1e Redacteur: T. Huitema, Eikenlaan 16 te Zeist, tel. 03404

3031 ; 2e Redacteur: 8. Hakkeling, Kanaaldijk ZJZ te Umuiaen, tel. 02550-5054; Eindredacteur: F. W. van Gulick, Slachthuiskade 1 te ’s-Gravenhage, tel. 01 700-986360. Administratie Uitgeverij Ten Hagen N.V., Postbus 1067, 's-Gravenhage, tel. 01700-986360. Prijs per jaargang f5.75 fr. per post. Losse nummers f0.50 per stuk

INHOUD

pag. Het stuwcomplex te Hagestein, door J. Hof . . 243 Het eerste deel van het rapport van de Staatscommissie van advies inzake de status van de ambtenaren, door Meesteres262 Jaarverslag 1957 van het Rijkswegenbouwlaboratorium265 Examen diploma straatmaker267 Stichting bevordering wegenbouw267 Veiligheidsprijsvraag 1958  267 Stroefmaken van glad geworden wegverhardingen 268 Stichting vakopleiding bouwbedrijf 268 Personalia 268

Het stuwcomplex te Hagestein

J. Hof,

door

technisch hoofdambtenaar

le klas bij de Directie Sluizen en Stuwen

Inleiding Het stuwcomplex te Hagestein is één van de drie stuwcomplexen, welke zijn ontworpen in de Nederrijn en de Lek als onderdeel van de kanalisatie van deze rivier. Het doel, dat met deze kanalisatie wordt beoogd, is tweeledig: 1. de verbetering van de zoetwater-voorziening van de noordelijke provincies door vergroting van de afvoer van de IJssel in tijden van lage Rijnafvoer; 2. de verbetering van de bevaarbaarheid van de IJssel, het Pannerdens kanaal, de Nederrijn en de Lek. Beziet men de gemiddelde afvoer van de Rijn, die gedurende 50 dagen per jaar wordt onderschreden, dan blijkt dat de vaardiepte van de Nederrijn en de IJssel thans in deze perioden 1.70 m bedraagt. Door de kanalisatie zal deze worden vergroot tot 2.80 m. De drie stuwcomplexen zullen respectievelijk worden gebouwd in Hagestein, Amerongen en Driel (afb. 1). Algemeen Het stuwcomplex Hagestein wordt gebouwd in de zuidelijke van de Lek gelegen uiterwaard, oostelijk van Vianen, nabij het dorp Hagestein in de provincie Zuid-Holland. Het complex omvat een stuw met beweegbare keringen en een schutsluis. Het wordt door nieuw te graven toeleidingskanalen zowel beneden- als bovenstrooms met de Lek verbonden, waardoor tevens een bocht in de rivier wordt af gesneden. In het gedeelte van de Lek, dat komt te vervallen, wordt een dam gemaakt (afb. 2). De hoogte van deze dam wordt zodanig gekozen, dat bij zeer hoge afvoeren het water over de dam kan af vloeien.

Afb. 1. Situatie drie stuwcomplexen.

