Bijdragen tot de Geschiedenis der oudste Heeren van Hoogstraten

Dr H. OBREEN.

(XIII' en XIVe eeuwen.)

De juiste geschiedenis der oudst-bekende heeren van Hoogstraten, hunne opvolging en onderlinge verhouding, zijn nog steeds bron voor veel verwarring, en het is aan de oplossing van dit probleem, dat wij in de hier volgende bladzijden onze krachten willen wijden. Nog in de laatste jaren hebben verschillende schrijvers zich met dit vraagstuk beziggehouden ; op hunne in vele opzichten verdienstelijke onderzoekingen kritiek uit te oefenen is niet het doel van ons werk, en wij zullen daarom niet op hunne tekortkomingen wijzen, maar liever de oorzaak der fouten opsporen en volgens zuiver geschiedkundige beginselen de lijst der oudste heeren van Hoogstraten opbouwen. De hoofdbronnen, waarnaar gewoonlijk gegrepen wordt, waar het geldt het door ons in het oog gevatte onderwerp te bewerken, zijn de boeken van Butkens en van Wap i). Het zal daarom vóór alles nuttig zijn over beide schrijvers iets te zeggen. Den ouden Brabantschen historicus zullen wij niet lastig vallen, omdat hij eenige geruchtmakende vervalschingen op zijn kerfstok heeft; in zijn tijd beschouwde men zulke bokkesprongen met een andere gemoedsgesteldheid, dan wij dat heden ten dage doen, en Butkens was in dit opzicht een kind van zijne eeuw. En ook in ander opzicht; hij had, evenals zijne tijdgenooten, een geweldigen schrik voor gapingen in stamboomen, een waren horror vacui, en zag er dan ook volstrekt niet tegen op een hiaat door den een of anderen, min of meer waarschijnlijk klinkenden naam aan te vullen. Het is echter juist daardoor, dat hij, met een geleerd gezicht, argelooze menschen op een dwaalspoor brengt! Wap, daartegen, is de eerlijkheid in persoon; hij heeft van heinde en verre een eerbiedwekkende verzameling oorkonden bijeengebracht, doch is er onder bedolven geraakt! Het materiaal is hem de baas geworden en als slotsom heeft Wap slechts een l) C. Butkens. Les trophées tant sacris que prof artes du duchéde Brabant. 3e uitg. (La Haye, 1724) II. bl. 57 en 145. — J. J. F. Wap. Geschiedenis van het land en de heeren van Cuyck (Utrecht, 1858) bl. 66 vlg. en de stamtafels aldaar.

werk kunnen leveren, dat voor niet uiterst kritische geesten een wezenlijk gevaar oplevert. Adriaensen 2) zegt van Wap’s boek, dat het getuigenis aflegt van « veelzijdige opzoekingen, ernstige studie en onverdroten arbeid ». Met de eerste en derde definities zijn wij het volkomen eens, maar van de « ernstige studie » vindt men in het werk, jammer genoeg, weinig terug. Mijn voornemen is nu achtereenvolgens de verschillende heeren van Hoogstraten naar de oorspronkelijke bronnen te behandelen, daarbij zal ik, in hoofdzaak, alleen de fouten van Butkens en Wap bespreken ; die van hunne opvolgers, welke, zooals ik reeds opmerkte, voornamelijk aan die beide voorgangers te wijten zijn, mede om kortheidswille, ter zijde latende. * * * Wanneer wij mogen aannemen, dat in de tijden voorafgaande aan het oogenblik, waarop de naam Hoogstraten in de geschiedenis te voorschijn komt, er daar ter plaatse reeds een kasteel stond, dat het Gelmelslot genoemd werd, dan kunnen daartoe in betrekking hebben gestaan, als heeren of eerder als kasteleins, enkele personen van dien naam, welke wij in XlI'-eeuwsche oorkonden vinden. Evenwel is onze kennis van de Brabantsche edelen in die eeuw nog zóó onzeker, dat men dit verband niet dan veronderstellenderwijze mag leggen ; te meer, omdat er elders een soortgelijke plaatsnaam wordt gevonden 3). Wij geven de volgende aanteekeningen dan ook alleen met doel andere onderzoekers aan te sporen dit vraagstuk in het oog te willen houden. Een zekere Godescalcus de Gelmela wordt in 1159 aangetroffen onder de, meest Brabantsche, edelen (nobiles viri), die te Luik getuigen zijn, wanneer de bisschop Hendrik van Leyen een oorkonde ten behoeve der abdij van Tongerloo bevestigt 4). Hij verschijnt in dezelfde omstandigheden bij oorkonden van 1163 5), en nog in 1167, ditmaal onder edelen, welke als 2) Taxandria (Turnhout) 1907, bl. 160. 3) Zoo in het oude graafschap Loon een dorp Geltnen (Jamine), ten zuidoosten van St. Truiden bij den weg naar Luik. Tot deze plaats hadden bijna zeker betrekking: Helias, Sebaldus en Conrardus de Gelmene, in 1135 getuigen bij eene schenking van den graaf van Loon aan de abdij van Averbode : [J. WoltersJ. Notice historique sur l’ancienne abbaye d’A verboden (Gand, 1849), bl. 80. 4) Oorspr. abdij Tongerloo, charters der abdij, n° 10, onuitgegeven; zie: H. Lamy. L’Abbaye de Tongerloo depuis sa fondation jusqu’en ia63. (Louvain, Paris, z. d. [1914J), bl. 370, n° 10. 5) Lamy, a.w. 371, n° 14 en 373, n° 17; over dit laatste stuk ald. bl. XX-XXI.

