Gevolg gevend aan een uiterst vriendelijke uitnodiging van Dr. Paul Ahnert, vertrokken wij op zaterdag 12 augustus 1961 naar de Sonneberg Sterrenwacht in Thüringen (D.D.R.). De reis verliep voorspoedig, en na een treinreis van twee dagen kwamen we (te middernacht!) op onze bestemming aan. Aan het station werden we opgewacht door Dr. Ahnert zelf, die ons met zijn auto naar de sterrenwacht leidde en ons een keurige „Gastenzimmer” toewees. De sterrenwacht bestaat uit enige losse gebouwen, die samen een zeer indrukwekkend geheel vormen. Prachtig gelegen in de mooie omgeving van het Thüringerwald, domineert zij het dorp Sonneberg, dat in de diepte ligt. De sterrenwacht zelf is 640 meter boven de zeespiegel gelegen. Zij werd gesticht in I925- Uit die tijd dateert dan ook het eerste instrument, een zonnekijker met een opening van 135 mm, ondergebracht in een afzonderlijk gebouw. Het is een uitstekend Zeiss-instrument, waarvan het objectief bestaat uit een driedelige apochromaat, een der weinigen die de firma Zeiss ooit maakte. Het instrument is tevens uitgerust met een astrograaf en wordt nu nog gebruikt voor regelmatige zonswaarnemingen. Dat het uitstekend voldoet konden we zelf constateren bij een protuberansenwaarneming met een interferentiefilter. Momenteel beschikt de sterrenwacht over een zeer uitgebreid instrumentarium, ondergebracht in zeven koepels. Het prachtigste instrument hiervan is ongetwijfeld de geweldige Schmidt-camera met een 70-cm-spiegel en een correctieplaat van 50 cm. Het toestel is ondergebracht in een in drukwekkende 8-meter-koepel. Opmerkenswaard is dat alles automatisch geschiedt: het openen van de koepel, het richten van de kijker, de fijnbeweging enz., het wordt allemaal verkregen door het bedienen van enkele drukknoppen. Met dit instrument worden onbekende veranderlijken waargenomen van de ne tot de 13e grootte, terwijl tevens hun spectrum wordt vastgelegd. Op de camera staat nog een volgkijker met een
Figuur 1. Een gedeelte van de Sonneberg Sterrenwacht. In de meest links gelegen koepel bevindt zich de 135-mm-zonnekijker, het oudste instrument van de sterrenwacht.
opening van 20 cm en een brandpuntafstand van 3 meter. We zouden beslist niet volledig zijn, indien we de andere instrumenten niet
vermeldden. Een langdurige opsomming zou echter teveel plaats innemen. Noemen we dus slechts de voornaamste toestellen: 1. Een 6o-cm-Schmidt-camera met spectrograaf. Dit instrument is nog maar twee jaar in het bezit van de sterrenwacht, en hiervan werd één jaar besteed aan het verkrijgen van de juiste instelling. Het toestel dient evenals de 70-cmSchmidt-camera om spectra van veranderlijke sterren vast te leggen. De grenshelderheid is de zevende magnitude bij een half uur belichten met de grootste dispersie (100 A/mm). Een speciaal toestel werd ingebouwd, zodat men eveneens een vergelijkingsspectrum van ijzer op de fotografische plaat(jes) kan krijgen. 2. Een stel van twee evenwijdig opgestelde Schmidt-camera’s, met een opening van 30 cm, een correctieplaat van 20 cm, en een brandpuntafstand van 30 cm. Deze camera’s zijn dus zeer lichtsterk en bestrijken een groot veld (14,5°). Met dit instrument worden prachtige foto’s genomen. Zo zagen we o.a. een mooie opname van de komeet Wilson (1961 d), die een staart had van verscheidene
graden.
Figuur 2. De 70-cm-Schmidt camera. Een amateur kijkt ook graag eens door een grote telescoop!
3. Een Zeiss „Vierlinser”, een nieuw instrument dat nog maar één week in de koepel stond. Het objectief heeft een middellijn van 40 cm en is 1 meter dik! Men was tijdens ons bezoek bezig dit toestel te focusseren. Het arbeidsveld: veranderlijke sterren. 4. Verdei nog een reeks kleinere instrumenten, waarvan een nadere beschrijving ons te ver zou voeren. Het observatorium beschikt ook over een ongelooflijke documentatie op elk sterrenkundig gebied. Naast een degelijk uitgeruste en evenwichtige bibliotheek is er eveneens een afdeling vooi microfilms met bijbehorende projectietoestellen. Na de Harvard sterrenwacht beschikt Sonneberg over de grootste platencollectie ter wereld: 65000 stuks, zorgvuldig bijgehouden en regelmatig aangevuld. Aan de bibliotheek is ook nog een .Broschürensammlung” verbonden, lijkelijk vooizien van tijdschriften, korte mededelingen, ciiculaires, enzovooit. Van de ruim tweehonderd rubrieken dragen er twee ironisch-kort de betiteling: Unsinn. De betekenis laat zich licht raden. Een kleine greep uit de titels: ,Die Atherwirbeltheorie vielfach bewiesen’; ,Mechanik der Kosmische Einflüsse’; ,ABC der gesamten Wetter- und Erdbeben-Vorhersagen’; ,Die Fehler in der Relativiteitstheorie’; ,Die Beziehungen zwischen den Kometen und Planeten’. In dit laatste stuk „bewijst” de schrijver dat de kometen niet bestaan, ,dass die Kometen nur Lichterscheinungen sind; sie sind himmlische Fata-Morgana’s: die Abbildungen der Sonne wiedergespiegelt von der Lufthülle eines Planeten...’. Maar over naar een ernstiger onderwerp! In totaal is er op de sterrenwacht een staf van dertig personeelsleden werkzaam. Hun activiteiten zijn veelomvattend, maar grotendeels toch gericht op de studie van veranderlijke sterren. We noemen: Prof.Dr.Hoffmeister (directeur): veranderlijke sterren; afwerking van een reeks opnamen van veranderlijken, gemaakt tijdens een reis naar Zuid-Afrika; Dr.Ahnert. veranderlijken; populariserend werk (in het bijzonder de redactie van het tijdschrift ,Die Sterne’ en de ,Kalender für Sternfreunde’); Dr.Schubart: planetoïden, hemelmechanica, kometen; Dr.Richter: statistisch werk aan veranderlijken; Dr.Brandt: optica.
Enige van deze namen zullen de lezers waarschijnlijk niet vreemd in de oren klinken. Inderdaad werd er op het gebied van kometen en meteoren al heel wat gepresteerd door Dr. Hoffmeister, terwijl Dr. Schubart geen onbekende in de wereld der planetoïdenjagers is. De planetoïde 1039, die men Sonneberga noemt, heeft haar naam werkelijk niet gestolen! Wegens de verlofperiode en het congres van de Internationale Astronomische Unie te Berkeley (Californië) ontbraken er enige astronomen. Persoonlijk betreurden we het zeer dat de heren Hoffmeister en Schubart niet op de sterrenwacht aanwezig waren.