Vrede,

J. RIETEMA.

door

Mit heur baident wazzen ze old worden, Joap Smit en dei keet, dei hai zet haar veur ’n dikke vieftig joar, dou hai, ’n jonge kerel van net even twintig, ontsloagen wör as sliekgroaver bie neie diek, omdat hai drei doagen achter ’n kanner smoordoen op ’t waark komen was. Mit heur baident wazzen ze old worden en schoon, schoon versleten wazzen ze ale baide, omdat ze gain van baident ooit goud heur gerak had haren ien aal dei tied. Hai nait omdat hai nooit aan trouwen en ’n aigen hoeshollen toukomen was — wat wicht wol ’n kerel hemmen, dei draank kochte veur alles wat hai over hil! — en zien keet nait omdat hai nog nooit gèld over had haar veur ’n nei stuk goud, loat stoan veur neie planken of pannen. Vaierenzeuventig was hai, morgen, eerste Midwinterdaag zól hai viefenzeuventig worden. Viefenzeuventig — d’r begunde wat te waarken ien zien binnenste, dou hai ien tweidonkeren veur ’t verweerde roam van zien keet ston en oet keek over dei vlakke, witte wereld veur hom. Dat ging hom altied zoo as hai ien doagen gain draank had haar Den, hai kon er niks aan doun, moar den kwam alles bie hom oet vrouger tieden, óók oet dei tied, dou hai nog bie zien oliën thoes was en ieder keer gaf ’t hom ’n gevuil van ainzoamhaid en verloatenhaid, as hai d’r over dochte hou alles was en hou ’t wezen kend haar. Dat gevuil van ainzoamhaid en verloatenhaid, aal dei vieftig joar dat hai hoesd haar ien zien keet was ’t over hom komen, ieder keer as hai goud tot hom zulf kwam en ieder keer haar hai ’t aigenste middel bruukt: draank, net zoo veul en net zoo laank dat hai ’t weer kwiet was of kwiet, nee kwiet wör hai ’t nooit, moar net zoo laank den toch, dat hai d’r gain last meer van haar. Moar nou, nee, hai wis nait hou hai ’t haar mit homzulf, d’r stonden nog wat centen veur

hom bie boer Tammes van Gerkemoaheerd, doar hai ien ’t baiten reuden weken ien ’t waark wést haar, as hai wol kon hai dei hoalen en as hai ze haar, kon hai jenever kriegen, net zoo veul as hom zulf paaste Moar doagen hong hai d’r nou al tegen, ieder oavend as hai aan ’t sloapen ging zee hai tegen homzulf: „mörnvroo, opslag”, moar as ’t den weer mörn was, kon hai d’r nait tou komen, gain ain keer. As t van binnen ien hom net zoo wést haar as altied, as hai allain moar ’n gevuil van ainzoamhaid en verloatenhaid over hom had haar, den zól hai d’r wêl tou komen wezen. Moar nou, dis keer, was ’t anders, nou vuilde hai hom ook ainzoam en verloaten, moar nou moakte ’t hom nait kribbig en maalkopt, net as anders altied, nee, nou gaaf t hom allain moar n verlangen om hulp te zuiken en steun en troost. Hai was d r mit op stoan noadat hai ien ’n dreum alles weer beleefd haar, wat hom ien zien jonge joaren altied dwars zat. Dou, bie zien oliën thoes nog, haar ’t dag aan dag roezie wést, mit zien voader en zien moeke baide. Mit zien voader, omdat dei hom dwongen haar om bie hom ien smederij te komen, ien dei zwaarte, smerige smederij bie dat grauwe, kolle iezer, doar hai van kiend of n ofkeer van had haar. En mit zien moeke omdat dei altied noast zien voader ston, d’r niks van begreep of d’r niks van begriepen wol dat t hom aanvloog, dat aarbaiden ien dei smerige smederij, en hailtied van veuren of aan moar weer bie hom komen was mit road om moar te beden, veul te beden, den zól ’t vanzulf wêl beter goan. Moar ien ploats van beter ging ’t van laiverloa minder en dou hai achttien was, haar hai d’r n end aan moakt, was hai vót loopen en zien voader haar hom achternoa roupen dat hai ’t nait woagen mós om d’r nog ooit weer ien te komen. Dat alles was ien geuren en kleuren weer bie hom wakker worden ien dei dreum, ieder oogenblik noa dei nacht was ’t weer noar boven komen en nou, nou hai, vervalen ol kerel doar ien tweidonkern oet ’t roam van zien vervalen ol keet oet keek over ’t laand, dat doags beveuren zoo n zaacht, wit midwinterpak aantrokken haar, nou wör hai van binnen milder en waiker as hai nog ooit wést haar. Dudelker as ooit zaag hai ’t weer veur hom, alles oet zien jonge joaren, alles beleefde hai weer oet dei tied en hou meer hai beleefde, hou zwoarder ’t wör ien zien borst omdat hai nou.

