kunnen worden verdeeld. Het gegalviniseerde harmonicagaas komt op de niet of zeer onvolledig bestorte gedeelten aan de oppervlakte. Hoelang zal dit gaas in zeewater stand houden en wat zal er geschieden met de hieronder liggende rijsbossen, welke alleen op afstanden van 1,80 m, zowel in de lengte als in de breedte, worden neergedrukt door tuinen met korte tuinpalen, als dit harmonicagaas is verroest? Meer dan elders is hier een regelmatige controle van de bestorting gewenst en — indien nodig — het uitvoeren van aanvullende bestortingen. Past men gaas van roestvrij staal toe, dan bestaat het genoemde bezwaar niet, doch is er door de lichte bestorting toch nog meer kans dan bij een normale bestorting van 1 t steen per m2 zinkstuk, dat de paalworm de rijslagen of, bij een onderlaag van riet, de bovenste rijslaag aantast. Dit zou wellicht kunnen worden voorkomen door de deklaag van riet te maken. Ter besparing op het aantal manuren zou dit riet vooraf tot platen kunnen worden geperst, wat tevens het voordeel heeft dat het dunne stuk meer zanddicht wordt. Het is bekend, dat een val bij zijn ontstaan dikwijls wordt afgeremd door een dijk of een bezinking met een behoorlijke zware bestorting. Hiervoor neemt men liever niet minder dan 1 t steen per m2

stuk. Een bestorting van 0,8 t steen per m2 stuk moet voor dit doel te licht worden geacht. VII. Andere materialen tot bekleding van het onderzeese beloop. Hoewel het materiaal rijshout voor zinkstukken vele goede eigenschappen heeft, bezit het een nadeel, waardoor men wel genoodzaakt is, naar andere materialen voor oeverbekleding of naar een materiaal ter bescherming van rijshout uit te zien. Rijshout is niet bestand tegen de paalworm. De verwoestingen hierdoor aangericht, zijn waarschijnlijk zeer groot. Zeer vermoedelijk moet hierdoor soms reeds op plaatsen worden gezonken, welke nog geen 20 jaar tevoren met zinkstukken werden af gedekt. A. Caland gaf hierom in 1833 in zijn handleiding tot de kennis der Dijksbouw en Zeeweringkunde (blz. 172) de raad om zo min mogelijk hout voor zeewerken te gebruiken. Hieronder worden nu eerst behandeld de materialen, welke worden toegepast ter bescherming van het rijshout tegen de paalworm. Riet. Zoveel mogelijk rijshout wordt afgedekt met een 0,12 m a 0,15 m dikke rietlaag. Het liefst zal men dit riet daarom in de deklaag verwerken, doch de vrees voor stuktrappen door rij swerkers of vernieling door vallende zink- of stortsteen zijn de reden, dat men dit riet soms afdekt met enig rijshout, of het in de kruislaag verwerkt. Op plaatsen waar droogriet werd verwerkt in de deklaag, bleek tijdens het zinken maar zeer weinig van vertrapt riet. Het gebroken riet zinkt niet, doch gaat drijven, zodat bij het onder water komen van het stuk vlug is te zien hoeveel riet werd vernield. Het veel genoemde bezwaar, dat riet het zinken erg bemoeilijkt, is sterk overdreven. Om deze reden mag riet in de kruis- of in de deklaag of in beide lagen zeker niet achterwege blijven. Bij toepassing van riet heeft men, met het oog op de paalworm, ook wel gecreosoteerd masten staken als tuinpalen verwerkt. Aangezien masten staken bros zijn, kan toepassing ervan voor dit werk, al of niet gecreosoteerd, niet worden aanbevolen. Klei. Aangezien in meerdere boeken over toepassing van schorkloeten bij het ballasten wordt geschreven, werd klei reeds in hoofdstuk V „het nabestorten van het stuk” genoemd. In par. 132 van de A.V. 1901, de voorganger van de A.V. 1938, stond voorgeschreven: „De belasting van het in de raai gebrachte stuk geschiedt met steen, totdat de bovenzijde van al de tuinen onder water komt; eerst daarna wordt het belasten met vletgrond begona nen”. Het mag niet worden verwacht, dat op deze wijze een goede afdekking met klei van het stuk wordt verkregen. Indien eerst met klei en daarna met steen wordt geballast, kan men eerder verwachten dat het rijshout voor de paalworm ontoegankelijk wordt. In de „Handleiding tot de kennis der waterbouwkunde” door D. J. Storm Buysing, le deel (1844), blz. 353, staat te lezen: „Wanneer het stuk boven de plaats, waar het gezonken moet worden, gebracht en met de nodige

