1e Redacteur: T. Huitema, Eikenlaan .16 te Zeist, tel. 03404

, ze Keaacteur: B. riakkeling, k^roningerweg t)3, Waterhuizen (post Foxhol.Gr,), tel. 05904-41 0 Eindredacteur: F. W. van Gulick, Slachthuiskadel te’s-Gravenhage, tel.070-986360 Administratie: Uitgeverij Ten Hagen N.V., Postbus 1 067, ’s-Gravenhage, tel. 070-986360. Prijs per jaargang f5.75 fr. per post. Losse nummers f0.50 per stuk

INHOUD

pag. Van binnenzee tot vruchtbaar land, door Ir. L. H. Bouwman 229 Randmeren IJsselmeerpolders .... 232 Stichting Studiecentrum Wegenbouw . . . 232 Verticale drainage door Ir. S. J. Meyn . . 233 Een suggestie, door M. N. Smit .... 239 Geleideplanken voor verkeersveiligheid . . 239 Stichting Raad van Bestuur Bouwbedrijf . 240 Onjuistheid bij het scheepsmeten, enz. door B. Hakkeling, ing 241 Stuk zinken, door Van Breen .... 242 De staking in het Bouwbedrijf, door Meesteres . 245 Commissie Dienstkleding 248 Commissie organisatie en formatie Rijkswaterstaat 248 Ontvangen ........ 249 Betontransport 249 Personalia 249

Van binnenzee tot vruchtbaar land

Ir. L. H. Bouwman

De W ieringermeer dertig jaren droog

door

De landbouwende bevolking in Nederland heeft zich altijd genoodzaakt gezien haar bestaansmiddelen uit te breiden en de bodemproduktie door vermeerdering van de oppervlakte cultuurgrond te vergroten. Dit is steeds geschied door inpoldering, landaanwinning en voorts door ontginning van woeste gronden. Het grootste van alle objecten om het produktief bodemareaal te vergroten, dat ooit in de geschiedenis van Nederland in uitvoering werd genomen, was de drooglegging van de Zuiderzee, inhoudende de afsluiting van deze zee en de indijking van vijf reusachtige polders binnen deze afsluiting. Op 10 februari 1960 was het dertig jaren geleden, dat het elektrisch gemaal „De Lely” en het dieselgemaal „De Leemans” in dienst werden gesteld om de Wieringermeer droog te maken. Op 21 augustus 1930 viel de polder droog. Thans 30 jaren later is de Wieringermeer een rijk overwegend akkerbouwgebied. Slechts een geringe oppervlakte van de ongeveer 18.000 ha cultuurgrond wordt door grasland ingenomen. De voornaamste gewassen zijn wintertarwe, zomergerst, erwten, vlas, poot- en consumptie-aardappelen en suikerbieten. In deze polder werden ongeveer vijf honderd boerderijen en drie dorpen gesticht t.w. Slootdorp (1931), Middenmeer (1933) en Wieringerwerf (1936). De grootte van de boerderijen varieert van 8 ha tot 75 ha. In verband met het feit dat op 21 augustus 1930 een belangrijke phase van het gigantische werk werd afgesloten, lijkt het ons interessant enkele gegevens uit de korte maar dramatische geschiedenis van deze droogmaking weer te geven. Het oudste bekende plan tot afsluiting van de Zuiderzee dateert reeds uit de 17e eeuw. Het was Henric Stevin, zoon van de beroemde Simon Stevin (de leermeester van Prins Maurits), die zich de mogelijkheid voor ogen stelde om de Zuiderzee af te sluiten door de Waddeneilanden door middel van dijken met elkaar te verbinden en Ameland met de Friese kust. In deze verbindingsdammen tussen de Waddeneilanden zouden dan uitwateringssluizen moeten komen om bij eb het in het aldus ontstane meer toegevoerde water door de hierin uitmondende rivieren en hierop lozende polders te kunnen afwateren. Dat zijn plan geen steun vond, moet vooral worden toegeschreven aan de omstandigheid, dat uit technische overwegingen dichting van de soms meer dan 40 m diepe zeegaten in die tijd niet uitvoerbaar was. Uit het midden van de 19e eeuw dateren verscheidene projecten, die verschilden in omvang van het droog te leggen gebied. Sommige ontwerpers beperkten zich tot het droogmaken van de Wieringermeer, i " :