veur ’t eerst ien aal dei vieftig joar, begreep dat hai t was dei maiste schuld had haar. Zeker, zien voader haar ’n harde, stieve kerel wést, moar ’n rechtveerdige, eerlike kerel ook en doarom, as hai nait zoo’n kop teund haar altied en nait zoo onwillig wést haar, elke dag moar weer van veuren óf aan, den zól ’t nooit zoo ver komen wezen mit hom, en den haar hai zien moeke ook nait zooveul verdrait aandoun hufd, zien moeke, dei t altied zoo goud veur had haar mit hom en dei ien heur ainvoudige vroomhaid hoopt haar, dat alles wel veur ’n kanner komen zól as ze moar goud veur hom beedde. Ja. all es haar goud wezen kend, moar nou was t te loat, veul te loat: voader dood, moeke dood en hai zulf old en schoon óf, zoo schoon óf dat ieder daag zien léste wezen kon. Hai haar d’r nooit bie stil stoan, dat ’t énd d’r veur hom ook ainmoal heer was en as 't nog es n keer bie hom op komen was, den haar hai d r zooveul borrels tegen aan gooid, dat hai ’t weer kwiet was, dei onrust, dei gedachten aan dood goan ien hom wakker raipen. Moar nou was t zoo had anders, nou wörren d’r verlangens ien hom wakker, aal staarker, om nog wat goud te moaken as ’t kon. Wat goud moaken — hai keek en keek moar oet over ’t widde veld en prakkezaierde. En hou langer hai prakkezaierde hou zuverder hai ’t vuilde. Joa, dat zól hom rust geven, rust en vrede. * * * t Was ver noar ’t dörp, doar ze woond haren en begroaven lagen, zien oliën, ’t was goud twei uur loopen veur ’n jonge, veerdige kerel. Moar hai, mit zien olie, muide bainen haar d’r goud drei uur over waark en meer as schoon op was hai, dou hai dei dikke, stompe olie toren ien t gezicht kreeg, dei hai noa zien jonge joaren nait meer zain haar. Acht zwoare sloagen klonken d’r deur dei doodstille oavend, doar hai weer allain ien was, dou hai t dörp achter hom haar en op ’t doodgroavershoeske óf stapte, dat noast iengang van ’t kerkhof ston. „Baide léste groaven op joen rechterhand, achter aan ’t middenpad”, zee doodgroaver, dei ’n beetje roar op keek, dat er 's oavonds loat nog ain bie zien deur kwam om te heuren woar Allert Smit en zien vrouw begroaven lagen. Hai haar zien jak en zien vest al oet, hai haar n stoere daag achter hom, wol doarom vroo noar