getuigen optreden bij een acte van Godfried III, hertog van Brabant, ten bate der St. Michielsabdij van Antwerpen 6). Volledigheidshalve zij hier vermeld, dat omstreeks 1312 zekere Clarissia de Ghelmele van den hertog van Brabant een jaargeld van 35 pond in leen hield op goederen te Pulle 7), terwijl wij meenen in een Goselmarus de Hoestraten, genoemd in 1256 8), een inwoner der stad te moeten zien. I. Vrouw Johanna, vrouw van Hoogstraten, dochter van Arnold, heer van Elslo en echtgenoote van heer Wenemar van Gimmenich, ridder, (1286). De eerste « heer » van Hoogstraten, dien wij met zekerheid kunnen aanwijzen, was een adellijke dame, die voorkomt in een oorkonde van 1286, waarvan hier de korte inhoud volgt: 1286, 16 Juni (Dominica post Trinitatem). — Joanna de Ghemenich, domina de Hoechstraten, geeft tot heil van hare ziel en van die van haren echtgenoot, heer Wenemarus de Ghemenich, het patronaatsrecht der kerk van Hoogstraten aan het kapittel der O. L. V.-kerk te Antwerpen 9). Het is dit stuk, dat wij als punt van uitgang zullen nemen bij ons pogen om iets meer omtrent de oudste heeren van Hoogstraten te weten te komen. Terstond dringt de vraag zich op : wie was Johanna en wie was haar echtgenoot ? Ziehier wat wij daaromtrent konden ontdekken. Johanna’s echtgenoot, heer Wenemar van Gemmenich of Gimmenich (de naam wordt op velerlei wijzen gespeld), ontleende zijn naam aan een plaatsje, nu : Gymnich, gelegen ten zuidwesten van Keulen ; niet te vereenzelvigen met het gelijknamige dorp in den uitersten noord-oosthoek der provincie Luik. Hij wordt vermeld in de volgende oorkonden : 1275. — Dominus 10) Winemarus de Gimenig bezegelt een oorkonde van zijn verwant Johan van Burtscheid 11). Deze 6) P. J. Goetschalckx. Oorkondenboek der Witheerenabdy aan S. Michiels te Antwerpen I. (Eekeren-Donk, 1909) bl. 40, n° 30. 7) L. Galesloot. Le livre des feudataires de Jean III, duc de Brabant. (Brux. 1865), bl. 27. 8) Goetschalckx, a.w. bl. 160, n° 134; vgl. bl. 150, n° 124. 9) Het origineel schijnt verloren; het stuk is afgedrukt: Miraeus-Foppens. Opera diplomatica I. (Lovan. et Brux. 1723) bl. 592, daaruit overgenomen in J. C. Diercxsens, Antverpia Christo nascens et creseens I. (Antv. 1773) bl. 319. xo) Uit dezen titel blijkt, dat hij ridder was; daarentegen mogen wij uit geen der oorkonden besluiten, dat heer W. heer van Gimmenich was. ix) Keulen, Stadsarch., oork. der stad n° 414: gedrukt: Ennen. Quellen znr Geschichte der Stadt Köln. III. n° 117.

oorkonde, op zich zelve voor ons van weinig gewicht, ontleent haar belang aan het feit, dat zij nog voorzien is van heer Wenemar’s zegel 12), hetwelk als wapen een uitgeschulpt kruis vertoont. 1276, 26 April. — Aartsbisschop Sifrid van Keulen zendt zijn verwant, W. v. G., als zijn gezant naar Koning Eduard I van Engeland 13). 1276, 2 Augustus. — Weinemarus de Gimmenich miles en zijne vrouw Johanna ruilen met Beatrix, Wenemar’s zuster, en hare kinderen eenige goederen, waardoor zij in het bezit komen van den burg Kerpen, ten westen van Gymnich gelegen, op den weg van Aken naar Keulen 14). Zij verpanden het slot kort daarna aan den aartsbisschop van Keulen 15). 1281, 16 Mei. — Roomsch-Koning Rudolf geeft aan den wakkeren heer (strenuus vir) Wenemarus de Gemenich in leen het slot Kerpen, dat W. van zijne zuster Beatrix gekocht had, in leen 16). Kort daarop evenwel moet heer Wenemar deze sterkte aan den hertog van Brabant verkocht hebben, als blijkt uit een oorkonde van 4 Mei 1282 17), hetgeen voor gevolg had, dat Kerpen in den oorlog van Brabant met Keulen door den aartsbisschop genomen en verwoest werd (Maart 1284) 18). Heer Wenemaer beleefde dit niet meer; enkele weken vroeger was hij, aan Brabantsche zijde, vóór ’s Hertogenrade (Rolduc) door een pijl getroffen en doodelijk gewond 19). Bovenstaande gegevens samenvattende, kunnen wij ons eenigszins een beeld maken van ridder Wenemar. Hij behoorde tot een der aanzienlijkste adellijke geslachten der Rijnstreek 20), verwant en vertrouweling van den aartsbisschop van Keulen, hoewel hij 12) Beschreven : J. Th. De Raadt. Sceaux armoriés des Pays-Bas I (Brux. 1897), bl. 490. 13) R. Knipping. Die Regesten der Erzbischöfe oon Köln n° 3669. 14) K. F. Stallaert. Geseh. oan hertog Jan den eersten oan Braband I. 315, n° XII, 2 ; uittreksel : Butkens, a. m. I. preuves, bl. 118. 15) Knipping, a. m. n» 2687. 16) Oorsp. Haus-, Hof- en Staatsarch. Weenen, Nederl. oorkonden; gedrukt: H. Laurent. Actes et docnments conseroés a Vienne (Brux. 1933), n° 27, vgl. n° 39. 17) Butkens a. id. I. preuves, bl. 118, en ook Stallaert a. u>. I. bl. 318, n° 3. 18) Jan v. Heelu: Rijmkroniek (uitg. Willems. Bruss. 1836), bl. 89. 19) v. Heelu a. m. bl. 76. 30) Aan dit geslacht werd een studie gewijd door den uitstekenden kenner der middeleeuwsche families uit het Rijnland, E. von Oidtman, in : Zeitschrift des Aachener Gesehichtsoereins XXX (1908), bl. 155 vlg.