zinklijnen vastgemaakt is aan enige voor anker liggende vaartuigen, somtijds ook aan de ene zijde op de oever, dan begint men hetzelve over de gehele oppervlakte, maar hoofdzakelijk in het midden, te belasten met klei of schorkloeten, die men in kleine, langs de rand van het stuk liggende vaartuigen in gereedheid heeft. Het stuk zal dan in het midden enigszins doorbuigen en in de zinklijnen blijven hangen, tot op het ogenblik dat het water stil genoeg geworden is, om het stuk te kunnen laten zinken, zonder dat men behoeft te vrezen, dat hetzelve door de stroom uit de richting zal afdrijven”. Op blz. 355 staat verder: „Voor zinkstukken beneden laagwater, die dus van de golven niet te lijden hebben, zal men bij 0,50 el dikte rijsvulling moeten rekenen 0,18 kub. el. schorgrond per vierkante el; 0,13 last Vilvoordse steen of 0,114 last Doornikse steen per vierkante el gangboord en 0,12 last puin per vierkante el over de gehele oppervlakte van het stuk”. Omstreeks 1844 werden de gangboorden dus bestort tot een gemiddelde dikte van 0,15 m met natuursteen en 0,12 m puin en het overige deel van het stuk met 0,18 m klei en 0,12 m puin. De kosten bedroegen toen per m2 zinkstuk ƒ 2,30 en aan bestorting per m2 gemiddeld ƒ 0,91. P. J. Neyt schreef in 1893 op blz. 73 van zijn „Sprokkelingen op waterbouwkundig gebied”, dat schorgrond haar nut heeft als voorbehoedmiddel |i tegen de paalworm. Grind. Inplaats van met zinksteen kan ook worden geballast met grind. Ziet men liever hiervan af bij het zinken, dan zou overwogen kunnen worden om dit materiaal te bezigen in de 2e laag van de nabestorting en trachten dit mechanisch aan te brengen. Prijzen bestortingsmaterialen. Hieronder volgen de standaardprijzen voorjaar 1953 van enige gebruikelijke en ongebruikelijke ballast- en bestortingsmaterialen. Binnenlandse hoogovenslakken: stukslakken 30-200 mm ƒ 6,60 p. ton, franco in schip Nederlandse steenslag 20 40:30 50 mm ƒ 7,70 per ton, franco in schip Nederlandse riviergrind 10-C30 mm en grover) ƒ 2,25 per ton franco in schip op de winplaats Nederlandse riviergrind 5-(30 mm grover) ƒ 1,87 per ton franco in schip op de winplaats porfier 40-63 mm f 13,03 per ton franco v. d. wal Rotterdam Maassteen, paklaag ƒ 9,63 per ton franco v. d. wal Rotterdam Maassteen, stortsteen 10 80 kg f 10,65 per ton, franco v. d. wal Rotterdam Doorniksesteen 10 80 kg ƒ 10,87 per ton franco v d. wal Rotterdam Doorniksesteen 80 200 kg ƒ 12,07 per ton, franco v. d. wal Rotterdam Petit-graniet 10/80 kg ƒ 14,96 per ton, franco v. d. wal Rotterdam Petit-graniet 80 200 kg ƒ 15,38 per ton, franco v. d. wal Rotterdam.

Bekledingen van het onderzeese beloop zonder toepassing van rijshout. Stortsteen. Reeds eerder werd opgemerkt, dat een steenbestorting op een oever, bestaande uit zand, wordt aangebracht op zinkstukken. Met goed gevolg zijn dergelijke onderzeese oevers ook wel bestort met steen, zonder toepassing van zinkstukken. De bestorting moet dan echter een belangrijk grotere dikte verkrijgen. In de „Handleiding tot de kennis der waterbouwkunde” door D. J. Storm Buysing (1844) komt hierover het volgende voor. Op enkele laatsen, zoals langs de kapitale Helderse zeedijk, hebbende een lengte van ongeveer een half uur gaans, van het Nieuwe Diep tot bij Huisduinen, geschiedt de voorziening van de voet van de dijk, behalve met enige uitstekende stenen hoofden, door het bestorten van de teen van de dijk onder water met zware steen. Men peilt op 40 ellen afstands uit de teen van de dijk op de hoogte van volzee op vele punten een diepte van 25 tot 28 ellen en op 50 ellen afstands een diepte van ruim 30 ellen, zodat de oever hier zeer steil en weinig meer dan P/2 op 1 staat, onder welke helling de ondervinding leert, dat de steenstorting kan blijven staan. De stroom echter die door het gat van Texel en gedeeltelijk langs de voet van deze dijk loopt, verplaatst somtijds enkele stenen en doet andere navallen, totdat de stenen weder de natuurlijke helling van nagenoeg IV2 op 1 hebben aangenomen. Door zeer nauwkeurig en geregelde peilingen juist in dezelfde raaien of richtingen, die slechts 25 el uit elkaar liggen, overtuigt men zich gedurig van de staat der steenstorting en de veranderingen, die daarin mochten zijn voorgevallen, om dan de te steil staande en afvallende plaatsen door een aanvulling met steen tot een bekwame helling te brengen. Tot de bestorting gebruikt men Noorse of Drentse steen of ook wel basaltstukken van gemiddeld 50 kg zwaar; gewoonlijk rekent men dat jaarlijks 4 a 500 lasten moeten gestort worden. Zodanige steenbestorting, in genoegzam ruime mate geschiedende, levert een uitmuntende bescherming op, maar is zeer kostbaar en dus niet algemeen aan te wenden, (zie fig. 20a). Fig. 20b geeft een uitgevoerd ontwerp van de verdediging van een dijkval in de genoemde zeewering in 1771.

Zinkstukken van beton. Ruim 40 jaar geleden werden dee zinkstukken toegepast. Zij bestaan uit vierkante, gewapend-betonplaten, met zijden van ongeveer 0,97 m aan de onderzijde en 0,'94 m aan de bovenzijde en een dikte van ongeveer 0,12 m. Behalve een wapening volgens de diagonalen ligt