bér, moar nou, nee, dat wis hai toch nait — wél was dei olie kerel en wat wol hai mit groaven van Allert Smit en zien vrouw, dei baide al krapaan twintig joar dood wazzen ? Hai schoot gauw zien duvvel aan en laip kerel achternoa — wel wis of t gain schooier was, dei naarns onder dak komen kon en nou ’t plan haar om ien ’t liekhoeske ien te breken. Moar nee, roare boudel, ’t was hom tóch bepoald te doun om wat hai vroagd haar. Teminsent, achter aan ’t middenpad bleef hai stoan, bie ’t vlamke van ’n luciver keek hai woar hai krekt wezen mós en bie ’t poaltje dat op ’t graf van vrouw Smit ston, zakte hai daip deur en sloug baide aarms d’r om tou. „Roare kerel, bepoald nait al te goud deeg”, mopperde doodgroaver, dei dicht d’r bie achter ’n dikke boom kropen was, „moar wat verkeerds het hai toch dunkt mie nait ien ’t zin”, en mit handen daip ien buzen van zien duvvel en kroag hoog op — ’t was gemain kold en ’t begunde weer te sneien ook — stóvvelde hai weer noar zien hoeske tou en Joap Smit, zien aarms stief om dei poal, doar hai noam van zien moeke op vonden haar, bleef allain ien dei witte ainzoamhaid van dat stille kerkhof, en hai snokte as ’n kiend, dat hail, hail ondeugend wést het en troost zocht bie zien moeke. Hai snokte as 'n kiend, aal daiper en aal haarder. Nou hai ’t gevuil haar weer dicht bie zien moeke te wezen, wör hai weer ’n jonge vent, zaag hai en beleefde hai weer alles oet zien jonge tied en veur ’t eerst ien aal dei lange, lange joaren vuilde hai hou zeer hai heur doan haar en aal vaster kneep hai zien aarms om dei poal doar heur noam op ston en hou dichter hai bie heur kwam, hou blieder en hou rustiger ’t wör van binnen ien hom. Negen uur, tien uur, elf uur, twaalf uur sloug ’t ien dei stompe olie toren van ’t dorp dat achter hom laag en hou daiper ’t ien nacht wör, hou koller ’t begunde te worden en hou haarder ’t begunde te sneien mit dikke, dichte vlokken. Zien handen vroren vaast tegen dei poal, dei hai aal nog stief ien zien aarms hil, moar hai vuilde nait dat ’t hom zeer dee, net zoo min as hai vernam dat zien vouten bevroren ien zien kepotte olie schounen. Hai was ja zoo blied en zoo gelukkig van binnen, omdat hai veur zien gevuil weer zoo dicht, zoo hail dicht bie zien moeke was, bie zien moeke, dei hai ja zoo laank, zoo hail laank misten móst haar.

Ain uur, twei uur, drei uur sloug ’t ien torenklok en aal deur bleef ’t nog sneien, mit groote, wollige vlokken, dei deel dwarrelden op groaven en zaarken en poalen en stroeken van ’t kerkhof en ook op hom, net zoo laank dat hai d’r oast onder bezied was. * * * „Es kieken of dei kerel mie vannacht tóch nog nait ien ’t liekhoeske kropen is onnaierde doodgroaver, dou hai ’s mörns te ’t glaas oet keek en zaag hou ’n dik pak snei d’r valen was, ’s nachts. Hai trok zien duvvel aan, schoot ien zien klompen, stapte noar boeten en keek eerst es noar lucht — helder as ’n klok, ’t vroor bepoald dat t knapte, hai hoopte moar veur dei haalf male slaif, dei zoo veul belang had haar bie groaven van Allert Smit en zien vrouw, dat hai bie tieds weerom goan was, noar ’t dörp tou, want mit zuk weer was t ien zoo n hokje van haalfstains muren ja moar nauw oet te holden. En as hai d r was, nou ja, den mós veldwachter d r ainlieks bie komen, moar dat dee hai nait, nee, den nam hai hom mit bie kachel, den kon hai n koem vol kófvie kriegen en gusteroavond haar hai te muid wést om ’n proatje te moaken, moar den mós hai toch es heuren wat veur belang hai nou nog haar bie ’n poar doodgewone mênsken, dei al joaren en joaren dood wazzen. Mit schop over scholier stapte hai over ’t veurpad hén, begunde vót mit gewéld snei aan kaant te gooien dou hai bie ’t liekhoeske was, trok deur open zoo gauw hai roemte genóg moakt haar. Nee, gain kerel gelukkig en hai haar d’r bepoald nait wést ook, den mós d’r ja snei op vlouer léggen. Hai moakte deur weer dicht, laip dou over ’t ziedpad en ’t achterpad laans noar ’t énd van t middenpad. Dè — wat ’n dik pak snei laag d r tegen poal, dei op vrouw Smit heur graf ston ! Zól dei kerel . . . ? Joa, foi toch, hai was ’t — handen, dei stief om poal tou lagen, stoken even boven snei oet. Hai huverde van schrik, wól eerst vót loopen, moar dou pakte hai aal zien moud bie 'n kanner en kraabde snei wég, zoo gauw as hai kon, net zoo laank dat hai hom bloot haar Stief, stief bevroren — doar was gain hêlpen meer aan, dat zaag hai zoo. Hai pebaierde om dei harde, stieve vingers lös te moaken, moar doar was gain middel op vernam hai al gauw poal omzoagen, dat was ’t ainege wat er op zat.