De stuw krijgt twee scheepvaartopeningen, elk 48 m breed, onderling gescheiden door een pijler van 14 m breedte, waarin een waterkracht-turbine en een fijnregelschuif zijn aangebracht. In de landhoofden van de stuw worden vispassen ingebouwd. Door een tunnel onder de beide scheepvaartopeningen wordt zowel een toegang gemaakt tot de landhoofden en pijler onderling als van oever tot oever. De sluis krijgt een gegarandeerde breedte van 18 m en een nuttige kolklengte van 220 m. Door een tussenhoofd kan de kolk worden onderverdeeld in een lengte van 90 m en één van 110 m. Beide kunstwerken worden in een bouwput gebouwd. Door een tijdelijke ringdijk, welke dezelfde hoogte heeft als de bandijk (ab. 3), zijn bouwput en werkterrein tegen hoogwater beveiligd. Bouwput en bronbemaling (afb. 3) De bouwput voor de sluis en de stuw is in den natte gegraven tot een diepte van 7 m— N.A.P., de verdere ontgravingen zijn in den droge uitgevoerd. De ondergrond ter plaatse van de kunstwerken bestaat uit: 1. een moeilijk water-doorlatende laag, bestaande uit rivierklei of lemig zand en reikende van maaiveldhoogte (2 m 4- N.A.P.) tot ongeveer 0,50 m + N.A.P. 2. een watervoerende, middelfijn tot zeer grofzandig pakket, gelegen van ongeveer 0,50 m + N.A.P. tot 3 m — N.A.P. 3. een moeilijk waterdoorlatende klei-veenlaag, welke reikt van 3 m — N.A.P. tot ongeveer 7 m — N.A.P. en plaatselijk tot 9 m — N.A.P. 4 een uit matig fijn tot zeer grofzand opgebouwd watervoerend pakket, hetwelk zich onder de kleiveenlaag tot grote diepte voortzet. De onder 3 genoemde klei-veenlens verdeelt het grondwater in twee gebieden: a. Het boven deze lens gelegen ondiepe grondwater. Dit wordt door een damwand, die van maaiveld tot in de klei-veenlens reikt, afgeschermd van de bouwput en wordt niet bemalen. Op enkele lekken na is deze wand waterdicht. De lekken zijn waarschijnlijk te wijten aan plaatselijke onregelmatigheden in de klei-veenlaag. b. Het onder deze lens gelegen diepe grondwater. Dit water wordt bemalen door een bronbemaling met diepwelpompen welke in filters zijn geplaatst. Voor de permanente bemaling was gerekend op 43 bronnen rondom de bouwput, met filters tot 35 m — N.A.P. en een pompcapaciteit per bron van 100 kub. m per uur. Doordat later de ontgravingen dieper zijn voortgezet dan tijdens het opmaken van de bronbemaling was aangenomen, is dat aantal met 3 stuks uitgebreid. Ter plaatse van de pijlerfundatie moest het spanningswater tot 19 m — N.A.P. worden afgemalen. Hiervoor zijn om de pijlerput 8 bronnen geslagen met een filterdiepte tot 39 m — N.A.P. Het voor de bronbemaling geïnstalleerde vermogen bedraagt 600 K.V.A. Door de directie is aan de aannemer een hoogspanningsinstallatie van 4 x 300

Afb. 2. Situatie stuwcomplex Hagestein.

K.V.A. beschikbaar gesteld. Hiervan kan hij voor zijn eigen bedrijf 600 K.V.A. gebruiken, wat tevens een reserve voor de bronbemaling is. Door de directie is hiervan intussen tijdelijk 200 K.V.A. voor de bronbemaling in gebruik genomen om tijdens hoogwaterafvoer de put voldoende te kunnen drooghouden. De stuw (afb. 4) De schuiven van de stuw zijn halfcirkel-vormige segmentschuiven. Ze hebben de naam „vizierschuiven” gekregen, doordat bij geopende en gesloten stand deze schuif doet denken aan het vizier van een middeleeuwse-ridder-helm. De waterdruk staat tegen de holle zijde van de schuif, zodat de gehele constructie op trek wordt belast. Twee randliggers, waartussen de halfcirkelvormige beplating is bevestigd, dienen voor verstijving tijdens het heffen van de schuif. De hijskabels zijn ongeveer in het zwaartepunt van de schuif be¬

vestigd aan de ter plaatse uitgebouwde bovenliggers. De schuiven zijn in de landhoofden en de

Afb. 4. Maquette van de stuw.

Afb. 5. Opstellen van een gietstalen oplegstoel voor de lagers van de draaiingsas van de vizierschulven.

Afb. 3. Situatie bouwput en werkterrein met stuw en schutsluis.

pijler scharnierend bevestigd. De assen van de schuiven draaien in kogellagers, bevestigd aan in beton verankerde gietstalen stoelen. De draaipunten van de schuiven en derhalve de oplegstoelen, eisen een zeer nauwkeurige maatvoering. De zware stoelen zijn daartoe afgesteld aan een stijf geconstrueerde stalen stelconstructie met verankering, zodat ook tijdens het betonstorten de maatvoering blijft gehandhaafd. Na het inbetonneren van de stoelen wordt de stelconstructie uit de schuifnis verwijderd om vervolgens in het andere hoofd en in de pijler te worden gesteld. Voor de pijler is een tweede stelconstructie vervaardigd. De afbeeldingen 5 en 6 geven een indruk van de opstelling en constructie van oplegstoelen en stelconstructie.. De zijafdichting van de schuif is zo aangebracht, dat de lagers van draaipunten (0,75 m + N.A.P.) zich aan de laagwaterzijde bevinden. Afbeelding 7 geeft een detail van de afdichtingsconstructie.