later blijkbaar de partij koos van hertog Johan I van Brabant, die — men denke aan Woeringen (1288) — in deze streken zijn invloed aan het uitbreiden was. Wat weten wij nu van heer Wenemar’s echtgenoote, vrouw Johanna, die, zooals wij zagen, in 1276 reeds met hem voorkomt ? Wij vinden haar, weduwe geworden, in 1285, op 10 Juli (feria tertia ante festum beatae Margaretae virginis) in een nog onuitgegeven oorkonde 21), waarvan de inhoud weliswaar voor de geschiedenis van Hoogstraten van geen belang is, maar waarin wij gewichtige aanwijzingen vinden omtrent haar persoon. Bedoelde oorkonde wordt namelijk gegeven door Arnoldus, nobilis vir, dominus de Elslo, door diens dochter Joanna, weduwe van heer Wenemar van Gemenich, en door heer Wenemar’s broeder Hendrik, een geestelijk heer. De heeren van Elsloo (ten noord-westen van Maastricht, op den rechter oever van de Maas gelegen) vormden een der voornaamste geslachten dier streek 22), dat daar reeds in het begin der XIIe eeuw gegoed was en in nauw verband stond met de, eveneens hoogst aanzienlijke, heeren van Steyn, in diezelfde buurt. Johanna’s vader vindt men in vele oorkonden vermeld, doch geen daarvan is voor ons doel van bijzonder belang. Men m^rke nu op, dat tot nu toe (1285) Johanna nog nergens als « vrouw van Hoogstraten » vermeld werd; dit is eerst het volgende jaar (1286) het geval, in de oorkonde hier in den aanhef van dit hoofdstuk vermeld. Het feit, dat Johanna daar beschikte over het begevingsrecht der kerk van Hoogstraten, veroorlooft ons de gevolgtrekking, dat zij die kerk gebouwd (herbouwd ?) had 23) en zij dus reeds eenige jaren in het bezit van de heerlijkheid was. Hadden Johanna en Wenemar wellicht, bij afstand van ar) De oork. is verloren; iye-eeuwsch afschrift in Histor. Arch. der stad Keulen, Gelenii Farrago IV, fol. 310 vlg. — Vermeld : Baron v. Spaen, hs. II. 13a (Arch. Hoogen Raad v. Adel, ’s Gravenhage); Fahne. Geschichte der kölnischen... Geschlechter I. 93 en II. 317, waaruit : [Wolters], Recherches sur l’ancien comté de Gronsoeld (Gand, 1854), bl. 144. 22) Aan de geschiedenis van dit geslacht is nog geen studie gewijd. Verschillende artikelen, die zich als zoodanig voordoen, verschenen in (Nederl.) Limburgsche tijdschriften. 23) Dit wordt nog versterkt door de omstandigheid, dat enkele maanden later (1386, 18 September) een grensscheiding tot stand kwam tusschen de parochies van Minderhout en van Hoogstraten : Analectes pour seroir a l'hist. ecclés. de la Belgique I. 78; vgl : Goetschalckx. Oork. St. Miehiels II. 71, n° 365 (1387, 17 Sept.) — Hoogstraten behoorde tot het bisdom Kamerijk, Minderhout tot dat van Luik.

het kasteel Kerpen, van hertog Jan I van Brabant een uitgebreid bezit in de Noorder-Kempen gekregen ? Dit zou dan tusschen 1276 en 1284 moeten geschied zijn. Eenig bewijs hebben wij voor deze hypothese niet, doch het is voldoende bekend, dat er den hertog van Brabant juist in deze jaren alles aan gelegen was vasten voet op den weg van Brabant naar Keulen te verkrijgen 24). Hoe dit zij, in elk geval schijnt de heerschappij van Johanna over Hoogstraten, noch op oud bezit der heeren van Elsloo, noch op dat der heeren van Gemmenich terug te voeren. Johanna leefde nog 29 Maart 1295, blijkens een stuk van schepenen van Hoogstraten 241), waarbij zij genoemd wordt als eigenares te Merlo onder (Rijke)vorsel, maar niet meer als vrouw van Hoogstraten, dat zij dus blijkbaar bij haar leven aan hare opvolgster had afgestaan. II. Vrouw Sophia, vrouw van Hoogstraten en van Wortel, echtgenoote van heer Willem van Kuik, ridder. — (1295, 1301). Aangaande den tweeden « heer > van Hoogstraten, die — zooals wij hopen waarschijnlijk te zullen maken — eigenlijk eene vrouw was, heerscht bij de schrijvers veel onzekerheid. Butkens, die een schakel behoefde, om den overgang van Hoogstraten van Vrouw Johanna (I) op het huis van Kuik duidelijk te maken, gaf aan de eerste Vrouw eenvoudig eene dochter Johanna (II) van Gimmenich, vrouw van Hoogstraten, Vorsel, Meer, enz., welke hij echtgenoote noemde van Heer Johan I heer van Kuik. Deze vrouw van Hoogstraten is door Butkens verdicht; niet alleen wordt zij in geen enkel stuk genoemd, maar de oorkonden, die wij bezitten, verzetten zich tegen Butkens’ systeem. Wap, die deze moeilijkheid wel gevoelde, onder meer omdat hij de bovenaangehaalde oorkonde van 1286 kende, wil toch Butkens niet geheel loslaten en beweert op blz. 66, dat Johanna (II) de opvolgster werd van Johanna (I), om een bladzijde verder te vertellen, dat Hendrik, de oudste zoon van Johan I heer van Kuik, zijn grootvader, heer Wenemar van Gimmenich, in 1285 als heer van Hoogstraten opvolgde ! Dwazer kan het 24) Zie bijvoorbeeld mijn opstel in Bjjdr. voor vadert, gesch. en oudheidkunde, 4e reeks, I. (’s Gravenhage, 1913), bl. 248. 24a) Goetschalckx. Oork. St. Michiels, n° 416. — Vgl. nog noot 29 hieronder.