langs elke zijde een randwapening, welke zodanig is gebogen, dat bij elk hoekpunt een oog wordt gevormd. Door deze ogen worden bouten gestoken, voorzien van een oog en een moer. In verband met de grootte van 2 aan elkaar verbonden pontons verkrijgen de stukken een lengte van 22 m bij een breedte van 14 m. De stukken worden gemonteerd op een plaats, welke met laagwater droogvalt, terwijl de ponton met hoogwater daar boven kan drijven. Bij het hieropvolgend laagwater laat men de ponton, boven het stuk, op een stelling of op kisten rusten en wordt het stuk met meerdere zinklijnen aan lieren op de ponton verbonden. Met hoogwater worden deze zinklijnen aangehaald, zo dat het stuk tegen de bodem van de ponton wordt getrokken. Daarna wordt het naar de plaats van zinking versleept en odor de lieren gelijkmatig af te draaien op de gewenste plaats neergelegd, (zie meer genoemde schrijvers Colijn, Zwiers en Bolier). De stukken hebben niet voldaan. Ze bleken te stijf en volgen onvoldoende het oneffen beloop van de bodem of van het talud. Op Texel, nabij de Stuifdijk, waar een oevergedeelte met betonzinkstuk bij laagwater droogviel, bleek de ruimte onder het stuk voldoende te zijn voor een flink persoon in liggende houding. De vraag kan worden gesteld of de constructie werkelijk voldoet aan de eisen, welke hieraan moeten worden gesteld. Er moet dan allereerst op worden gewezen, dat de constructie veel te stijf is. Het is b.v. zeker niet mogelijk het stuk in dwarsdoorsnede een vorm te geven, als het rijzen zinkstuk in fig. 8. blz. 299 in het juninummer. Geringe uitzetting of samendrukking van het stuk is niet mogelijk. Overigens moet men in aanmerking nemen, dat er lange tijd aarzeling, soms zelfs afkeer, tegen het gebruik van beton aan zeeweringen heeft bestaan. In de laatste kwart eeuw neemt het gebruik van beton toe. Vele soorten betonblokken worden regelmatig aan glooiingen verwerkt. Het is te verwonderen, dat geen enkele poging werd gedaan om het betonnen zinkstuk soepeler te maken en op daartoe geschikte plaatsen toe te passen. Zou men de platen niet te groot maken, b.v. 0,40 x 0,40 x 0,15 m, met ongeveer in het midden der dikte, zowel in lengte- als in breedterichting der platen ingebetonneerd een gasbuis en aan 2 zijkanten een veerkrachtige voegrib, een en ander als getekend in fig. 21, dan zouden door, van plastic mantel voorziene staaldraden in 2 richtingen door de buizen te trekken, soepele stukken van gewenste afmetingen kunnen worden gevormd, welke op de oude wijze zouden kunnen worden gezonken. De ongewapende platen zouden ook soepel aan elkaar kunnen worden verbonden, als in fig. 21 getekend of op nog andere wijze. Ze zouden aan de onderzijde desgewenst van nokken kunnen worden voorzien, om een vastere ligging te verkrijgen. Verwacht mag worden, dat deze stukken bij een afnemende oever de afname langs de randen van de verdediging kunnen volgen en het bezonken oevergedeelte voldoende beschermen (zie ook fig. 19). Voor het zanddicht maken van het stuk zou on-

der de platen een doorlopende rietmat kunnen worden bevestigd. Keileem. Op het onderzeese beloop voor de koppen van enkele hoofden aangebrachte keileem bleek door de stroom vrij snel weg te schuren. Dit materiaal kan dus een gebruikelijke bezinking met steenbestorting niet vervangen. Wellicht zal het in sommige gevallen de taak van het zinkstuk kunnen overnemen. Mijnsteen. In de laatste jaren wordt in betrekkelijk kleine hoeveelheden voor waterbouwkundige werken mijnsteen gebezigd. De hiermede opgedane ervaring is nog gering, zodat nog niet kan worden medegedeeld of een bekleding van de oever met mijnsteen de taak van het zinkstuk met de steenbestorting of alleen die van het zinkstuk kan overnemen. Asja.lt zinkstukken. In de uitgave „Toepassing van asfalt in waterbouwkundige werken” door Ir. J. H. van der Burgt, hoofdingenieur-directeur van de rijkswaterstaat, worden de verschillende zinkmethoden van asfaltkraag- en zinkstukken behandeld. Voor de samenstelling van asfaltstukken wordt naar deze uitgave verwezen. I ndiep water aan zee werden voor zover mij bekend, nog geen asfaltzinkstukken gezonken. Als kraagstuk aan zee werden enkele stukken gezonken volgens de in het werkje genoemde drijfmethode systeem van der Oord. Het zinken van een dezer stukken is beschreven door J. C. Visser in OTAR nr. 5 van november 1952. Uit deze beschrijving blijkt, dat het asfaltstuk, lang en breed 30 m, dik, 0,10 m (zie fig. 22, overgenomen uit genoemd artikel) tijdens het drijven niet

vlak bleef, doch in het midden iets opbuigt. Daaidoor bedroeg de diepgang aan de randen ongeveer 0,30 m. Het verslepen leverde geen moeilijkheden op en kon tamelijk ruw weer verdragen. Het zinken op een diepte van 4 m verliep uitstekend. Uit een ingesteld duikeronderzoek bleek het gezonken stuk zonder plooien vlak op de bodem te liggen. In fig. 22 is een doorsnede, evenwijdig aan de L.W.lijn, over het stuk getekend, waarbij dit gereed ligt tot zinken. De op het stuk werkende troskrachten waterdruk en eigen gewicht zijn daarbij aangegeven. Daaruit blijkt waarom het stuk in deze doorsnede de vorm heeft van een enigszins naar boven doorgebogen plaat. Uit bij de beschrijving gevoegde, toelichtende foto’s en tekening blijkt, dat het stuk met de kentering van vloed naar eb werd gezonken. Door de inham was het eenvoudig om het water toe te laten ongeveer op het midden van het stuk, waardoor het nabij de inham waarschijnlijk spoedig op het beloop zonk. (zie stippellijnen in doorsnede A-B van fig. 22). Duidelijk blijkt uit een der foto’s, dat de aanstromende (vloed-)zijde van het stuk sneller zonk dan de ebzijde en dat ongeveer in het midden van de zeezijde het stuk nog enigszins omhoog kwam. Men ziet hier dus dezelfde verschijnselen als bij het zinkende rijzen stuk. Echter zijn de omstandigheden bij het laatste belangrijk gunstiger. Bij een stuk, met afmetingen als het beschreven asfaltstuk, kan even voor het zinken een doorbuiging in het midden aanwezig zijn van ongeveer 10 m en zou in het onderhavige geval het stuk met de lengteas dus