Door spoelriolen worden de vizierschuif-nissen vrijgehouden van bodemmaterialen. De riolen hebben een doorlaat van 2 m bij 2 m en worden gesloten door een wielschuif (afb. 8). De zij- en bovenafdichting van de schuif wordt verkregen door een rubberconstructie die de vorm heeft van een lus. De lusholte staat in verbinding met het aan de waterkerende zijde bovenwater. Bij gesloten schuif ontstaat door drukverschil een zijdelingse uitzetting van de rubberlus, die dan in de V-vormige aanslag wordt gedrukt. Tijdens het openen zal al direct, bij even lichten van de schuif, de druk in de lus grotendeels wegvallen, waardoor de lusvorm zich ontspant en vrij in de V-vormige aanslag kan bewegen. Deze afdichtingsconstructie is geschikt voor een schuif die tevens dienst moet doen als negatieve kering. De viezierschuiven behoeven slechts over een hoek van 60 graden te worden geheven om de vereiste doorvaarthoogte voor de scheepvaart te verkrijgen. Afbeelding 9 : aanzicht B stuw benedenstroom. De landhoofden De stuw verkrijgt op de linkeroever en rechteroever van de scheepvaartopeningen een landhoofd. Afmetingen en constructie van de beide hoofden houden nauw verband met: a. de constructievorm van de vizierschuiven, b. de onder te brengen vispassen.

De hoofden zijn gefundeerd op de vaste zandlagen, bij het noordelijk landhoofd op een diepte van 7,50 m — N.A.P., bij het zuidelijk landhoofd op een diepte van ongeveer 9.00 m — N.A.P. De hoofden i

met de aansluitende vleugels en grondplateaux oovenstrooms van de draaiïngsas der schuiven, reiken tot een hoogte van 6,50 m + NAP teneinde bij hoge waterstanden (waarbij de schuiven zijn getrokken), het stromen van water achterom het hoofd onmogelijk te maken. De hoogste waterstand welke bekend is, bedraagt 6,13 m + N.A.P. (1926). Daar het mogelijk moet zijn de viezierschuiven te kunnen verwisselen, verkrijgt de bovenzijde benedenstrooms der draaiïngsas een hoogte van 4,50 m + N.A.P. Naast de nissen en de stalen stoelen, voor de zijafdichting en voor de bevestiging van de aslagers der schuiven, verkrijgen de landhoofden een spoelriool en een omloopriool achter de viezierschuif. Door het spoelriool wordt de schuifnis vrijgehouden van bodem-materiaal. Het omloopriool voorkomt een plaatselijke opstuwing van water, tijdens gedeeltelijk geheven stuw, in de nis en dientengevolge een ongewenste zijdelingse druk op de schuif. Elk hoofd verkrijgt ten behoeve van de vispassen, diverse sparingen, riolen en schuiven, terwijl voor de inspectie van o.a. de vistrek door de passen een observatie-inrichting wordt gemaakt. Constructie, inrichting en bediening van de vispassen wordt in een afzonderlijk hoofdstuk behandeld. De landhoofden verkrijgen voorts twee schachten, één hiervan wordt voorzien van een lift, de andere schacht dient voor het onderbrengen van talrijke elektrische kabels, leidingen etc. De schachten verkrijgen met de tunnelgang onder de scheepvaartopeningen een doorgang naar de pijlerschacht. De doorsneden (afb. 10) geven een indruk van de in de hoofden aan te brengen nissen, riolen etc. De bovenbouw van de hoofden bestaat uit een gewapendbeton-boog, waarop een machinegebouwtje is aangebracht, waarin het bewegingswerktuig van de vizierschuif wordt opgesteld. Het gebouwtje zal door een spiltrap bereikbaar zijn. Zowel voor de constructie en de technische uitvoering van de boog als voor het vervaardigen en stellen van de trap, wordt de trapspil uitgevoerd in gewapend beton, de trapcon-

Afb. 6. Gietstalen stoel met stelconstructie op fundatieplaat gesteld en verankerd.