moeilijk, maar zijn bericht is oorzaak geweest van fouten bij latere schrijvers. Wederom zal de eenige weg om uit dezen doolhof te geraken die zijn, dat wij de oorkonden laten spreken. Wij zullen deze hier dan ook om te beginnen bijeenstellen. A. 1295, 28 Februari (nieuwe stijl). 25) — Willelmus dominus de Hoestraten et de Wortele, miles, doet een scheidsrechterlijke uitspraak over een twist in zake een jaarcijns op goederen in de parochie Wortel, welke gerezen was tusschen de abdij van St. Michiel te Antwerpen en een harer pachters 26). Zijne vrouw, Domina Sophia, zegelde mede. B. 1301, 6 Mei. — De hertog van Brabant beslecht een geschil, ontstaan tusschen het O. L. V.-kapittel te Antwerpen en Willelmum de Kuic, militem, et eius uxorem dominam de Hoestraten. et de Wortele, nobiles subditos terre nostre Brabantie, over het patronaatsrecht der kerk te Hoogstraten, hetwelk aan het kapittel bleef toegewezen, evenals betwiste tienden te Wortel 27). C. 1301, 12 November. — Willelmus, filius domini de Kuic, miles, et Sophia eius uxor, domina de Hoechstraten et de Wortele, zien, ingevolge de onder B genoemde uitspraak, af van hunne rechten op het patronaat der kerk van Hoogstraten ten behoeve van het O. L. V.-kapittel te Antwerpen 28). Uit de bewoordingen dezer stukken is wel op te maken, dat van deze beide echtgenooten niet de man, al wordt hij in A wel aldus betiteld, de heer van Hoogstraten was, doch de vrouw. Zij wordt in B en C uitdrukkelijk aldus genoemd, en hare aanwezigheid bij al deze rechtshandelingen is niet anders te verklaren ; heer Willem was dan slechts nomine uxoris heer van bovengenoemde plaatsen. Er blijkt voorts uit deze stukken, dat Vrouw Johanna (I) vóór of uiterlijk in 1295 door eene zekere Sophia was opgevolgd. 29) Was zij hare dochter, en dus eene Gimmenich ? De oorkonden 25) De oorkonde is gedagteekend : 1294, feria tertia post festum beati Mathie apostoli (Dinsdag na St. Mathias apostelj, maar, omdat in Brabant het jaar met Paschen begon, is zij volgens onze tijdrekening op 1295 te brengen. 26) Staatsarch. Antw. oud cartularium der Abdij S‘Michiel 109; gedrukt : Goetschalckx. Oorkondenboek St. Michiels II, bl. 117, n° 415. 27) Oorspr. arch. O. L. V.-kerk Antw.; gedrukt: Goetschalckx. Bijdragen V, bl- 573 ; vgl: Prims. Gesch. v. Antuj. VI, bl. 247. 28) Oorspr. arch. O. L. V.-Kerk Antw. capsa dominorum VII, n° x, zegels verloren; gedrukt: Goetschalckx. Bijdragen I, bl. 333. 29) Het is onzeker wie van beiden, Johanna of Sophia, bedoeld is in een stuk van 1293, 23 April, waarin genoemd wordt: Sebastianus de Hoechstraten, homo feodalis et judex domine de Gelmele. (Goetschalckx. Oork. St. Michiels II n° 399); misschien wel Sophia, want hem, Sebastianus, vindt men ook in oorkonde A.

vergunnen ons niet op deze vraag een afdoend antwoord te geven 30), maar, wanneer wij zien, zooals nader zal worden aangetoond, dat Sophia’s zoon Johan, heer van Hoogstraten (III), zijn familie-wapen van Kuik brak met het kruis van Gimmenich 30*), krijgt Sophia’s afstamming uit dit geslacht wel een grooten graad van waarschijnlijkheid. Sophia was, blijkens bovenstaande oorkonden, niet alleen vrouw van Hoogstraten, doch eveneens van het nabijgelegen Wortel; het begevingsrecht der kerk van Hoogstraten, in 1286 door Johanna (I) aan het kapittel van Antwerpen afgestaan, betwistten zij en haar man 31), doch zij moesten zich nederleggen bij een hertogelijk vonnis daaromtrent, dat in hun nadeel uitviel. Omtrent haar vernemen wij verder niets en ook de datum van haar overlijden is ons onbekend. Van haar echtgenoot, den ridder Willem van Kuik (volgens B), zoon van den heer van Kuik (volgens C), kunnen wij het volgende aanteekenen. Hij was een jongere zoon van den regeerenden heer van Kuik, den beroemden Johan I, en komt met dezen en met zijn oudsten broeder, heer Hendrik, in een oorkonde van 1296 (15 Maart, n. s.), voor 31»). Johan I heer van Kuik en zijne zonen Hendrik en Willem, alle drie ridders, bleven bij dat stuk borg voor Johan van Nassau, den afgestelden elect van Utrecht, resp. hun schoonbroeder en oom van moederszijde, omdat Jutta van Nassau, waarover later meer, met Johan I heer van Kuik, gehuwd was. Heer Willem van Kuik sneuvelde in Juli 1303, aan Brabantsche zijde, bij een aanval op Maastricht. 32) 30) In de in noot 19 aangehaalde oorkonden worden wel minderjarige kinderen van Joanna en van Wenemar (zonder namen) genoemd. 30») Evenals haar kleinzoon Hendrik : zie hier de zegelplaat. 31) Blijkens eene verklaring, 1304, 16 Mei, van Joh. Bode, pastoor te Wortele, had wijlen heer Willem van Kuik het kapittel van Antwerpen ook lastig gevallen om het patronaatsrecht van Wortel; zijn voorganger, pastoor Hendrik, had daarvoor destijds een schuld moeten aangaan : Goetschalckx. Bijdragen I. 335 (naar oorsp.), F. Prims in Antto. Arch. blad 1930, bl. 54 (naar cartularium). 3la) Brom. Regesten o. oorkonden betreffende het Sticht Utrecht (Utr. 1908) 002684. Aan dit stuk (oorspr. Rijksarch. Utrecht) hangt heer Willem’s zegel. 3a) Hocsem (uitg. Chapeaville II. 343) : A. D. 1303, mense Julio, cum Traiectenses episcopatus patriae rebellare ccepissent, mamburnus exercitu totius patriae congregato, Traiectum versus Wyck, quae pars terram respicit Falcomontis, portis, muris et fossatis totius oppidi fortioribus, non caute forsitan insultibus impetit: ubi pluribus de parte sua perfossis vulneribus et aliis interemptis, pro parte ducis dominus Wilhelmus primogenitus [dit is een vergissing : de primogenitus was Hendrik] domini de Cue... sagitta percussus interiit.