gemakkelijk aan de grond kunnen worden geballast. De onregelmatige vormveranderingen tijdens het zinken, zijn hier nog moeilijker te voorkomen dan bij rijzen stukken, zodat het niet geraden schijnt asfaltstukken volgens de zinkmethode in diep water te zinken. Betonnen zinkstukken worden gezonken vanai pontons. Zouden op deze eenvoudige wijze, volgens welke het stuk steeds juist op de gewenste plaats kan worden neergelegd, geen asfaltstukken kunnen worden gezonken? Een enkele maal hoort men wel spreken over het aanbrengen van asfaltzinkstukken vanaf een cilinder, waarop zij vooraf zijn gerold.

Bij dit systeem is het denkbaar dat een groot stuk wordt gemaakt op een plaats aan vaarwater, waar de samenstellende materialen op de voordeligste wijze kunnen worden verkregen; hier op de cilinder wordt gerold en van hier wordt vervoerd naar de plaats waar het moet worden gezonken. De wijze, waarop kan worden gezonken, is schematisch aangegeven in fig. 23. Volgens octrooiaanvrage nr. 183685 Ned. van de N.V. De Bataafsche Petroleum Maatschappij te ’sGravenhage wordt een asfaltmat op een glooiende oever aangebracht vanaf een plateau op een zich in water bevindende ondersteuning. Hierbij kan de

oever over zeer grote lengte van een asfaltbekleding worden voorzien. Ook deze methode schijnt meer geschikt voor kraagstukken dan voor zinkstukken in diep water. VIII. Geschiedkundige aantekeningen. Voor zover bekend werden tot de 16e eeuw de door stroom aangevallen onderzeese oevers niet verdedigd. Tijdig werden inlaagdijken gemaakt, waarop men zich bij doorbraak van de zeedijk terugtrok. Het onderhoud van de inlagen (inseten) was reeds in 1290, blijkens een brief van Graaf Floris de Ve aan die van Schouwen, opgelegd aan hen, die met dat van de zeedijk vóór de doorbraak waren belast. In de loop van meerdere eeuwen werden hierdoor grote stroken bedijkt land prijsgegeven. Bij nieuwe inpoldering werden de oude zeedijken meestal opgeruimd. Om bij inundatie van de polder de schade te beperken, beval Philips van Bourgondië in 1425 om in dat geval de oude zeedijken als slaperdijk te laten liggen. In de 16e tot de 19e eeuw werd getracht om de achteruitgang van de onderzeese oever tegen te gaan door hoofden of dammen. In de „Tegenwoordige Staat der Verenigde Nederlanden”, 10e deel (1753), op blz. 263, leest men van de dijken van de Zuidwatering van de polder Walcheren, dat deze van het ene tot het andere einde bestaan uit opgevoerde dijken, met mat, rijs- en staketwerk gedekt en van zeer vele, dicht bij de ander staande paalhoofden voorzien, tussen welke de zee door haar malingen, grotere diepten veroorzaakte, zodat men lange palen, van 40 tot 60 voet, tot onderhoud van die hoofden nodig had en bovendien tussen dezelve de diepten gedurig moest trachten op te hogen met rijs en steenvakken, die men tussen schepen op touwen boven ’t water moest maken en wel door malkander gewerkt en verbonden naar de grond laten zinken, ’t geen zeer kostbaar en niettemin zonder de gewenste uitwerking was. Verder leest men, dat de genoemde diepten verscheidene vallen veroorzaakten, tot in de kruin van de dijk, waardoor zelfs de hoofden wegzonken en dat in 1725 zich een zandplaat opwerkte, ter plaatse waar een van ’s Lands oorlogsschepen door een zware storm verongelukt en gezonken was. Sedert is aan de Zuidwatering, waar de zware diepten waren, enige aanwas gekomen, waarbij kwam, dat de hoofden, door het vernielend zeegewormte opgegeten zijnde, zo ver niet meer in zee konden worden gewerkt. De inkorting van de hoofden heeft de malinge en draainge van het water doen ophouden, waardoor men nu jaarlijks enige aanwas van grond krijgt en de onkosten meer dan de helft verminderd zijn. In „Sprokkelingen op waterbouwkundig gebied” door P. Neyt (1893), blz. 80-81, wordt gehandeld over een bekroonde prijsvraag over dijkvallen, van het Zeeuws Genootschap der Wetenschappen, van 1771 waarin B. Nebbens het volgende schrijft over het vervaardigen van zinkstukken: Zodanige zinkstukken, weet men, worden op verschillende wijzen gemaakt, of op de naastbij gelegene schorren, voorgronden, of wal, en dan op het werk gevlet en aldaar voorts belast en gezonken, of anders tussen twee vaartuigen, die op het werk,