Afb. 7. Zljafdichting viezierschuif; detail ”P” van afb. 10.

structie evenwel in staal. De spil wordt vooraf in een liggende bekisting gestort en daarna in het werk samen met de bekistingconstructie van de boog gesteld. In verband met de grote lengte wordt de trap door bordessen in een aantal kortere trappen verdeeld, waardoor een goed trapbeloop wordt verkregen en het vervaardigen en het in gedeelten stellen eenvoudiger is uit te voeren. De trappen krijgen de zogenaamde „Q Grating” treden; deze zijn van licht gewicht en hebben een stroef en open loopvlak. Door de omgezette wel en achterrand verkrijgt de trede, aan trapboom gelast, een stijfprofiel. Afbeelding 11 geeft een detail van een trapgedeelte tussen twee bordessen, afbeelding 12 van een trede.

De bekisting van de boog wordt samengesteld uit vooraf klaargemaakte secties. De formelen zijn in de fabriek vervaardigd en uitgevoerd als gelijmde spanten. Op de stuwvloer worden vervolgens de bekistingen van de segmenten grotendeels gereed gemaakt. Op een ondersteuningsconstructie worden de segmenten tot een volledige boogbekisting samengesteld (afb. 13). Uitvoering De bouw van de hoofden wordt uitgevoerd in zes etappes, in verband met de grootte van de betonstorten, de bekistingen ten behoeve van de te maken schuifnissen, vispassen en riolen, het stellen

Afb. 8. Rioolschuif; detail R van afb. 10.

van de in te betonneren staalconstructies. In het inmiddels uitgevoerde eerste stort, de fundatieplaat tot 4,50 m —N.A.P., bovendien ook het

grootste stort, is 3060 kub.m. beton en 278 ton wapeningsstaal verwerkt. De betonmortel werd in vrachtauto’s vanaf de beton-menginstallatie ver-

Afb. 11. Linkst: spiltrap; rechts, boven: doorsneden over trap en spil; rechts, onder, afb. 12 detail Q grating trede.

voerd naar en gestort in een langs de bouwput opgestelde, verrijdbare stortinstallatie en van hieruit over transportbanden naar het stort gebracht (afb. 14). Bij de volgende storten werd gebruik gemaakt van de zgn. „klompkübels”. De kübels zijn met een bouwkraan naar de stortplaats getransporteerd (afb. 15). De mortel werd hier in trechters gestort en verder door stortpijpen in het werk gebracht. Het voordeel van deze werkwijze is, dat de mortel gemakkelijker naar elke gewenste plaats van het stort gedirigeerd kan worden, dan door de mortel over transportbanden in te brengen. Voortdurend werd gelijktijdig met het storten de mortel door middel van elektrische trilnaalden verdicht. Afbeelding 16 geeft een overzicht van het landhoofd in uitvoering bij een storthoogte van 4,50 m + N.A.P. benedenstrooms en van 6,50 m + N.A.P. bovenstrooms. De openingen aan de dagzijde benedenfront zijn de toegangen van de vispassen en uitstroomopening van de omloopriool, aan de langszijde de nis voor de vizierschuif. Op de voorgrond de stuwdrempelvloer op 4,50 m — N.A.P. in uitvoering, geheel links op de voorgrond de betonblokken, ter plaatse gestort en bestemd voor de stortebedden. De vleugels De vleugels aan de beneden- en bovenstroomse zijde van de hoofden bestaan uit een stalen damwandbeschoeiïng. De damplanken (type BELVAL I R) zijn verankerd aan een gewapend-betonplaat

op betonpalen, welke door de klei-veenlaag tot m het vaste zand zijn geheid. Ter verlaging van de wateroverdruk na een hoogwaterstand wordt een drainage aangebracht, die zo goed mogelijk tegen vervuiling is beschermd. De beschoeiing krijgt aan de bovenzijde een betonnen deksloof. De koppen van de stalen damplanken zijn

Afb. 13. Bekisting en ondersteunlngsconstructie voor de betonnen boog op noordelijk landhoofd in uitvoering.

Afb. 14. Het storten van beton bij kunstlicht; rechts: verrijdbare stortinstallatie; links: transportband.

Afb. 15. Het storten van beton op noordelijk landhoofd: stort vanaf 4.50— tot resp. 4.50+ en 6.05+ N.A.P. Transport van de specie met klompkiebel en bouwkraan.