1. Zegel van Johan I, heer van Kuik en Hoogstraten (3 Dec. 1339). Oorspr. Rijksarchief Brussel, charters van Brabant (Verhooren no Ö2Xl>is). 2. Zegel van Johan II, heer van Kuik en Hoogstraten (1357). Oorspr. Archief Hoogstraten. Oorkonden nr 7<er. 3. Zegel van Hendrik van Kuik, broeder van den voorgaande (1357). Oorspr. Ibid. 4. Zegel van Johan IV, heer van Hoogstraten (1404). Oorspr. Ibid. nr I3bi*. Men lette op het kruis van Gimmenich, dat op 1 en 3 voorkomt.

III. Heer Johan (z) van Kuik, heer van Hoogstraten en (na doode van zijn oom, heer Otto, 1350 of 1351) van Kuik. — (1312 ? — 1357)Ook wat den derden heer van Hoogstraten betreft, blijken de latere schrijvers te rade te zijn gegaan bij hun voorgangers, Butkens en Wap 33); het zal dus wederom zaak zijn hun beider gevoelens nader te toetsen. Butkens stelt als heer van Hoogstraten : Johan, zoon van Johan I, heer van Kuik, bij Johanna (II) van Gimmenich, vrouwe van Hoogstraten. Wap noemt hem: Johan, zoon van Hendrik van Kuik en kleinzoon van evengenoemd echtpaar. Hierboven wezen wij er reeds op, dat er voor eene Johanna (II) van Gimmenich, vrouwe van Hoogstraten, geen plaats is in de genealogie en zij dan ook door Butkens verdicht is, hetgeen geschiedde, omdat de schrijver der Trophées den derden heer van Hoogstraten voor een broeder hield van heer Otto, zoon van Johan I, heer van Kuik, welke Otto (eerst later) zijn vader in de heerschappij van Kuik opvolgde. Butkens was hier evenwel (met zijne navolgers) op een dwaalspoor gebracht door een vergissing der Brabantsche Yeesten, die op twee plaatsen 34) vertellen, dat ten tijde van hertog Johan III van Brabant (1312-1355) de heeren van Kuik (Otto) en van Hoogstraten (Johan) broeders waren, terwijl deze in werkelijkheid neef en oom waren. Dit laatste werd reeds opgemerkt door den bekwamen navorscher van Hoogstraten’s geschiedenis, Adriaensen 35). Hiermede is dus klaar bewezen, dat Butkens’ systeem onhoudbaar is, wat trouwens hieronder nog nader, ten overvloede, zal blijken. Wap’s voorstelling van zaken is, dat niet een zoon, doch een kleinzoon van Johan I, heer van Kuik, Hoogstraten beërfde, en hij geeft dien kleinzoon (Johan genaamd) tot vader Hendrik, oudsten zoon van Johan I. Om hierin den weg te vinden moeten wij eenige oogenblikken stilstaan bij Johan I, heer van Kuik, en zijn gezin, zooals dat althans in dejaren, waarin ons onderzoek zich nu beweegt, was samengesteld. Wij kennen het door een 33) Zie voor Butkens en Wap de in noot 1 aangehaalde plaatsen. 34) Uitgave Willems : II, bl. 365 en 368-269. 35) Taxandria (Turnhout) III (1906-1907), bl. 171, noot a.

acte van Mei 1308 36), waarbij Johan I, kort vóór zijn dood 37), aan de kerk te Grave goederen schonk om uit de inkomsten daarvan een kapittel te stichten. Dit geschiedt met goedvinden van zijn echtgenoote Jutta, zijne zoons Johannes prepositus en Otto de Kuyc miles, zijn kleinzoon (nepos) Johannes de Kuyc. Evengenoemde Jutta (nu voluit genoemd: Jutta de Nassau, relicta domini Johannis quondam domini de Kuyc bone memorie) testeert, als weduwe, op 25 Januari 1312 (o. s.), 38) en in dit testament worden genoemd hare zoons: dominus Johannes ecclesiarum sanctorum Petri Lovaniensis et Servatii Traiectensis prepositus, en Otto miles de Kuyc, benevens haar kleinzoon {nepos; hij noemt haar avia) Johannes dominus de Kuyc. Uit deze stukken kunnen wij het volgende concludeeren : i°) dat heer Johan’s echtgenoote niet Johanna van Gimmenich, doch Jutta van Nassau heette, geheel overeenkomstig het in noot 31 aangehaalde stuk; 20) dat de zoons Hendrik en Willem, in Mei 1308 niet meer onder de levenden waren, hetgeen wij van Willem reeds wisten, omdat deze, zooals wij boven zagen, in Juli 1303 voor Maastricht gesneuveld was 39). Wat wij daar echter slechts terloops vermeldden, omdat het daar verder niet van pas kwam, was het feit, dat Hocsem zich vergiste, wanneer hij Willem primogenitus noemde; dat was inderdaad diens broeder Hendrik, zooals blijkt uit verschillende oorkonden 40), en nog uit de laatste, waarin hij voorkomt, op 9 April 1304 41). Diensvolgens moest volgens leenrecht, na den dood van Johan I, Hendrik’s zoon dezen in de heerschappij van Kuik opvolgen en is dus de in bovengenoemde acte van 25 Januari 1312 genoemde Johan heer van Kuik een zoon van Hendrik. Maar hij is dan niet te vereenzelvigen met den eveneens Johan genaamden heer van Hoogstraten, zooals Wap dit deed, en op welke fout reeds een Noord-Nederlandsch geschied36) Afgedrukt naar het oorspr. bij Wap, bl. 255. 37) Hij stierf l3 Juli 1308, volgens het Regittram defunctorum der kerk van Grave : Wap bl. 124. 38) Afgedrukt naar het oorspr. bij Wap, blz. 257. 39) Zie noot 32. 40) v. d. Bergh. Oork. van Rolland II. n° 769 (1291) en latere oorkonden. — Hij was 1288 bij Woeringen ridder geslagen : v. Heelu (uitg. Willems bl. 313, vs. 8585. 41) Brab. Yeesten (uitg. Willems) I, 717, n» 105. — De bewering van Butkens (I. 355), dat hij in 1304 vóór Maastricht zou zijn gesneuveld, vindt geen bevestiging in oude bronnen.