anderen stelden zich voor de gehele Zuiderzee met inbegrip van de Wadden tot aan de Waddeneilanden in te polderen. Veel aandacht werd aan deze plannen niet geschonken. Daar de regering meer voelde voor een overheidsplan, werd aan de Waterstaatsingenieur Ir. Leemans opdracht verstrekt een nader anderzoek in te stellen naar de mogelijkheden ener afsluiting der Zuiderzee. Zijn plan werd als wetsontwerp in 1877 aan de Staten-Generaal aangeboden; maar door een kabinetswijziging moest (het ontwerp echter schipbreuk lijden). In 1866 werd door zijn energie opgericht de Zuiderzeevereniging, die zich ten doel stelde de wenselijkheid en mogelijkheden tot afsluiting der Zuiderzee en later een gedeeltelijke droogmaking na te gaan. Dit onderzoek werd geleid door de bij deze vereniging in dienst getreden civiel-ingenieur. Ir. Cornelis Lely en deze bracht in een achttal nota’s klaarheid in het moeilijke probleem van de droogmaking van de Zuiderzee. Deze nota’s gingen vergezeld van economische en financiële beschouwingen. In 1891 trad Ir. Lely zelf op als minister van Waterstaat .Ter beoordeling van het door de Zuiderzeevereniging aan de regering aangeboden plan werd door de Waterstaatsminister een Staatscommissie ingesteld, waarvan deze zelf voorzitter was. Deze commissie beval in haar in 1894 terzake uitgebracht advies uitvoering van het plan-Lely in het belang van het land aan met 21 van de 27 stemmen. De tegenstemmers hadden enkel bezwaar tegen de grote financiële verplichtingen, die de Staat op zich zou moeten nemen. Spoedig na het verschijnen van dit rapport met advies trad het kabinet en ook Ir. Lely af. Van het ingediende plan kwam derhalve niets, doch de Zuiderzeevereniging bleef zeer aktief. In 1897 werd Ir. Lely voor de tweede keer minister van Waterstaat. Omstreeks 1900 werd door hem aan de Tweede Kamer een wetsontwerp aangeboden voor een gedeeltelijke drooglegging van de Zuiderzee (slechts 2 van de ontworpen polders) en de aanleg van de afsluitdijk. Door kabinetswijziging en intrekking van het ontwerp door de opvolger van Ir. Lely kon van uitvoering van het werk nog niets komen. In 1907 werd nogmaals een ontwerp van wet aan de Staten-Generaal aangeboden door de toenmalige minister van Waterstaat (Bongaerts?). Dit plan beperkte zich tot de inpoldering van de Wieringermeer, alsmede het gedeelte afsluitdijk tussen het vaste land van Noord-Holland en het eiland Wieringen. Het plan werd uitgewerkt door Ir. de Blocq van Kuffeler. In 1913 toen Ir. Lely inmiddels weer aan het bewind was gekomen, werd het hangende wetsontwerp ingetrokken. Het uitbreken van de wereldoorlog 1914 werd de oorzaak, dat aan de Zuiderzee niet kon worden gedacht. Uiteindelijk werd in 1916 een wetsontwerp bij de Staten-Generaal ingediend. Enkele speciale redenen waren hiertoe de aanleiding. Door de eerste wereldoorlog werd de voedselvoorziening van ons land ernstig belemmerd en werd de noodzaak ingezien onze cultuurbodem uit te breiden. Toen bovendien Noord-Holland in 1916 door