Afb. 16. Noordelijk landhoofd in aanbouw, van benedenstrooms af gezien.

Afb. 17. Dwarsdoorsnede vleugel.

in deze deksloof ingebetonneerd en verankerd. Afbeelding 17 geeft een dwarse doorsnede van de op palen gefundeerde ankerplaat met damwandbeschoeiïng. De pijler De pijler is gefundeerd op staal tot een diepte van 14,50 m — N.A.P. Het damwandscherm om de fundering vormt één gesloten geheel met de kweldamwand van de stuwdrempel en dient zowel voor het onderloops worden van de fundering als voor het tegengaan van de kwel. De afbeeldingen 9 en 18 geven een indruk van de constructie en bouw van de pijler. De pijler is in verschillende bouwfasen te onderscheiden, verbandhoudende met de vervaardiging en het stellen van de gecompliceerde bekistingen en de te maken betonstorten. a. ONDERBOUW. De eerste bouwfase, reikende van 14,50 m — N.A.P. tot 4,50 m — N.A.P. verkrijgt : 1. een tunnelgalerij die toegang geeft tot de liftschacht en de beide leidingtunnels naar de landhoofden; 2. Afvoerkanalen voor het doorlaatwater van de waterkracht-turbine en de cylinderschuif op het benedenstroomse rivierpand. De onderbouw is in twee storten uitgevoerd. In het eerste stort, de fundatieplaat is verwerkt 3015 kub.m. beton en 330 ton wapeningsstaal; in het tweede stort, tot 4,50 m — N.A.P., is verwerkt 4800 kub.m. beton, 272 ton wapeningsstaal en 33 ton

constructiestaal. De afbeeldingen 19 t/m 21 geven een indruk van de constructie en het stellen van de bekistingen voor de afvoerkanalen van de waterkracht-turbine en de cylinderschuif; bovendien de wapeningsconstructie en het betonstorten tijdens de uitvoering van de onderbouw. De bekisting van de afvoerkanalen (afb. 22) is door de aannemer in de werkplaats in delen vervaardigd en in het werk opgebouwd. b. De tweede bouwfase reikt van 4,50 m — N.A.P. (stuwdrempel-peil) tot het dek benedenstrooms op 4.50 m + N.A.P. en tot 6,40 m + NA.P bovenstrooms. Evenals de landhoofden, verkrijgt het pijlergedeelte benedenstrooms nissen en spoelriolen voor de vizierschuiven, in te betonneren stalen stoelen voor de bevestiging van de assenlagers en aanslagen voor de zijdichting van de schuiven. Daar het mogelijk moet zijn de schuiven te demonteren, verkrijgt het dek benedenstrooms een hoogte van 4,50 m -I- N.A.P., het dek bovenstrooms een hoogte van 7.50 m + N.A.P. Stroomopwaarts worden de twee afvoerkanalen in de pijler voorzien van een waterkrachtturbine en van een cylinderschuif. De doorlaat van het afvoerwater kan door de turbine en de cylinderschuif geregeld worden tot een nauwkeurige hoeveelheid van 150 kub. m/sec. op 5 kub. m/sec., de zgn. „fijnregeling”. De turbine krijgt een tweezijdige instroming, waarvoor in de dagzijden van de pijler toevoeropeningen worden gemaakt. De cylinderschuif verkrijgt een éénzijdige instroming. De instroming naar

Afb. 18. Doorsneden pijler en detail deur.

de turbine wordt dan niet ongunstig beïnvloed, bovendien heeft de pijler een liftschacht, drie compartimenten aangebracht. Hierin zullen de technische apparaturen en elektrische installaties worden opgesteld (afb. 23). Voor de inspectie van de turbine-waaieras met lagers is het afvoerkanaal van de turbine door één tunnelgang vanuit de pompenkamer toegankelijk gemaakt. Om deze inspectie te kunnen uitvoeren, moet onder de waaieras een vloer

in het afvoerkanaal worden aangebracht, welke in gedeelten is opgeslagen in de tunnelgang. Afbeelding 23 geeft een inzicht over de bouw en inhoud van het bovenstroomse gedeelte van de pijler. Het pijlergedeelte van 4,30 m — N.A.P. tot 6,40 m + N.A.P. is in één stort uitgevoerd. Veel problemen

Afb. 19. In het werk stellen van de bekistingselementen voor het afvoerkanaal van de cilinderschuif.