juist op de plaats, daar ’t stuk moet zinken, liggen, wel gemeerd en met juffers van de andere gespalkt, tussen welke vaartuigen men drie, vier of meer touwen, naar de grootte van ’t stuk, spant, alsmede genoegzame quantiteit wiepbanden, waarop men dan vervolgens enige lagen rijs werpt en zoveel doenlijk regelmatig schikt, die gevolgd worden door enige dwarslagen, ter dikte dat men daarop staken kan slaan en tuinen kan, welke tuiningen dan bezet worden met brik, Vilvoordse steen of knoeten, om het stuk te belasten; wijders legt men daarop weder enige lagen rijs, zo overlangs als dwars, wel in ’t verband gewerkt, met staken geslagen en betuind, voorts belast als voren; zulks herhaalt men, zo dikmaal naar mate men het stuk zwaar nodig heeft te maken; als dan dik genoeg zijnde, worden de onder het stuk heen hangende wiepbanden wel aangehaald en aan de tuinen, of expres op ’t stuk daar toe geslagen palen, vastgemaakt, voorts het stuk met steen of knoeten belast, tot men met voorzichtig laten doorschieten der onderliggende touwen, bespeurt, dat het stuk egaal naar de grond toeneigt; ’k zeg egaal, om dat men wel te zorgen heeft, dat het stuk geen slagboeg hebbe, maar vierkant op de grond kome, want anders kentert het ligt, werpt zijn ballast af en komt in stukken boven, of blijft ook wel met de ene of andere hoek hangen, en dan wordt het gevaarlijk werk, enz. Beide beschrijvingen hebben waarschijn1 ijk betrekking op onderzeese dammen of hoofden, tot ongeveer 6 el of meer boven de bodem. Later kwam men tot de uitspraak, dat deze een opstuwing van ’t water daarboven en van neren daar beneden veroorzaakten, terwijl zij de onderzeese, benedenwaartliggende oever dan nog bovendien aan ontgronding blootstelden door een nadelige overstorting. De paalworm werd voor het eerst in ons land waargenomen in 1731 en wel in Friesland en in Zeeland. In „Andries Vierlingh, Tractaet van dijckagie”, in 1920 uitgegeven door Dr. J. de Hullu en Ir. A. G. Verhoeven is telkens sprake van waesen en wellingen. Hierover werd in het septembernummer van 1941 door Huitema en in het decembernummer van 1942 door van Breen opgemerkt, dat, hoewel veelal wordt aangenomen dat waesen een soort van zinkstuk zijn, dit niet het geval is. In de 2e helft van de 18e eeuw had een gedeelte van de Helderse zeewering ernstig te lijden van dijken oevervallen. Dit gedeelte werd, zonder dat de zandige oevei vooraf werd bezonken, zeer zwaar met steen bestort. Behoudens door enkele kostbare zinkwerken, uitgevoerd tussen de jaren 1736 en 1741 aan de oude dijk van de Zuidhoek bij Zierikzee (kosten ƒ 282.723,—) en in het jaar 1739 aan de vrije polder de Vier bannen van Duiveland (kosten ongeveer ƒ 190.000,—), schijnt vóór de 19e eeuw de bescherming van de onderzeese oever met zinkstukken niet te hebben plaats gehad. Na A. Caland is het aan de raad van de waterstaat voor Zeeland, ingesteld bij beschikking van de minister van Binnenlandse zaken, dd. 9 juni 1860, no. 143, 3e afdeling, en aan M. B. G. Hogerwaard toe te schrijven, dat in de 19e eeuw meer eenheid is gekomen in de wijze van verdediging der Zeeuwse kus-

ten en dat meer doeltreffend dan vroeger aam het behoud van die oevers werd gewerkt. Het stelsel met dwarsstroomse stukken, breed 12 tot 20 m, met tussenruimten tot 60 m (en meer), en reikende tot de grootste diepte, bleek nadelig te werken. Zodoende ging men meer en meer over tot het kostbaarder stelsel van een aaneengesloten bezinking van de meest aangevallen oevervakken. De bestorting bedroeg aanvankelijk per m2 0,18 m3 schorgrond en 0,12 last1) puin, terwijl de gangboorden per m2 nog extra werden belast met 0,13 last Vilvoordse of 0,114 last Doornikse steen. Tussen 1840 en 1855 werden nog zinkstukken met half-cirkelvormige koppen tot in de grootste diepte gezonken, met een rijsvulling, dik 0,40 m, en per m2 belast met 0,10 m3 vletgrond, 0,05 last Vilvoordse steen en 0,10 last puin. Na 1855 werden op het uit trappen bestaand talud van de onderzeese oever van de polder Borssele, gedeeltelijk bestaande uit kleiachtige grond en derrie geen stukken meer gezonken, doch werd hierop met gunstig gevolg een bestorting 'aangebracht, op 20500 m2 oever van 10265 last Doornikse steen en 3075 last Vilvoordse steen. Voor de Wilhelminapolder werd in 1856 een gedeelte aaneengesloten bezinking aangebracht, belast met zoveel vletgrond als nodig was om gemakkelijk te kunnen zinken en per 100 m2 bestort met 6 last Vilvoordse en 13 last Doornikse steen. De denkbeelden van een in 1858 aangestelde hoofdingenieur van ’s-rijkswaterstaat in Zeeland, omtrent de wijze, daarop de onderzeese oevers op de meest bedreigde punten van de calamiteuze polders behoren te worden beveiligd, waren afwijkend van die van zijn voorgangers. Aangezien de belangen van.de schatkist, van de polders en van het vaarwater daarbij in hoge mate waren betrokken, werd door de minister van Binnenlandse Zaken bij beschikking van 9 juni 1860, no. 143, 3e afdeling, een raad van de waterstaat voor Zeeland ingesteld, met de opdracht o.a. om te onderzoeken, welk stelsel van oeververdediging voor de calamiteuze polders behoorde te worden aangenomen. Bij het onderhoud en de verbetering van de dijken en oevers was de rijkswaterstaat toen nog veel nauwer betrokken, dan thans het geval is. Uit het verslag van deze raad blijkt o.a. dat de hoofdingenieur B. P. G. van Diggelen tegen de aaneengesloten bezinking het bezwaar had van het vergankelijke van het materiaal vgn rijzen stukken (het rijs zou zich na enige jaren oplossen) en verder dat de steeds voorkomende verdieping aan dc voorrand der stukken aanleiding is tot het afbreken van gedeelten van de stukken en dat bezijden de steenstorting uitschuring ontstaat. Hij verwachtte meer van het maken van dammen of hoofden (stroomleidende werken ). De overige leden verwachtten van dammen of hoofden onheil. Zij bleken veelal de oorzaak van verdiepingen en vallen te zijn en van een kostbaar t) 1 last = 2000 Nederl. ponden of kilogram = 2 t. 1 el = 1 m. zie K.B. van 21 augustus 1816, 29 maart 1817.

