DE VERBETERING DER NEDERLANDSCHE HOOFDRIVIEREN.

Nu en dan is door onze lezers de wensch geuit, dat in dit Weekblad ook meer direkt Nederlandsche belangen ter sprake gebracht zouden worden. Hierbij staan uit den aard der zaak de waterstaatsbelangen op den voorgrond, en evenals wij reeds in de eerste helft van dezen jaargang een artikel van den heer Telders over de Amsterdamsche kanaalplannen opnamen, zal ook nu de degelijke studie van den heer Th. Bleckmann, ingenieur bij den waterstaat, die wij om de uitgebreidheid der stof over eenige nummers wenschen te verdeelen, zeker ieder welkom zijn. Mijnheer de Redacteur, ingevolge Uwe vereerende uitnoodiging bied ik U hierbij mijn opstel over de verbetering der Nederlandsche hoofdrivieren ter plaatsing' in Uw weekblad aan. In het algemeen valt niet te ontkennen, dat alles wat in Nederland op waterbouwkundig gebied is of wordt verricht, weinig de belangstelling wekt, en zich niet in zoodanige bekendheid mag verheugen, als waarop het onderwerp voorzeker aanspraak mag maken, wegens de daarbij nauw betrokken belangen van handel, landbouw en nijverheid. Voor een land als Nederland, door zoovele breede en vermogende stroombanen doorsneden, als wellicht geen ander land ter wereld van een zelfde oppervlak, waaraan jaarlijks duizenden schats tot verbetering

en onderhoud worden ten koste gelegd, is het bevreemdend te ontwaren, dat het aantal zoo uiterst beperkt is van hen, die een bevredigend antwoord zouden kunnen geven op de vraag: „wat is of wordt „verricht, om die grootsche waterwegen in behoorlijken toestand te „brengen of te houden, zoodat ze te allen tijde aan hunne bestem„ming, afvoer van het opperwater en ijs en het verschaffen van een „geschikten handelsweg voldoen.” De rivieren zijn publiek domein; hare instandhouding en zoonoodig verbetering maken een voornaam deel uit van de Staatszorg, wegens het daarmede nauw verbonden gaan van de nationale welvaart. Voldoet de Staat aan de op hem rustende verplichtingen, besteedt de regeering zoodanige zorg aan de rivieren, als met het oog op hare hoogst gewichtige bestemming geëischt kan worden?... ziedaar vragen, waarop ieder belangstellende in de publieke zaak moet trachten een voldoend antwoord te bekomen. In het hierbij aangeboden opstel, wordt in korte trekken medegedeeld, wat van Rijkswege op rivierkundig gebied in ons land is of wordt verricht tot instandhouding en verbetering van onze schoone stroombanen, en tot het leeren kennen van hare gesteldheid, water afvoerend vermogen en overige daarop betrekkelijke aangelegenheden. Daarin komen achtereenvolgens in behandeling: het doel der rivierverbetering; de daarvoor gevolgde stelsels; de verkregen uitkomsten; en eindelijk de hulpmiddelen, aangewend om de gesteldheid der rivieren te onderzoeken en te leeren kennen. De schrijver uit den wensch, dat de kennisneming van dit opstel eenigermate moge bijdragen tot het geven van een bevredigend antwoord op de boven gestelde vragen, en moge leiden tot het opwekken van meerdere belangstelling in eene zaak, die voor Nederland mag gelden als eene der gewichtigste ter bevordering van nationalen rijkdom en welvaart. De verbetering der Nederlandsche hoofdrivieren heeft sedert het laatste dertigtal jaren een onderwerp uitgemaakt voor aanhoudende staatszorg, als nauw samenhangende met de groote belangen voor scheepvaart, landbouw, handel en nijverheid, en met het verminderen zoo niet voorkomen van het gevaar van overstrooming van de riviergewesten tengevolge van ijsbezettingen of hoog opperwater. De staatsbegrootingen, telken jare bij de wet vastgesteld, geven ons

een overzicht van de aanzienlijke sommen, aan de verbetering der rivieren ten koste gelegd, en die nog slechts als een minimum zijn aan te merken van hetgeen vereischt wordt, om de schoone waterwegen, waarmede ons land zoo rijkelijk is begiftigd, op te heffen uit den gebrekkigen en achterlijken toestand, waarin zij allengskens door een samenloop van omstandigheden zijn geraakt. De beperkte ruimte van deze bladzijden gedoogt niet, aangaande de oorzaken van dien achteruitgang in bijzonderheden te treden. Het zal voldoende zijn hier slechts te wijzen op een der hoofdoorzaken, volslagen gemis aan eenheid in het bestuur en aan behoorlijk toezicht van overheidswege op hetgeen aan de rivieren werd verricht door de belanghebbende oevereigenaren en besturen tot behoud, uitbreiding of verbetering hunner oeverlanden of uiterwaarden. Door allerlei afdammingen, zijdelingsche aftappingen, indijkingen, plaatselijke werken tot oeververdediging, den aanleg van veerdammen, zomerkaden, beplantingen enz., uitgevoerd zonder algemeen plan, en die hun oorsprong verschuldigd zijn aan oogenblikkelijke behoefte of bijzondere belangen, zonder overleg of berekening der gevolgen, werden onvermijdelijk aan de natuur belemmeringen en aan de rivieren groote schade ten aanzien van hare snelheid, diepte en afvoerend vermogen toegebracht. De nadeelige gevolgen dezer belemmeringen konden niet achterwege blijven, en openbaarden zich dan ook in eene menigte van doorbraken en overstromingen gedurende de laatste helft der voorgaande en de eerste jaren van deze eeuw. Verbetering in den bestaanden toestand werd in het algemeen belang dringend noodzakelijk geacht. Als eerste schrede in de goede richting werd de wet van 24 Februari 1806, houdende een algemeen rivierof waterrecht over de rivieren en stroomen der Bataafsche republiek, in het leven geroepen. Door deze wet werd op eenmaal paal en perk gesteld aan de willekeurige handelingen op het riviergebied van zoovele belanghebbende riviereigenaren, besturen enz., waaraan voor een groot deel het zoo schromelijk bederf der rivieren was te wijten. Het openbare gezag, aanvankelijk de commissie van superintendentie over den waterstaat der Bataafsche Republiek, was voortaan geroepen handelend op te treden en omtrent alle werken te beslissen, die betrekking hadden en van invloed waren op den bekwamen afloop der rivieren. Zonder vergunning toch van dat gezag mochten geene nieuwe kribben of andere waterwerken noch dezulke, waardoor de aanwas van den oever en voorliggende gronden op eenigerhande wijze zoude kun-