kundige, J, de Fremery, in vroegere jaren gewezen heeft. 42) Immers Johan II, heer van Kuik, in bovengenoemd testament van zijne grootmoeder (1312) als zoodanig vermeld, komt nog tot Juli 1318 als heer van Kuik voor 43), maar moet kort daarna kinderloos overleden zijn, omdat van November 1319 af zijn oom Otto in de oorkonden heer van Kuik wordt genoemd. Er blijft ons dan ook niets anders over als aan te nemen, dat Johan, derde heer van Hoogstraten, een zoon is geweest van het hierboven sub II genoemde echtpaar heer Willem van Kuik en Sophia, vrouwe van Hoogstraten en Wortel. Dit wordt bevestigd door het feit, dat hij in zijn wapen het kruis van Gimmenich voerde, en ook doordat men in zijn tak den voornaam Wenemar, afkomstig van de Gimmenichs, terugvindt. Omtrent zijn levensloop kunnen wij de volgende gegevens bijeenbrengen. In het omstr. X312 opgestelde leenregister van hertog Johan III van Brabant 44) worden zijne leenen aldus ingeschreven: Johannes dominus de Hoestraten, terram de Hoestraten et dominationem, c libras, et XXXVI et dimidium solidos apud Turnhout, et census cum terra apud Nyewencuyc; uit welke inschrijving dus ten duidelijkste blijkt, dat hij onder meer van den hertog, als Brabantsch leen, land en heerschappij van Hoogstraten in leen hield. Dat dit leen reeds georganiseerd was en een leenhof bezat, leeren wij uit eene oorkonde van 1316, waarbij vermeld worden : schout en leenmannen van Johan van Kuik, heer van Hoogstraten 45). In 1330 kwam Johan van Kuik, ridder, heer van Hoogstraten, in betrekking met het O. L. V.-kapittel van Antwerpen, als hij den kanunniken het vrij genot van alle tienden in zijne heerschappij schonk 46); in hetzelfde jaar ruilde hij eenig goed met de St. Michielsabdij te Antwerpen. 47) In 1334 bleef hij borg voor hertog Johan III 43) J. de Fremery. Cartularium der abdij Mariënweerd (’s Gravenhage 1890), bl. 410 en vlg. 43) In verschillende stukken, opgenomen in het in vorige noot aangehaalde werk. 44) L. Galesloot. Liore des feudataires de Jean III ducde Brabant (Brux. 1865), bl. 131; hier, ten onrechte : Nyewencuyt. Bedoeld is : Nieuwkuik, ten westen van ’s Hertogenbosch. 45) Adriaensen in Taxandria (Turnhout) III (1906 — 1907), bl. 169, noot a — Van hier af is (in tegenstelling met wat het hier voorafgaande aangaat) niet gestreefd naar eene volledige opsomming der bewaarde oorkonden. 46) t. a. p. 170, naar oorspr. O. L. V.-kerk Antw. 47) t. a. p. 170, noot 1, naar Staatsarch, Antw. oud cartul. St. M. 341.

van Brabant 48) en was 31 Maart 1337 met zijn broeder heer Wenemar van Hoogstraten onder de Brabantsche getuigen bij het vredesverdrag met Vlaanderen 49), evenals bij het nieuwe verdrag op 3 December 1339 gesloten 50). Heer Jan bevestigde in 1338 de St. Michielsabdij in de kosterij van Meer en Minderhout 51) en verkocht haar in 1345 dertig bunder wildert en heide te Wortel 52), onder welke plaats hij in 1344 het kapittel van Antwerpen beloofde dit voortaan in het rustig bezit te laten van zekere tienden. 53) In 1339 bekrachtigde heer Jan de instelling van het ambacht der wollewevers in zijne stad Hoogstraten 54), terwijl hij in 1351, dan reeds heer van Kuik, ook aan de wolle- en lakenwevers van zijne stad Grave privilegiën gaf 55). In 1355 beloofde heer Jan met zijn broeder Wenemar en vele Brabantsche edelen en steden na den dood van hertog Johan III het hertogdom een en onverdeeld te zullen handhaven 56). Kort na dezes dood (5 Dec. 1355) begonnen de twisten met Vlaanderen, dat een begeerig oog sloeg op de hertogelijke erfenis, die aan Johanna, Johans erfdochter, was gekomen. In Aug. 1356 nu sommeerde de Vlaamsche graaf de Brabantsche heeren hem hulde te komen doen; de heer van Hoogstraten en zijn broeder Wenemar voldeden daaraan niet en trokken in ballingschap 57). Heer Jan moet niet veel langer meer geleefd hebben ; het laatst ontmoeten wij hem in eene oorkonde van 14 Januari 1357 (n. s.), wanneer hij zeker goed aan een poorter van ’s Hertogenbosch verkoopt 58). Volgens Adriaensen 59) overleed hij in 1357 en werd te ’s Hertogenbosch (in ballingschap ?) begraven. 48) Verkooren. Chartes de Brabant I, n°’ 379 en 379 bis. 49) Brab. Yeesten II, 453. 50) Oorsp. Rijksarch. Brussel, chart. Brabant n° 631 bis, waaraan heer Johans zegel, dat wij op de plaat onder n° 1 afbeelden. 51) Goetschalckx. Bijdr. I, 132. 52) Als noot 47; naar Oud cart. fol. 117. 53) Goetschalckx. Bijdr. I, 340. 54) Oorspr. arch. Hoogstr. met zijn zegel; gedrukt : Adriaensen. Hoogstraten, bl. 99. 55) Wap, bl. 261, naar Paringet en v. Alen. Beschr. van Grave, bl. 479. 56) Alg. Rijksarch. Brussel, chart. Brab. n° 893. — Vgl. voor dit en het volgende : F. Prims. Gesch. v. Antio. X, bl. 1 en vlgg. 57) Brab. Yeesten II, 508. 58) Hendriks. Beschr. o. Grave, I, 305. 59) Taxandria (Turnhout) III, 170. — Het j aar 1354, dat Butkens geeft, is zeker onjuist,