Afb. 20. De bekisting van het afvoerkanaal van de cilinderschuif is gesteld; de bekisting voor het afvoerkanaal van de turbine, onder de cilinderschuif, is in uitvoering.

Afb. 21. De bekisting voor het afvoerkanaal van de turbine en cilinderschuif is gesteld.

Afb. 22. Vervaardiging van de bekistingselementen voor de afvoerkanalen van turbine en cilinderschuif in de werkplaats.

ten aanzien van de ingewikkelde maatvoering en constructietekeningen moesten worden opgelost, temeer daar voor de uitvoering van dit stort een door de afmetingen zeer gecompliceerde bekisting, wapening en betonnering nodig waren. De afbeeldingen 24 t/m 29 geven een overzicht van de werkzaamheden ter uitvoering. In dit stort is verwerkt 4614 kub. m beton, 258 ton wapeningsstaal en 22 ton constructiestaal. De bekisting van het slakkenhuis voor de turbine is in de werkplaats vervaardigd (afb. 30) en naderhand in het werk opgebouwd. Als bijzonderheid mag hierbij worden opge-

Afb. 23. Doorsneden bovenstrooms gedeelte van de pijler met plaatsing van turbine en cilinderschuif.

Afb. 24. Overzicht van de werkzaamheden van het tweede stort; op de achtergrond de beide afvoerkanalen van turbine en cilinderschuif; op de voorgrond de uitstroom-openingen van de afvoerkanalen.

Afb. 26. Uitvoering van het tweede betonstort met verrijdbare stortinstallatie en transportbanden.

Afb. 25. Wapeningsnet langs de afvoerkanalen van het tweede stort.

Afb. 27. Bekisting van het derde stort van 4.50— tot resp. 4.50-|- en 6.40 + .

Afb. 28. Uitvoering van diverse werkzaamheden, gezien van benedenstrooms af, op 4.50+ .

Afb. 30. Vervaardiging van de bekisting van het slakkenhuis in de werkplaats.

Afb. 29. Bekistingsdetail in uitvoering van het slakkenhuis.

Afb. 31. Plaatsen en stellen van de waaiermantel.

merkt, dat de schenkels van de bekisting werden vervaardigd uit op elkaar gelijmde schroten en samengesteld als gelijmde spanten. Door deze werkwijze is een aanmerkelijke besparing op hout en arbeidsloon gekregen. Alvorens het stortgedeelte van 6,40 m + N.A.P. tot 7,50 m + N.A.P. uitgevoerd kon worden, moesten eerst diverse onderdelen van de turbine worden gesteld en in-gebetonneerd Deze werkzaamheden werden in twee etappes verricht: 1. het stellen en aanstorten van de waaiermantel in het afvoerkanaal, 2. het stellen van de vaste leidschoepen in de hevelovergang van het slakkenhuis en waaiermantel, vervolgens het plaatsen, nauwkeurig afstellen van de schachtmantel op de leidschoepen en aanstorten. De waaier- en schachtmantel hebben een diameter van respectievelijk 4,80 m en 5,70 m, een eigen gewicht van respectievelijk ca. 15 en 11 ton. De mantels zijn vanaf de fabriek geheel in één stuk aangevoerd en in het werk gebracht. De afbeeldingen 31 en 32 geven hiervan een overzicht. C. Bovenbouw. De derde bouwfase van de pijler bestaat uit twee bogen van gewapend beton, met evenals de landhoofden een machinegebouwtje op de bogen. De machineruimten zijn door een overkapte gewapendbetonnen brugverbinding onderling, door een spiltrap vanaf het pijlerdek bereikbaar.

Het Betonwerk Voor het bereiden van de betonspecie werd gebruik gemaakt van de centrale betonmenginstallatie. De installatie bestaat uit een tegen weer en wind afgesloten toren, waarin zijn ondergebracht: twee betonmolens van elk 1000 liter inhoud, een weegbak voor zand en grind, een weegbak voor cement, dagsilo’s voor zand, grind en cement.