overstromingen werd geteisterd en het Zuiderzeewater tot bij de Zaan doordrong, werd het belang van een afsluitdijk ingezien. In 1918 nam onze volksvertegenwoordiging de Zuiderzeewet aan, waarbij op staatskosten het plan Lely, op sommige punten enigszins gewijzigd, zou worden uitgevoerd. Dit plan Lely omvatte de afsluiting van de Zuiderzee door een dijk van de kust van Noord-Holland via het eiland Wieringen naar de Friese kust en de droogmaking van een vijftal polders t.w. Wieringermeer (20000 ha), Noordoostpolder (48000 ha), Oostelijk-Flevoland (54.000 ha), thans in opbouw en Zuidelijk-Flevoland (45.000 ha), alsmede de Markerwaard (54.000 ha), met een gezamenlijke grootte van 220.000 ha. Ingevolge de Zuiderzeewet werd een Zuiderzeeraad in het leven geroepen teneinde toezicht te houden op de werkzaamheden en van advies te kunnen dienen voor de regering. Ir. Lely was tot zijn dood (1929) voorzitter van deze raad. Tevens werd voor de financiering der werken een Zuiderzeefonds gesticht. Door velen werd gevreesd, dat door aanleg van de afsluitdijk, de stormvloeden in het Waddengebied een verhogende invloed zouden ondergaan wat tot verhoging van de dijken langs dat gebied zou noodzaken. Om na te gaan of en zo ja, waar en tot welke hoogte dijksverhoging door de afsluitdijk nodig zou worden werd een Commissie benoemd met Prof. Lorentz te Leiden als voorzitter. Deze commissie, bekend als „de commissie-Lorentz”, kwam op grond van vele stroommetingen, peilschaalwaarnemingen en ingenieuze berekeningen tot de conclusie, dat de afsluiting van de Zuiderzee inderdaad tot verhoging van stormvloeden zou leiden. Voor verschillende plaatsen werd die verhoging berekend. Uitgaande van de stormvloed van 23 december 1894 werd nu de kruinshoogte van de afsluitdijk zelf bepaald op 6.80 tot 7.50 m + N.A.P. en werd aangegeven, welke dijken benoorden de afsluitdijk en hoeveel die moesten worden verhoogd. Latere waarnemingen hebben de juistheid van de berekeningen bevestigd. Spijtig is dat bij die berekeningen is uitgegaan van de hoogste bekende en niet van de hoogste mogelijke standen. Het eerste werk betrof de bouw van de Amsteldiepdijk, zijnde de verbinding van het vaste land van Noord-Holland en het eiland Wieringen, ter lengte van 272 km. Dit werk werd eind juni 1920 ter hand genomen. Bij de uitvoering zouden twee diepe geulen gekruist moeten worden; dit moeilijk werk kon van grote betekenis zijn voor de bouw van het overige gedeelte van de afsluitdijk, nl. van Wieringen naar de Friese kust. Het dijklichaam werd volgens het bestek in hoofdzaak opgebouwd gedacht uit zand, met klei voor de perskaden en voor afdekking van het zandlichaam, alsmede uit rijsbeslag en stortsteen. In de geulen en in de sluitgaten (de laatste openingen van de dijk) werden beteugelingsdammen aangebracht. Deze werkzaamheden omvatten het ter plaatse van het dijktracé storten van een dam met het doel tijdens de uitbouw van de dijk te voorkomen dat de bodem zou worden uitgeschuurd door steeds groter wordende stroomsnelheden.

Tijdens de boorwerkzaamheden in het oostelijk deel van het Amsteldiep werd de zgn. keileem aangetroffen. Uit de naam blijkt reeds dat dit materiaal een leemsoort is gemengd met keien van verschillend formaat. Deze keien zijn in de Ijstijd door gletsjers uit Scandinavië aangevoerd. De in de praktijk in het algemeen toegepaste methode van dijkbouw werd hier spoedig verlaten. Van bovengenoemde specie werd een dankbaar gebruik gemaakt, in het bijzonder voor verwerking onder water vanwege haar uitstekende weerstand tegen stromend water. De ongunstige financiële toestand van ons land in die jaren bracht kentering in de mening over het al of niet voortzetten der werken. Met het oog hierop riep de regering in 1922 de zgn. Commissie-Lovink in het leven. Deze commissie bepleitte in het naderhand te noemen verslag de uitvoering van de Zuiderzeeplannen, in het bijzonder vanwege de economische voordelen, doorgang te doen vinden. In januari 1927 werd begonnen met de aanleg van de afsluitdijk tussen Wieringen en Friesland. Interessant is het te weten, dat op de plaats waar op 28 mei 1932 de laatste opening van deze dijk werd dicht gemaakt een monument is verrezen met een bronzen gedenkplaat, waarop is afgebeeld een drietal steenzetters met het onderschrift: „Een volk dat leeft, bouwt aan zijn toekomst”. Deze uitkijktoren werd door het aannemersbedrijf van de dijkbouw, de Maatschappij tot Uitvoering van Zuiderzeewerken (M.U.Z.), aan de regering aangeboden, aangezien een belangrijke mijlpaal in de geschiedenis van de Zuiderzeewerken was bereikt. Niet onvermeld moge blijven dat in de M.U.Z. een viertal aannemers samenwerken. Op deze wijze was het mogelijk voldoend materieel en personeel te concentreren. Eveneens in 1927, dus reeds vóórdat de afsluiting van de Zuiderzee een feit was geworden, werd de bedijking van de Wieringermeer ter hand genomen en kwam in 1929 deze bedijking gereed. Het aanvankelijke plan om eerst de afsluitdijk te voltooien en vervolgens de inpolderingswerken uit te voeren, was dus verlaten. Deze veranderde uitvoering bracht met zich mede, dat de bedijking van de Wieringermeer moest plaats hebben in een voor eb en vloed open liggende zee. De uitvoeringskosten werden daardoor uiteraard hoger. Aan de uiteinden van deze polderdijk werden twee gemalen gebouwd, nl. het elektrisch gemaal „De Lely” met 3 centrifugaalpompen bij Medemblik en het dieselgemaal „De Leemans” met 2 centrifugaalpompen bij Den Oever. Deze twee gemalen werden op 10 februari 1930 in werking gesteld om een oppervlakte van plm. 20.000 ha droog te maken. Na ruim 6 maanden pompen viel de polder op 21 augustus van dat jaar droog en was 600 a 700 miljoen m3 water uitgeslagen. Na het droogvallen van de gronden dienden deze in een bewoonbaar gebied te worden herschapen. Het spreekt vanzelf dat het op rationele wijze in cultuur brengen van deze jonge gronden een belangrijke aangelegenheid was. In dat verband werd het nodig geoordeeld om onderzoekingen te verrichten op het gebied van ontwatering, ontzilting, bodemrijzing, microbiologie, gewassenkeuze, grondbewerking, enz. De Commissie Lovink bracht in 1924