Zijne echtgenoote was Katherina, dochter van heer Hendrik Bebbeken (uit het huis Berthout) 60), waarbij hij drie zoons had 61) : Johan, Hendrik en Wenemaer. De beide eersten werden achtereenvolgens heeren van Hoogstraten en zullen hier volgen ; de derde verkocht zijne rechten op Hoogstraten aan zijn broeder Hendrik of diens erven 62) en werd heer van Malsen en Meeteren (beide plaatsen in de Tielerwaard, ten Westen van Tiel). IV. (Heer?) Johan II, heer van Kuik en van Hoogstraten, *357 — vóór 1367. Hij was de oudste zoon van den hier voorafgaanden heer en komt reeds op 8 September 1357 als heer van Kuik en Hoogstraten voor, wanneer hij met zijn broeder Hendrik van Kuik aan de stad Hoogstraten zekere privilegieën geeft. 63) Butkens trekt hieruit het besluit, dat beide broeders de heerschappij gezamenlijk hielden en voegt er bij, dat zij in 1358 tot eene deeling overgingen. Deze beweringen vinden geen steun in de ons overgeleverde bronnen. Wel blijkt de juistheid van Butkens’ mededeeling, dat Johan II Hoogstraten aan Gerard, heer van Vorsselaar, verkocht. Wij weten volstrekt niet door welke redenen de heer van Hoogstraten zich verplicht heeft gezien het zoo belangrijk besluit te nemen tot den verkoop van een voornaam deel zijner voorvaderlijke goederen 64), noch blijkt het juiste jaar, wanneer deze transactie tot stand is gekomen ; althans tot nu toe hebben wij hieromtrent geen oorspronkelijke stukken aangetroffen. Evenmin vonden wij verder eenige oorkonde, waarin Johan II genoemd wordt. 65) Zijn zoon Johan III zal onder VI nog ter sprake komen. 60) Galesloot. Liore des feudataires de Jean III, bl. 131 en 189. 61) Brab. Yeesten II, 268-269. 62) Alg. Rijksarch. Brussel, Rekenkamer n° 17 144. Fol. 79. 63) Oorspr. stadsarch. Hoogstr.; n° 7^. Gedrukt : Adriaensen. Hoogstraten, bl. 100. — Aan dit stuk hangen de zegels, afgebeeld op de plaat onder nos 2 en 3. 64) Wap, bl. 134, wijt dit aan « zijn zorgloos en verkwistend leven » en vertelt nog, dat hij, in 1353, ook Kuik en Grave moest verkoopen. 65) Wap, bl. 135, stelt zijn dood < in of kort vóór het jaar 1364. »

V. Gerard, heer van Vorsselaar en Hoogstraten, 1367-1381. Deze heer wordt in eene oorkonde van 13 Aug. 1367 voor het eerst als zoodanig genoemd. 66) Hij was gesproten uit het aloude geslacht der heeren van Rotselaar 67), een beroemd krijgsman, die, om slechts dit te noemen, in den oorlog met Vlaanderen (1356-1357) maarschalk van het Brabantsche leger was 68). In zake zijn bewind over Hoogstraten is niets bekend, tenzij dat uit eene akte van 1434 blijkt, dat hij aldaar kapellanieën stichtte. 68a) Hij schijnt kinderloos te zijn overleden. Op 17 Januari 1381 verkochten de executeurs van zijn testament, om te kunnen voldoen aan zijne beschikkingen, Hoogstraten met alle toebehooren. Kooper was : Johan, heer van Kuik, een zoon van den onder IV genoemden Johan 69). De mededeeling van Butkens, door vele schrijvers overgenomen, dat Nicolaes de Swaef in 1380, na doode van Gerard, heer van Vorsselaar, enz., Hoogstraten kocht, en dit in hetzelfde jaar aan Johan van Kuik voortverkocht, wordt door de oorspronkelijke bronnen tegengesproken. 70) VI. Johan lil, heer van Kuik en van Hoogstraten, 1381-1382. Dat deze een zoon was van Johan II, blijkt uit den in noot 69 aangehaalden tekst, bij Goetschalckx gedrukt. Hij gaf, terstond na het verwerven der heerlijkheid, op 31 Januari 1381 (n.s.), privilegiën aan zijne stad Hoogstraten 71) en schonk op 31 Juli van dit jaar aan de begijnen onder meer het voorrecht eene kerk te bouwen. 72) Deze heer sneuvelde echter 66) Alg. Rijksarch. Brussel, chart. Brab. n° 3514. 67) Zie een en ander over hem bijeengebracht door A. Van Olmen in : Taxandria (Turnhout) 1929, bl. 3o, en Idem : Meded. Herentals I, bl. 15. 68) Alg. Rijksarch. Brussel, chart. Brab. n<> 2169. 68*) Alg. Rijksarch. Brussel, Rekenkamer reg. n° 17146, fol. 22 v°. 69) Goetschalckx. Bijdragen I, 235, vlgg. — De beleening : Alg. Rijksarch. Brussel, Rekenkamer, reg. n° 17 144, fol. 117 : de Johanne domino de Kuyc, qui ex successione domini Gerardi domini quondam de Vorsslaer relevavit villam de Hoechstraeten cum suis pertinentiis et cum castello de Gelmen. 70) Het in de vorige noot aangehaalde register der Rekenkamer zegt uitdrukkelijk, dat de heer van Kuik ex successione domini Gerardi domini quondam de Vorsslaer Hoogstraten ontving. 71) Oorspr. arch. Hoogstraten, met zijn zegel; gedrukt: Adriaensen. Hoogstr. bl. 103. 72) Oorspr. Stadsarch. Antw.; gedrukt : als noren, bl. 207. — Vgl. ; Lauwerys. Gids (3® uitg.), bl. 77.