De installatie is halfautomatisch en vereist voor de bediening slechts drie man. De gemiddelde produktie-capaciteit bedraagt 50 kub. m betonspecie per uur. Het cement is hoogoven-cement en wordt per schip in bulk aangevoerd en met behulp van een havenkraan gelost in twee cementsilo’s, met een gezamenlijke inhoud van 400 ton. Voor de grote hoeveelheden te verwerken cement (circa 1000 ton tijdens de grootste storten) moeten de silo’s tijdens de uitvoering steeds worden bijgevuld met voorraad cement uit in de haven liggende schepen. Het cement uit de voorraadsilo’s wordt naar de molensilo getransporteerd door middel van een pijpleiding en met behulp van perslucht via een compressie drukvat. Het zand en grind wordt per schip aangevoerd en met de havenkranen overgeslagen op transportbanden, welke het materiaal op het terrein in depot brengen. Door middel van een circa 56 m lange transportband worden de toeslagstoffen naar de zand- en grindsilo’s van de moleninstallatie getransporteerd. De afbeelding 33 geeft een overzicht van de betonmenginstallatie, en van de lossteiger met havenkraan. W aterkrachtturbine De turbine is een Kaplan-hevel-turbine met verstelbare loop- en leidschoepen.V Via een tandwieltransmissie wordt de draaiing van de waaieras overgebracht naar een generator. De overbrengingsverhouding is van 62,5 naar 750 toeren per minuut bij een vermogen van 2500 PK. De turbine is als een hevelturbine uitgevoerd, omdat het afvoerkanaal dan minder diep gelegd kan worden. In afbeelding 23 geven de doorsneden met de details een indruk van de turbineconstructie. Cylinderschuij De cylinderschuif is van het type met deksel. Afbeelding 34 geeft van de ontworpen schuif enige

Afb. 33. De betonmenginstallatie in bedrijf.

Afb. 32. Plaatsen en stellen van de schachtmantel.

doorsneden en details van de constructie. Het oplopende bodemprofiel van het instroomkanaal met de daarop aangebrachte leidschotten dienen om een goede waterverdeling door de schuif te verkrijgen. Ten behoeve van het onderhoud van de schuif en voor revisie van onderdelen, zijn boven stuwpeil op 3,20 m + N.A.P. bordessen aangebracht, die vanaf het pijlerdek door middel van ladders toegankelijk zijn. De schuif wordt met het eigen bewegingswerktuig boven het stuwpeil gehesen, zodat vanaf de bordessen eventuele werkzaamheden aan de binnen- en buitenzijde van de cylindermantel zijn uit te voeren. Krooshekken en ijskleppen (afb. 35) De instroomopeningen van de turbine en de cylinderschuif worden van roosters (krooshekken) voorzien om drijvend vuil tegen te houden. De ijskleppen moeten in perioden van ijsgang de instroomopeningen afsluiten en de krooshekken afschermen. De stalen kleppen zijn opgehangen aan de krooshekken en worden in een inkassing langs de dagzijden van de pijler in een licht hellende verticale stand aan de pijler vergrendeld. Bij te verwachten ijsgang wordt vanaf het pijlerdek klep voor klep ontgrendeld. Door hun eigen gewicht vallen de kleppen naar voren, door het water afgeremd, draaien zij vervolgens door tot tegen de regels en stijlen van de krooshekken. De kleppen worden verwijderd met behulp van een op een vlet af te laten hijsdraad, die door een duiker aan de kleppen wordt bevestigd. De kleppen doen tevens dienst voor het eventueel droogzetten van de instroomkanalen voor de turbine en cylinderschuif. Ook kunnen de afvoerkanalen drooggezet worden. Daartoe is ieder