onderhoud. Deze deskundigen menen, dat een aaneengesloten bekleding van rijzen zinkstukken met steenbestorting, van zandige oevers, en van een steenbestorting van oevers, bestaande uit klei of derrie, de oevers in Zeeland kan behouden, mits met een zwaardere bestorting dan tot toen gebruikelijk. Er wordt op gewezen dat vele stukken verloren gingen door onvoldoende bestorting. Als voorbeeld wordt o.a. genoemd de polder Stavenisse, waarvoor in 28 jareu 25 bunders (250.000 m2) zinkstuk aan de grond werden gebracht voor ƒ 466.800,—. Hiervan bleef weinig of niets over. Aangeraden worden stukken met een rijsvulling dik 0,40 a 0,50 m, tot de grootste diepte, te bestorten met ongeveer 1 t natuursteen per m2 (dikte 0,50 a 0,60 m). Deze stukken dienen alleen als grondslag, waarop de steen rust. Op de zwaar aangevallen oever van de polder Borssele, bestaande uit vaste kleispecie of derrie, welke in banken was afgebrokkeld en daardoor een trapvormige helling verkreeg, hielden herhaaldelijk aangebrachte zinkstukken geen stand. Men bleek er van overtuigd, dat in een dergelijk geval beter een gedeelte van de kosten voor de zinkstukken kan worden besteed aan meerdere bestorting. Verder wordt aangeraden zich, door voor- en naj aarspeilingen in vaste raaien, te overtuigen of er veranderingen in de bestorting ontstaan en zo nodig de te zwakke bestorting te versterken door een aanvullende bestorting. In Waterbouwkundige aantekingen over de Zeeuwse oeververdediging door J. F. W. Conrad, hoofdingenieur van de waterstaat in Zeeland” (1874) gaat de schrijver de invloed na van verschillende, vroegere op diep water gemaakte hoofden of dammen (ook blinde dammen), aan diverse zeeweringen aangebracht met de bedoeling om door stroom aangevallen oevers te ontlasten. Het resultaat was steeds teleurstellend, ook wanneer die hoofden volgens het denkbeeld van Machielse op een ter andere zijde van de langs de zeewering voorkomende geul gelegen plaat werden aangebracht. Steeds was het gevolg een sterkere afneming van de oever en een toename van het aantal dijken of oevervallen. Bij goed uitgevoerde, aaneengesloten oeververdedigingen constateert hij gunstige resultaten. Voor een daarvoor in aanmerking komende directe bestorting beveelt hij aan: bij hevig aangevallen oevers: 120 t zware en 40 t lichte steen op 100 m2; bij minder hevig aan stroomschuring blootgestelde vakken resp. 80 en 25 t op 100 m2 terwijl op sommige punten een mindere hoeveelheid voldoende wordt geacht. De hoofdingenieur van de provinciale waterstaat van Zeeland M. G. B. Hogerwaard schreef een tweetal werken, welke in Zeeland nu nog worden geraadpleegd. Uit zijn „Memorie over de verdediging van Zeeuwse oevers”, geschreven in 1890 en uitgegeven in 1893, is het volgende ontleend. In 1890 bedroeg de lengte der waterkeringen in Zeeland 530 km, waarbij nog komt 50 km kust, beschermd door duinen. Aan de calamiteuze polders is 174 ha onderzeese oever beschermd door zinkwerk met bestorting of enkele bestorting, aan de

fslot Zinkwerken en Steenbestortingen) vrije polders bedraagt deze oppervlakte 128 ha. Aan dijk- en oevervallen wordt meer dan gewone aandacht besteed. Volgens de schrijver kwamen tussen 1860 en 1890 niet minder dan 237 min of meer belangrijke afschuivingen of vallen voor. In de 20e eeuw werden voor zwaar aangevallen oevers de volgende, reeds eerder beschreven wijzigingen van de constructie van rijzen zinkstukken aangebracht: het met een kern van ijzerdraad wapenen van de wiepen; De reeds door A. Caland genoemde verlenging en verbreding van de stukken tijdens het zinken wordt hierdoor voorkomen; knijpbanden van wiepen met verzinkt ijzerdraad; meer gebruik van Gelders rijshout; toepassing van riet in kruis- of deklaag; het omgeven van de rijsvulling door een net van metaalgaas. Verdere veranderingen zijn: bij het zinken en storten toepassen van zolderbakken inplaats van steenschepen (tjalken); bij het storten van steen wordt meer rekening gehouden met afdrijving door stroom; zinkstukken van gewapend beton (systeem de Muralt) werden gezonken. Zij voldeden niet; opkomst asfaltzinkstukken; bestortingen met keileem; bestortingen met mijnsteen.

Enige waterbouwkundige constructies te Delfzijl

(get.) P. Blokland.