reeds het volgende jaar (30 Sept. 1382) bij een veldtocht in Westfalen 73), nadat hij (vóór Juni 1382) aan zijn neef Johan, heeren Hendriks zoon van Kuik, Hoogstraten verkocht had 74). VII. Johan IV, heer van Hoogstraten, 1382-1442. Deze was een zoon van heer Hendrik van Kuik, die een broeder was van Johan II, heer van Kuik en van Hoogstraten. Na Hoogstraten van zijn neef gekocht te hebben, beërfde hij kort daarna van hem (na 30 Sept. 1382) Kuik en de stad Grave 75). Omstreeks denzelfden tijd kocht hij de dorpen Brecht, Groot- en Klein-Zundert, terwijl hij de hem toebehoorende goederen van Zaventem en Sterrebeek verkocht, evenals de helft van het dorp Asten. 76) In 1386-1387 begiftigde hij zijne echtgenoote Machteld de Berssele met een som van 800 florijnen, vastgezet op zijne goederen te Rijkevorsel, Brecht en Zundert 77). Het is niet ons doel hier zijn levensbeschrijving te geven, hoewel deze van belang zou zijn, doch volstaan met enkele punten te vermelden, welke Hoogstraten in het bijzonder aangaan. 78) In 1388, 1415 en 1417 vermeerderde hij de voorrechten der begijnen, in 1389 die der voetboogschutters, en in 1390 bekrachtigde hij de stadsprivilegiën, terwijl hij in 1404, 1406 en 1416 nog nadere rechten verleende aan de inwoners van stad en vrijheid. Deze laatste heer van Hoogstraten uit het oude stamhuis verkocht in 1430 de heerlijkheid, overleed 15 Juni 1442 en werd begraven in de kerk der priorij van Corsendonck 79).

Westerloo.

73) Brab. Yeesten II, 27a. 74) Alg. Rijksarch. Brussel. Rekenkamer reg. n° 17 144, fol. 134 : de Johanne van Kuyc, filio quondam domini Henrici de Kuyc militis, qui per emptionem erga Johannem dominum de Kuyc recepit terram de Hoechstraeten cum omnibus attinentiis suis. 75) Reg- a's voren, fol. 147 v°. — Hij behield dit echter niet, ald. fol. 149 v°. 76) reg. als voren, fol. 116, 119 en i33 v°. 77) reg. als voren, fol. 210 en 222. 78) De hier volgende oorkonden vindt men bij Adriaensen. Hoog-straeten, bl. 104 — 114 en 207-215. 79) Zijn grafsteen werd gegraveerd in het werk : Grand thiatre sacré du duchi de Brabant II, 2' stuk, bl, 112 j daaruit overgenomen bij Wap, plaat IV, en bij Welvaarts, Gesch. van Corsendonck, tegenover bl. 165.

Heer Arnoldus heer van Elsloo I „ , L , L - .. ,„nQ Vrouw Johanna, vrouw van Hoogstraten, Heer Johan I heer van Kurkt 13 Juli 1308 als vermeld 1286j leeft weduwe 1295, huwt Jutta van Nassau ; zij testeert als wed* 1312 huwt Wenemar van Gimmenich> ridder, vermeld 1275 — t 1284 Heer T/endrrtfprimogenitus, Heer Otto, heer van Kuik, in 1318 Heer Willem van Kuik huwt Vrouw Sophia, vrouw van Hoogstraten, als t vóór zijn vader of 1319, na dood van zijn neef t 1303, vóór Maastricht , zoodanig verme d 1295 en 3 | Johan II ; t 1350 of 1351, zonder I ' 1 Johan II, heer van Kuik, kinderen. Zijn neef Johan I, Heer /ohan 1, heer van Kuik en Wenemar, vermeld 1348 na zijn grootvader, t jong heer van Hoogstraten, erft. Hoogstraten,vermeld omstr. 1312-1357, en 1356. 1318 of 1319. Zijn oom huwt Katharina Bebbeken Otto erft Kuik. I 1- — i Johan II, heer van Kuik en Hoogstraten, Hendrik van Kuik Wenemar, heer van na zijn vader 1357, verkoopt H. voor 1367 t 1371 bij Baeswiler, Malsen en Meeteren, aan G. heer van Vorsselaar, t 1364 ? huwt dochter van Pieter Cautereel, van Leuven t omstr. 1379. I I Johan III, heer van Kuik en Hoogstraten Johan IV, heer van Hoogstraten krijgt 1381 H. uit erfenis van G. heer v. Vorsselaar, t 1442, zonder kinderen. t zonder kinderen 1382; zijn neef Johan IV koopt H. van hem.