afvoerkanaal voorzien van een hard-houten-deur. De deuren worden in geopende stand in de inkassingen van de kanaalwanden vergrendeld (afb. 18 en Detail I). Het afsluiten van de kanalen geschiedt door een duiker, die de deuren ontgrendelt en sluit. De kanalen worden leeggepompt via de pompschacht vanaf het pijlerdek. Leidingtunnel Door de tunnels onder de beide scheepvaartopeningen, aansluitend op de galerijen en liften in de landhoofden en pijler, wordt een verbinding verkregen van oever tot oever. De tunnels dienen zowel voor de doorvoer van kabels, leidingen etc. als voor dienstgang van het personeel Vooral in de perioden van hoogwater en bij ijsgang, waarbij de stuwschuiven zijn getrokken en de normale verbinding over de loopbrug van de vizierschuiven zijn getrokken en de normale verbinding over de loopbrug van de vizierschuiven is verbroken, is deze onderlinge oeververbinding van grote waarde. De tunnels verkrijgen een rechthoekige doorsnede met een breedte van 1,50 m en een hoogte van 2,00 m. De tunnel is verdeeld door dilatatie voegen in drie moten. De buitenomtrek zal bestaan uit een waterdichte bekleding met een beschermlaag van halfsteens-metselwerk tegen de wanden. Afbeelding 36 doorsnede III en afbeelding 37 geven een detail en de uitvoering van de tunnel. Ontvang-Stortebedden en Stuwdrempel De lengte van de ontvangbedden is bepaald uit de noodzakelijke horizontale kwelweg. Berekeningen hebben uitgewezen, dat door het vrij grove zandpakket, hetwelk zich onder de stuwdrempel bevindt, en dat zich tot zeer grote diepte uitstrekt, niet veel te

SCHUIF IN GESLOTEN STAND SCHUIF ÓPGETROKKEN BOVEN STUWPEIL Afb. 34. Doorsneden cilinderschuif in diverse standen.

bereiken is met een verticaal waterafsluitend scherm. De damwanden zouden lang en dus kostbaar worden, terwijl het gewenste effect gering zou zijn. Daarom is de kwel bestreden met een horizontaal afgesloten kleilaag, afgedekt door betonplaten. Voor en achter het kwelbed is een perforatie gemaakt van grof zand, afgedekt met grind en door betonblokken, welke niet geheel aaneensluiten, als ballast, om het gevaar van openbarsten of grote

overdrukken bij het plotseling trekken der schuiven te voorkomen, aangezien de klei-veenlaag, hoewel zich over vrij grote afstand uitstrekkende zowel beneden- als bovenstrooms, hier niet overal even dik is. De stuwdrempel bestaat uit geprefabriceerde betonblokken. De blokken hebben een segment-vorm, met een straal overeenkomstig de onderaanslag van de viezierschuiven. Het aanslagvak van de drempel

Afb. 35. Detail krooshekken en ijskleppen voor instroomopening turbine.

is voorzien van een slijtlaag, bestaande uit een 3 cm. dikke laag staalpantserbeton. De blokken worden vooral gesteld op een support-stelconstructie en worden met de stuwdrempel-vloer ingebetonneerd. Door deze werkwijze wordt zowel een nauwkeurige maatvoering als een zuivere waterpassing van alle segmenten over de totale aanslag verkregen. Afbeelding 36 doorsnede II en afbeelding 38 geven een detail van de dorpel en stelconstructie. De stroomdorpels op de stuwdrempelvloer evenals die van de woelbak voor de uitstroomkanalen, bestaan uit geprefabriceerde betonblokken. Ook deze blokken zijn voorzien van een 3 cm dikke straalpantserbeton slijtlaag. De blokken worden op een-

Afb. 36. Details stuwdrempel, stortebed en tunnel; doorsneden behorende bij afb. 9.

Afb. 37. Bekisting en wapening van de leidingtunnel.

Afb. 38. Detail S van afb. 36.

voudige wijze geplaatst en gesteld met een dragline ; daarna worden ze verankerd in een achter de blokken te storten betonblok. Afbeelding 36 doorsnede I geeft van de constructie een detail. Afbeelding 39 geeft een overzicht van de werkzaamheden bij het stellen en plaatsen. Bijzonderheden De bediening van de stuw zal geschieden vanuit een centraal bedieningsgebouw, dat gebouwd zal worden op het plateau tussen de stuw en de sluis. De waterstanden, welke voor de automatische regeling der turbine worden opgenomen, zullen worden overgebracht vanuit twee peilschaalgebouwtjes, één bovenstrooms en éen benedenstrooms van de stuw. In deze gebouwtjes zijn tevens de automatische peilschrijvers van de Algemene Dienst van de Rijkswaterstaat ondergebracht, (afb. 40) Utrecht, 17 april 1959

Afb. 38. Stellen van een geprefabriceerd stroomdorpel-element. >

Afb. 40. Peilschaalgebouw; benedenstrooms. \/