Mit schrik ien zien bainen laip hai noar zien hoes om ’n zoag, en veurzichtig, om dei hard bevroren handen nait te roaken, zoagde hai vrouw Smit heur grafpoal om, vlak onder ’t stee doar aarms d’r om tou lagen en dou lukte ’t hom mit wat getrek en gevring om boudel van ’n kanner te kriegen en zoo gauw hai ’t zoo ver haar, kraabde hai dei dikke sneiloag van dat stieve lichoam óf, dat haildaal ien ’n bultje zat. „Dood vroren, ien veurnacht bepoald al”, onnaierde hai bie homzulf, „wat zól dei slaif toch ien zien kop had hemmen ? Het bepoald lang nait deeg wést.” „Nee, het bepoald lang nait deeg wést”, zee hai nog es, dou hai, hail veurzichtig, snei ook van t grauwe gezicht ófnomen haar en zaag dat er n bliede trek laag om dei doode mond. n Wies mènsk lait hom toch nait dood vraizen mit ’n lach op zien gezicht!

Uit het dagboek van Mevrouw Slapsma— Tiessens.

Ja, uit het dagboek van Mevr. Slapsma — Tiessens heb ik er voor dit keer nog boven gezet, maar als ’t zoo doorgaan moet met mij en mijnen echtgenoot of mijnen vechtgenoot mag ik nu langzamerhand haast zeggen, dan zal ’t toch wel op eene echtscheiding aangaan moeten ben ik bang. Ja ’t is eigenlijk verschrikkelijk dat ik, nog maar nauw drie vorrel jaars na mijn huwelijk al zoo praten moet, och en vroeger jaren, als vrijgezelde dame zijnde, leek het mij altijd zoo rustig en zoo gezellig toe om getrouwd te wezen, ik dacht altijd bij mij zelfs dan heb je ja net zooveel

aanspraak als je maar wilt en je hebt altijd een om je toe daar je rondom op vertrouwen kunt en daar je krekt mee praten kunt of ’t je Pa of je Ma is zootrekent. Maar och, och zooals dat mij af vallen is, en als wij ’n vijfentwintig jaar vroeger getrouwd waren en wij hadden een stuk of wat kinder, ik en den heer Slapsma, dan zou ik misschien nog probeeren om in mijn lot te berusten, maar hij is krapaan vijftig jaar alleen geweest en ik ben rijkelijk vijftig jaar alleen geweest en zoodoende heeft elk zijn eigenaardigheden vanzelfs. Nou en kinder hebben wij ja niet en daar is nog heel geen uitzicht op ook en men hoort en leest ja zooveel van echtscheidings tegenswoordig, dat daar hoeft een hem ook niet voor te sjeneeren, dat ik wou dit maar zeggen, als den heer Slapsma nog eenmaal weer met die fratsen begint van voor ’n dag of wat, dan stap ik opslag naar eenen advocaat toe en dan kan t mij niet schelen hoeveel onkostens dat er op komen, maar dan moet die maar maken dat wij weer van elkaar af komen, dan kan hij weerom gaan naar zijn eigen loeg toe, maar dan zal ’t hem toch nog wel eens berouwen durf ik wedden, dat hij ’t zoo ver komen gelaten heeft. Wat voor fratsen dat dan waren? Nu, ’t was al weer dagen lang ’t oude liedje met hem: zoo n beetje gniffelen om alles waar ik aanmerkings op maakte en vaak genoeg ook net doen of hij niets hoorde als ik iets tot hem zeide. Nu, vanzelfs, daar maakte ik mij ja al heel slim zenuwachtig over en een keer op eenen morgen besloot ik hem er maar eens goed over onder te houden en hem heel deeg onder ’t oog te brengen dat het nu maar eens voor goed uit wezen moest. En wat deed mij die vreezelke man? In plaats van hem goed koest te houden en ja Fenna en goed Fenna te zeggen op alles wat ik hem voor hield, beginde hij mij daar tegen te keffen en dat in ’t pladde nog wel, ook al om mij te plagen vanzelfs, hij weet ja veels te goed hoe gluipend ik het daar op tegen heb en buitendes, hij had mij in ’t begin van ons huwelijk ja zoo goed beloofd dat hij hem altijd van onze Moedertaal bedienen zou, zoo goed en zoo kwaad als dat dan ging vanzelfs, want voor een van zijn ontwikkeling valt dat nog heel slim af. En was ’t nog maar bij tegen keffen gebleven, dan had ik mij misschien nog wel goed houden kund, maar nee, meneer was erg parmantig ook op zijn manier. „Doe hés aan nou tou boas speuld, mie ducht ik mós nou moar es 'n zetje