aan de regering een verslag uit waarin zij richtlijnen had opgesteld ten aanzien van de ontginning van de Zuiderzee gronden in het algemeen en die van de Wieringermeer in het bijzonder. De Commissie Lovink adviseerde over te gaan tot de aanleg van een proefpolder. Dit advies werd door de regering overgenomen en in de omgeving van Andijk werd een poldert je ter grootte van plm. 40 ha ingedijkt. In de proefpolder, die in 1927 droogviel, konden slechts gedurende korte tijd onderzoekingswerkzaamheden verricht worden, aangezien in 1930 de Wieringermeer droogviel. De op velerlei gebied verrichte werkzaamheden werden daarom in de eigenlijke polder voortgezet. Met nadruk zij vermeld dat de resultaten van het verrichte onderzoek niet alleen van betekenis zijn geweest voor het ontginnen van de Wieringermeergronden, doch ook voor de ontginning der jonge gronden in de overige IJ sselmeerpolders. Vermeldenswaard is dat de kanalen en tochten (totale lengte 240 km) ten behoeve van de afwatering en de scheepvaart, reeds vóór de drooglegging onder water zijn gebaggerd. Deze voorzorg maakte het mogelijk dat de aanvoer van het water naar de gemalen, derhalve de drooglegging der gronden, vollediger kon zijn. Bovendien werd op deze wijze een besparing op de kosten bereikt. Vanzelfsprekend werden de waterwegen en uiteraard ook de wegen aangelegd volgens een vooraf opgemaakt plan, dat aan vele eisen moest voldoen. Wat de landbouwkundige verkaveling betreft kwam de Commissie-Lovink tot de conclusie op grond van gegevens in oudere polders, dat de meest gewenste kavelgrootte voor de Wieringermeer plm. 20 ha was. Zulk een kavel werd gedacht met een breedte van 250 m en een lengte van 800 m. In het algemeen werden deze kavelafmetigen aangehouden. De kavels liggen dan met één korte zijde aan een verharde weg (waaraan de boerderijen zijn gebouwd ) en met de andere korte zijde aan een tocht (bevaarbaar voor kleine schepen), terwijl de lange zijden worden begrensd door kavelsloten, die slechts een functie vervullen voor de afvoer van het water. Naast dit algemeen toegepaste verkavelingspatroon (Lovink-verkaveling) komt in een gedeelte van het zuidwesten van de polder een ander patroon voor, de zg. Mansholtse verkaveling. Bij deze verkaveling is de breedte van de kavels 500 m, terwijl de lengte varieert van 500 tot 1500 m. Deze kavels worden aan de lange zijden begrensd door bevaarbare tochten, zoals dit ook het geval is met één der korte zijden. In 1930 werd door de Minister van Waterstaat ingesteld de „Dienst voor het in cultuur brengen van de in de Wieringermeerpolder drooggevallen gronden”, de zgn. Wieringermeerdirectie. De ontginning van de woeste, zilte gronden moet beschouwd worden als pionierswerk; de pioniers werden maar al te dikwijls „emigranten” in eigen land genoemd. Het in cultuur brengen van de grond vorderde snel. In september 1930 werd het eerste koolzaad gezaaid en eind oktober volgde winterrogge. Reeds in 1935 werd een oppervlakte van 1500 ha aan 46 pachters toegewezen. Hun boerderijen waren voornamelijk gelegen in het noorden en in het noordwesten van de polder. Het wegennet in de polder kreeg een