1. Algemeen. In verband met de stormachtige ontwikkeling van het sodaobject, te Delfzijl, is de uitvoering van een reeks waterbouwkundige werken noodzakelijk, welke meer of minder direct verband houden met deze ontwikkeling. De bestaande kadelengte van het provinciaal havenbedrijf zal worden vergroot met 120 m en over de buitenhaven zullen een 2-baans verkeersbrug en een enkelsporige brug worden gebouwd. De uitmonding van het Eemskanaal wordt verlegd en nieuwe sluizen hiervoor zijn te Farmsum in aanbouw. De haven wordt uitgebreid en verbindingswegen zijn in uitvoering. In dit artikel zal de bouw van de kade en van de verkeersbrug met spoorbrug worden beschreven. Een situatie van deze nieuwe werken is aangegeven in figuur 1. 2. Bodemgesteldheid. De werken worden uitgevoerd in de natte, in de bestaande haven van Delfzijl. De havendiepte ligt ter plaatse van de te maken constructies op 7,50 m — N.A.P. Tot 10,50 m — N.A.P. bestaat de bodem uit zeeklei met sondeer-

waarden van 15 a 20 kg cm2. Vanaf 10,50 m — N.A. P. tot op grote diepte bevindt zich potklei met zandlenzen, met sondeerwaarden van 20 tot 35 kg/m2. De wrijvingsweerstand van deze potklei is zeer groot. De ervaring met bestaande constructies in dit gebied heeft geleerd, dat zettingen en verschuivingen onder invloed van verticale belastingen zijn te verwachten. Voorwaarden voor constructies in dit gebied zijn: a. de bodembelastingen op de potklei dienen zo gering mogelijk te zijn; b. grote horizontale krachten op de constructies moeten worden vermeden; c. indeling van de constructie, indien mogelijk, zodanig dat ongelijke zettingen geen nadelige gevolgen kunnen opleveren. 3. Constructieve overwegingen. In verband met het bovenstaande zijn in principe 4 constructiemogelijkheden in beschouwing genomen. Duidelijk is, dat de gebruikelijke wijze van aanstorten van grond en het maken van een kademuur of beschoeiing, verankerd aan ankers of ankerplaat op palen, tot moeilijkheden aanleiding geeft, door de grote horizontale krachten die hierbij optreden. Bovendien is bij het opmaken van vergelijkende begrotingen gebleken, dat deze werkmethode niet het goedkoopst is. Uitgewerkt en vergeleken zijn: a. een hooggelegen plaat, gefundeerd op putten, welke door ontgraving op diepte worden gebracht ; b. een hooggelegen plaat, gefundeerd op schroefcylinders, met een schroefbladdiameter van 3,50 m en een cylinderschachtdiameter van ongeveer 1 m; c. een hooggelegen plaat, gefundeerd op geheide betonpalen; d. een hooggelegen plaat, gefundeerd op kolommen, welke op hun beurt gedragen worden door, in de grond gemaakte, palen, welke voldoende ver uit elkaar staan om de kleef van de ene paal niet te laten beïnvloeden door de nevenstaande palen. De onder a. en b. genoemde constructies, waarbij de druk over de ondergrond zeer gelijkmatig verdeeld wordt, zonder dat het bovengewicht te groot wordt, zijn ongetwijfeld de mooiste oplossingen, evenwel helaas ook de duurste. De prijs hiervan lag ongeveer 20 % boven die van de constructies b. en c. De onder c. genoemde constructie is verworpen, omdat de heipalen vrij dicht op elkaar kwamen en grote krachten in de palen optreden bij het heien. Dit leidt tot scheuren in de ongeveer 10 m in het water vrijstaande heipalen, welke daardoor zeer snel door het agressieve water worden aangetast. Tenslotte kwam in- aanmerking de onder d. genoemde constructie. Teneinde zoveel mogelijk tegemoet te komen aan de bezwaren van ongelijke zettingen, zijn de belastingen, in overleg met het Laboratorium voor Grondmechanica, afgestemd op de te verwachten zettingen en zijn voldoende dilatatievoegen in de bovenplaat toegepast, om scheurvorming tegen te gaan, (zie fig. 2) 4. Beschrijving van de constructie. a. Kadeplatform met aanbruggen voor de spoorbrug en de verkeersbrug Het platform met de aanbruggen bestaat uit een hooggelegen plaat (bovenzijde ligt op 3,40 m '■

N.A.P. gelijk met het haventerrein), gefundeerd op betonkolommen, welke op vibropalen rusten (zie fig. 3).

Onder iedere kolom staan 3 vibro-palen, 1,40 m hart op hart, gerangschikt in de hoekpunten van een gelijkzijdige driehoek. Bij een afstand van 1,10 m hart op hart is het gevaar, dat in de potklei de ene paal een andere, reeds gemaakte paal beïnvloedt, niet meer aanwezig. Dit is gebleken uit de ervaringen, welke met vibropalen bij de sodafabriek zijn opgedaan. Zekerheidshalve is hier de afstand onderling iets groter genomen dan bij die fabriek. De paalschoen van de vibropalen heeft een diameter van 70 cm, terwijl de buis een diameter heeft van 43 cm. Dit verschil is nodig, daar anders de potklei, welke om de schoen heenknelt bij het hei-

