Ir. J. A. K a 1 f f, Directeur der Nederlandsche Spoorwegen, te Utrecht;

Mr. H. J. Silvergieter Hoogstad, administrateur, Hoofd der afdeeling Vervoer- en Mijnwezen van het Departement van Waterstaat, te ’s-Gravenhage ;

A. W. E. Weijerman, oud-Directeur van de Haagsche Tramweg Maatschappij en oud-Voorzitter van de Nederlandsche Vereeniging voor Locaalspoorwegen en Tramwegen, te Epe ;

c. tot secretaris:

C. H. C o n r a d. Hoofdcommies bij het Departement van Waterstaat, te ’s-Gravenhage.

Opening door den Minister van Waterstaat. De Commissie werd door Zijne Excellentie den Minister van Waterstaat op 21 Mei 1929 in diens Departement geïnstalleerd met de navolgende rede:

~Mijne heeren.

Mede namens mijn ambtgenoot van Financiën, die door ambtsbezigheden verhinderd is heden tegenwoordig te zijn, heet ik U welkom en breng ik U dank voor Uwe bereidwilligheid om zitting te nemen in de Commissie, welke wij hebben gemeend te moeten instellen om te onderzoeken of en in hoeverre de financieele verhouding tusschen het Rijk en de intercommunale tramwegen, die in het belang van het vedseer in stand moeten worden gehouden, dient te worden gewijzigd.

Het belang en de draagwijdte van dit inderdaad brandende vraagstuk zal ik niet behoeven uiteen te zetten voor U, die allen sedert lang in mindere of meerdere mate in aanraking zijt gekomen met wat met een reeds geijkten term wordt genoemd ~den noodtoestand onzer tramwegen”.

Voorspoedig is het bedrijf der plattelandstramwegen ten onzent op eene enkele uitzondering na, nooit geweest, doch vóór den wereldoorlog gelukte het toch aan dit, aanvankelijk geheel vrijgelaten doch vervolgens steeds meer, evenals de andere spoorwegen, aan wettelijke eischen en Regeeringstoezicht onderworpen bedrijf om, ondanks de daaruit voortspruitende hoogere lasten, hare nuttige verkeersfunctie, zij het ook veelal met groote opofferingen van het daarin gestoken particuliere kapitaal en zonder voldoende reserveering of belangrijke restitutie van het uit de openbare kas renteloos voorgeschoten aanlegkapitaal, op bevredigende wijze te vervullen.

De oorlog en de daaruit gesproten bovenmatige verhooging der exploitatiekosten, voornamelijk van den voor een trambedrijf zoo belangrijke factor personeelkosten, hebben den toestand dermate verergerd, dat, ware de Regeering niet met den thans reeds sedert ruim lo jaren op de Waterstaatsbegrooting jaarlijks terugkeerenden post te hulp gekomen, vele tramweg-ondernemingen waarschijnlijk niet aan haren plicht tot voortzetting van het bedrijf zouden hebben kunnen voldoen.

Ware die verhooging der exploitatiekosten, die, voor zoover de personeelkosten betreft, wel als van blijvenden aard zal moeten worden aangemerkt, ja wegens de achterstalligheid in de pensioenreserveering eerder nog een stijging zal vertoonen, gepaard gegaan met hoogere opbrengst door wederopleving van het verkeer, wellicht had dan de mogelijkheid bestaan om de Begroeting, zij het ook ten deele, weder van den evengenoemden post te ontlasten, doch tot overmaat van ramp voor het trambedrijf is die opleving van het verkeer gepaard gegaan met een omwenteling door de opkomst van autobus en vrachtauto, die twee juist in het buurtverkeer zoo geduchte concurrenten, eene omwenteling, die bovendien den stoot heeft gegeven tot eene wegverbetering op

groote schaal, waarmede veelal gepaard zal moeten gaan eene verlegging der m den weg gelegen tramsporen, die de tramwegondernemingen alweer met voor haar geheel onvruchtbare lasten bedreigt. Een en ander schijnt mitsdien veeleer te wijzen op bestendiging of zelfs versterking van de Rijkshulp tot instandhouding van tramwegen, een hulp waarop trouwens de tramwegen, voor wat betreft de lasten, voortspruitende uit de zeer ingrijpende Regeeringsbemoeiing met de arbeidsvoorwaarden van het tramwegpersoneel, aanspraken meenen te kunnen doen gelden en zonder welke zij het ook bij meerdere concentratie van het in het algemeen te zeer versnipperd trambedrijf, zeker niet zullen kunnen stellen, indien de reeds zoo lang aan het personeel in uitzicht gestelde pensioenregeling haar beslag zal krijgen.

Hoe dit echter ook zij, vast zal toch moeten staan, dat deze op zich zelf reeds niet onbedenkelijke hulp voor de instandhouding van een bedrijf niet geboden wordt waar levensvatbaarheid ontbreekt en het is juist daaraan, dat ten aanzien van sommige tramwegondernemingen van verschillende zijden wordt getwijfeld.

Ik stipte slechts enkele punten aan, die ter sprake zullen komen bij de vervulling door Uwe Commissie van de zoo kort geformuleerde opdracht; zij zal daarbij waarschijnlijk nu en dan komen op het terrein der Commissie voor het vervoersvraagstuk, de zoogenaamde Commissie-Patijn; het kan dunkt mij voor beide Commissies slechts nuttig zijn, dat twee van de leden van die Commissie in Uw midden zitting hebben.

Ik moge eindigen met het vertrouwen uit te spreken, dat het Uwe Commissie moge gelukken om, ondanks het omvangrijke onderzoek, dat daartoe vermoedelijk noodig zal zijn, binnen niet te langen tijd aan de Regeering omtrent deze zoowel uit een financieel als uit een verkeersoogpunt zoo belangrijke zaak advies uit te brengen en geef hierbij de leiding aan Uwe handen. Mijnheer de Voorzitter, over.”

Antwoord. De rede werd door den Voorzitter als volgt beantwoord:

~ Excellentie

Wanneer ik even mag antwoorden op de gewaardeerde woorden, waarmede Uwe Excellentie onze Commissie wel hebt willen installeeren, begin ik Uwe Excellentie en Uw Ambtgenoot den Minister van Financiën, mede uit naam van mijn medeleden, dank te zeggen voor het vertrouwen, dat in ons gesteld wordt door ons een onderzoek op te dragen naar het zoo belangrijke tramwegvraagstuk, dat thans aan de orde gesteld is en dat door Uwe Excellentie zooeven met enkele punten zoo duidelijk is aangegeven.

Ongeveer 40 jaar geleden, toen de intercommunale tramwegen in hun opkomst waren, was de financieele verhouding tusschen het Rijk en de tramwegondernemingen ook een punt van ernstige overweging. Toen gold het echter niet, zooals thans, de vraag op welke wijze de bestaande tramwegverbindingen, voor zoover zij voor het verkeer noodig zijn, behouden kunnen blijven, maar op welke wijze binnen den kortst mogelijken tijd een uitgebreid tramwegnet in ons land verkregen zou kunnen worden, waaraan na den aanleg van de groote spoorwegen, vooral op het platteland, groote behoefte was ontstaan.

Met het stelsel van rentelooze voorschotten van Rijk, Provincie en streek voor den aanleg van nieuwe lijnen, dat in 1893 op initiatief van Minister Eely gekozen werd, is, over geheel ons land verdeeld, het net van intercommunale tramwegen tot stand gekomen, zooals wij dat thans kennen.

Hoe nuttig en onmisbaar die tramwegen voor het ver-