boas speulen”, zoo sprak hij tot mij en hij had het nog niet gezegd of hij haalde eene pijp toe zak uit, gestopt en wel en een doosje met Iuisievers had hij ook al bij de hand en eer ik er goed om dacht wat er te doen was, zat hij mij daar te smooken gelijk eenen schoorsteen. Nou, vanzelfs, daar sloeg 't mij ineens verschrikkelijk van op mijne zenuwen, hij had mij bij ’t begin van ons trouwen ja zóó goed beloofd dat ik geen last van dat vieze gedoente hebben zou, en ik kreeg ’t zóó slim te kwaad dat ik van mij zelf viel, maar ja, dat is altijd zoo als ik van mij zelf val, ik verneem toch heel goed alles wat er om mij toe gebeurt. En wat moest ik toen beleven van mijn eigen man? In plaats dat hij bij mij neder knielde en goed en zacht tegen mij praatte, zooals het toch hoort, liep hij toe kamer uit met die smerige pijp nog aldoor in zijnen mond en een oogenblik later, ’k zag ’t allemaal krekt tusschen mijne oogharen door, kwam hij weerom met een emmer vol water, zóó boorende vol dat hij greemde ’n heele hoop over rand heen en dat op mijn splinternief smirnaas karpet. Nu, vanzelf, ’k had hem ja zoo wel aanvliegen kund, maar ik dacht bij mij zelf ’t is ja maar schoon water zoo dacht ik en ’k was toch ook wel nieuwsgierig om te weten wat hij verder in ’t zin had met mij. Nu, en wat deed me die beul, dat onmensch ? Hij plaatste die volle emmer stuif bij mijn hoofd en toen was het „zoo ol, nou mós ’t moar es oet wezen ducht mie, anders zei ik die dizze emmer vol woater es op kop dekken, dat mout ’n wonder middel wezen tegen zeenen.’’ Zoo giftig als ik toen toch ineens wier! In één kerier was ik overeind en eer hij er goed om dacht wat hem overkwam, had ik hem in de gang geduwd en die emmer vol water die hij voor mij bestemd had, die heb ik over hemzelf omgekeerd, dat ’t liep hem toe broekspijpen uit en met dat gesmook was ’t ook in eenmaal afgeloopen, want zijn pijp ging er ook bij uit vanzelfs en hij was zoo veraltereerd, dat die kon ik hem maar zoo af pakken en ’k heb hem opslag in kachel gestopt, dat daar zal ik nooit geen last weer van hebben. En wat hemzelf betreft, van hem zal ik ook wel geen last weer krijgen dunkt mij, teminsent, hij is na dien tijd zoo mak gelijk een schaap en ’t is goed Fenna voor en goed Fenna na, dat ik heb hoop dat hij voor goed genezen is. Hij heeft nu ja ineens heel goed vernomen

dat ik mij niet door hem onder ’t moes stoppen laat, maar als ’t er op aan komt is zoo n leven toch eigenlijks geen leven, men heeft ja geen rust of vrede meer op zoo’n manier en daarom, als hij ’t nog een keer waagt om zoo wat te ondernemen, dan laat ik hem maar stil geworden en dan heeft hij mij mis gehandeld vanzelf en ’k wil wedden dat ik dan zonder veel onkostens van hem af komen kan.