en, zo vast tegen de buis komt te drukken, dat de kleefweerstand het trekken van de buis onmogelijk maakt. De uiteindelijke diameter van de betonpaal wordt 50 cm. De palen worden geheid met een drijvende vibrostelling, welke voor dit doel speciaal is opgebouwd. De heibak wordt op zijn plaats gehouden door spuds. De palen kunnen tot op 5 cm nauwkeurig worden geheid, ondanks spuistromen en eb en vloed. De paalpunt reikt tot een diepte van 15,30 m — N.A.P. De bovenkant van de paal komt gelijk met de bodem te zitten. Door het oplassen van een stalen bus rond de wapeningskorf, is het mogelijk de paal ongeveer 60 cm boven de bodem op te trekken. Nadat een groep van drie palen is gemaakt, wordt door een duiker met een slibpomp onder water een krater van ongeveer 50 cm diep gemaakt. Daarna wordt de stalen bekistingskolom gesteld en in de kleilaag gedrukt. De duiker begeeft zich in de kolom en maakt zorgvuldig de paalkoppen schoon. Met een stortkoker, welke zich met zijn onderzijde steeds onder het gestorte betonoppervlak bevindt, wordt nu het wijde gedeelte van de stalen buis met onderwaterbeton gevuld. Na een week wordt de kolom leeggepompt, het cementslib afgehakt en de kolom verder in de droge gevuld met beton. In het begin heeft deze procedure nogal wat moeilijkheden gegeven, daar door de spuisluizen veel stro en strokartonresten worden gespuid, welke zich om de hoog opstekende wapeningskooien der vibropalen hadden afgezet. In enkele gevallen had de duiker 10 uur nodig om de paalkoppen schoon te maken. Het vereist van de duiker zeer veel technisch gevoel en verantwoordelijkheidsbesef om de zorgvuldigheid van de uitvoering te blijven betrachten. Bovendien is steekproefsgewijze door een andere duiker het werk gecontroleerd. De stalen mal blijft in het werk achter en vormt een extra reserve, zolang hij niet is weggeroest. Om dit wegroesten nog enigszins te vertragen zijn de kolommen vanaf L.L.W. tot het boveneinde behandeld met becenol. De belasting op 1 kolom bedraagt 150 ton, hetgeen overeenkomt met een drukspanning in het onderwaterbeton van ongeveer 3 kg'cm2.

Het palenplan van fig. 4 laat zien hoe de kolommen onder het kadeplatform en de aanbruggen zijn verdeeld. Over de kolommen worden gewapend betonbalken gestort. De bekisting wordt ondersteund door geconstrueerde stalen dragers, welke op hun beurt aan de kolommen worden opgehangen. Over de balken worden voorgespannen betonplaten gelegd, waaruit een deuvelwapening steekt. Over de voorgespannen platen komt een afstortlaag. Door de deuvelwapening werken beide platen als één geheel. De platen worden in een betonfabriek vervaardigd en zijn voorzien van voorgespannen snaren. Na het storten en trillen der platen worden ze in een stoomkamer gestoomd. Ter controle zijn 2 proefplaten met afstortlaag onderworpen aan een proefbelasting, waarbij is gebleken, dat de berekende scheurveiligheid en breukveiligheid ruimschoots worden bereikt. De voorzijde van het kadeplatform, waarover de kraan en een goederenspoor rijden, worden in het werk gestort. De figuren 5, 6 en 7 geven enkele doorsneden over het platform. Om de aansluiting aan het bestaande haventerrein ter plaatse van de kraanbaan te kunnen overbruggen, worden voorgespannen betonbalken, welke evenals de platen vooraf in de fabriek worden vervaardigd, gelegd, waarover weer een afstortvloer wordt aangebracht. De voordelen van deze voorgespannen onderdelen zijn de geringere kans op aantasting door weersinvloeden en het kleine eigengewicht.

De gehele kade is berekend op een nuttige belasting van 6 ton per m2. De aanbrug voor de spoorbrug is berekend op de door de N.V. Nederlandsche Spoorwegen gestelde eisen. De aanbrug voor de verkeersbrug is berekend op het verkeer volgens klasse A van de V.O.S.B. Het gedeelte van het platform, waar voorgespannen platen zijn toegepast, is bovendien berekend op een golfdruk omhoog van 2 t.m2, daar bij hoog water alles onder water komt en in de haven een golf van ongeveer 50 cm optreedt bij de waterstanden, overeenkomende met de onderzijde van de plaat. De voorzijde van de kade is met trekconstructies verankerd aan het verdere kadeplatform, om de bolderkrachten over meerdere kolommen te kunnen verdelen. Voor de kade komen op regelmatige afstanden tropisch hardhouten vloedpalen, welke verend tegen de kade zijn afgesteund en met een kettingconstructie aan de kade worden verankerd. Figuren 8 en 9 geven enkele details van deze constructies. Het landhoofd en de eerste onderslagbalk (zie figuur 6) zijn op geheide betonpalen gefundeerd, daar geen vibropalen in de bestaande glooiing met bestorting kunnen worden geheid en het plaatsen der kolommen moeilijkheden zou opleveren. b. Brugpijlers De fundering van de brugpijlers bestaat eveneens uit kolommen, gefundeerd op vibropalen (zie figuur 10). Op de kolommen wordt een vierkante tafel gestort, welke precies op hoogte wordt afgewerkt. Intussen worden de pijlerbakken op het werkterrein in delen gemaakt. Deze pijlerdelen worden om en om gestort. In de naden worden houten latten gestort, om later, na de plaatsing, de gehele bak waterdicht te kunnen breeuwen. In ieder pijlerdeel komen 2 vierkante sparingen, waar de paalkop doorheen kan, doch de vierkante tafel niet. Met een ter plaatse aanwezige bok worden de delen één voor één op hun plaats gezet. In de aldus geformeerde bak worden de pijlers verder afgebouwd. Onder aan de pijlerbakken zijn zogenaamde schorten gemaakt, welke beneden laag water reiken. Dit vangt scheepsstoten op en voorkomt, dat de schepen met hun berghouten onder de pijler komen en aldus schade varen. 5. Uitvoering. Het werk wordt uitgevoerd door de N.V. tot Aanneming van Werken v/h H. J. Nederhorst te Gouda, onder directie van de Rijkswaterstaat, directie „Sluizen en Stuwen”, te Utrecht. De bovenbouw van de bruggen wordt verzorgd door de Rijkswaterstaat, directie Bruggen, te ’s-Grar venhage, welke tevens het beweegbare gedeelte heeft ontworpen. De werken zullen 1 januari 1958 zover moeten zijn gevorderd, dat de Spoorwegen van de brug gebruik kunnen maken. Utrecht, juni 1957. De ingenieur 1ste klasse van de Rijkswaterstaat,