totale lengte van 250 km en in totaal werden 59 bruggen gebouwd. Zoals reeds medegedeeld is, werd in 1936 het dorp Wieringerwerf gesticht, welk dorp uitgegroeid is tot het bestuurscentrum van de polder. Op 1 juli 1941 werd de gemeente Wieringermeer ingesteld; zij omvat de gehele polder. Het domeinkantoor en het raadhuis staan in Wieringerwerf. Eveneens werd aldaar het monument „De Maaier” geplaatst, dat aangeboden is door de polderbevolking bij het afscheid van de Wieringermeer-directie. De graanbeurs daarentegen werd gevestigd in Middenmeer. De dorpen zijn van alle moderne gemakken voorzien. Zo zijn zij aangesloten op de netten van het Provinciaal Waterleiding- en Elektriciteitsbedrijf van Noord-Holland. Ook telefoon en radiodistributie zijn aanwezig. Zoals de lezers bekend zal zijn is deze polder, die aan de zee ontrukt is, helaas weer ondergegaan. De oorlog was de oorzaak; d.w.z. de Duitse overheerssers teisterden ook de nieuwe polder. Op 17 april 1945, 17 dagen voor de capitulatie der bezetters werden op ongeveer 5 km ten zuiden van Den Oever in de Wieringermeerdijk de hier aangebrachte springladingen tot ontploffing gebracht. Hierdoor werden 2 gaten in de dijk geslagen, resp. 150 en 200 meter lang en 30 resp. 23m diep. Ruim 600 miljoen m3 water stroomde de polder binnen. De ravage aan de boerderijen werd zeer groot; vruchtbare cultuurgrond ging verloren doordat deze met zand overspoeld werd; ruim 6000 mensen waren dakloos. Door het vandalisme van de Duitsers werd een einde gemaakt aan de welvarende Wieringermeer, maar dit zou — gelukkig — slechts kort duren. Toen na drie dagen de polder geheel was volgelopen, kon geconstateerd worden, dat zich in de dijk een opening bevond, die plm. 400 m lang was en een diepte had van plm. 25 m. Zo snel mogelijk werd na de capitulatie het gat in de dijk dicht; de vernielde dijk werd al op 5 augustus 1945 gesloten. Hierna werden de beide gemalen, die gelukkig gespaard waren gebleven, tezamen met een tiental hulpgemalen op 9 augustus 1945 in

werking gesteld om de geïnundeerde polder wederom droog te malen. Half december van dat jaar werd het land op het water heroverd, dank zij de geestkracht van hen die persé het vernielde levenswerk ter hand wilden nemen. Het gezegde van vele oude pioniers van de polder „We hebben de eerste keer de polder gewonnen, het zal ook de tweede keer moeten gaan” werd bewaarheid. Het herstel aan boerderijen, wegen, waterlopen en bruggen werd krachtdadig aangepakt, het is zelfs zo, dat slechts de nieuwe ringdijk, een paar oude dijkresten en een enkele diepe plas, de bewijzen zijn van het noodlot, dat zich in de april dagen van 1945 over de Wieringermeerpolder voltrok. En zo kon al in 1946 de eerste oogst worden binnengehaald. Sindsdien is wederom sprake van een bloeiende landbouwstreek. Zonder enige twijfel zal 21 augustus 1960 niet onopgemerkt voorbijgaan en zullen de nodige festiviteiten plaats hebben om de dag te herdenken, dat de Meer 30 jaren geleden voor de eerste maal aan de zee ontrukt is.

Fig. 1. Het gemaal „De Lely” (drie centrifugaalpompen, elk met een capaciteit van 450 m3 per minuut; drie electromotoren van 900 pk; opvoerhoogte 5.70 m).

Fig. 2. Het gemaal „De Leemans” (Twee centrifugaalpompen, met een capaciteit van resp. 300 en 270 m3 per minuut, twee dieselmotoren van 600 pk; opvoerhoogte 5.70 m).