nen bevorderd worden, op of in de rivieren of stroomen gelegd of andere werken gemaakt worden, welke den geregelden afloop der rivieren hinderlijk zouden kunnen zijn. Gelijke vergunning werd vereischt voor de bovenbedoelde werken tot het verlengen er van, het opwerken tot meerdere hoogte, het veranderen hunner richting, het maken van werken tot verhoogen van in de rivieren of stroomen opkomende gronden, het verhoogen van de reeds bestaande kaden, het aanleggen van nieuwe veerdammen of hoofden, of tot het verlengen of verhoogen er van, het beplanten der buitengronden enz. Zoo ook moesten gebouwen, zonder vergunning der commissie gesticht, en nadeelig voor de rivieren of stroomen geacht, door of ten koste van de eigenaars worden weggeruimd. Uit het boven medegedeelde blijkt voldoende de heilzame strekking der wet van 1806, thans nog van kracht en van dagelijksche toepassing. De tot dien tijd geheel verwaarloosde rivierbaan kwam door die wet onder behoorlijk toezicht van het openbaar gezag; voor alle werken, die op eenigerhande wijze van invloed konden zijn op de onbelemmerde afstrooming van het water, werd voortaan vergunning vereischt, en aldus voorgoed het verdere rivierbederf door verkeerde en onoordeelkundige handelingen te keer gegaan. Het spreekt van zelf, dat deze wet, geheel van preventieven aard, geene verbetering kon brengen in den toestand van schromelijken achteruitgang onzer rivieren, waarin zij in het begin dezer eeuw verkeerden. Daartoe werd vereischt het krachtdadig optreden van het openbaar gezag tot het doen beramen en uitvoeren der werken, die in de eerste plaats in aanmerking moesten komen tot het brengen van verbetering in dien toestand. Koning Lodewijk, volkomen zich bewust van de dringende noodzakelijkheid, om de handen te slaan aan de verbetering van onzen waterstaatkundigen toestand, nam het initiatief door het benoemen van een centraal Comité van den Waterstaat bij decreet van 21 Januari 1809, een eerste belangrijke stap, om in den toestand werkelijk verbetering te brengen. Onder de voorstellen, het Comité ter bearbeiding aanbevolen, werd als het voornaamste aangemerkt, het onderzoek naar de praktische uitvoerbaarheid van het grootsche denkbeeld van den heer W. Beijerinck, inspecteur in het 7e district der rivieren, om het water van de rivieren den Nederrijn en Lek langs den IJsel aftevoeren, de eerste rivier af te sluiten, en deze in een binnenlandsch kanaal te hervormen. Door de later gevolgde staatkundige gebeurtenissen werd aan de

werkzaamheid van het Comité een einde gemaakt; de zorg van onze rivieren echter niet uit oog verloren, daar in 1821 de benoeming door Koning Willem I volgde van de bekende rivier-commissie van dat jaar. Het door haar uitgebracht verslag en al de daarover verschenen stukken werden aan eene nieuwe commissie onderworpen, benoemd bij Koninkl. besluit van 7 Juli 1828 No. 47, die tot taak had de uitvoering voor te dragen van al de werken, noodig geoordeeld tot voorziening in den gebrekkigen toestand der rivieren. Tengevolge van allerlei omstandigheden heeft deze commissie eerst in 1849 rapport kunnen uitbrengen; aan hare voorstellen is geene uitvoering gegeven wegens het groote verschil in meening omtrent de wenschelijkheid of uitvoerbaarheid. Door den Minister van Binnenlandsche Zaken Mr. J. M. de Kempenaer werd toen eene nieuwe commissie benoemd, bestaande uit de Inspecteurs van den Waterstaat J. H. Ferrand en L. J. A. van der Kun, die den 18 Januari 1850 een verslag uitbracht, dat gedeeltelijk is uitgevoerd, en waarvan de algemeene strekking ook thans nog tot leiddraad bij het rivierbeheer strekt. Deze commissie nam als hoofdbeginsel aan het verbeteren der bestaande rivierbeddingen door normalisatie volgens een vast stelsel, waarvoor zij de cijfers heeft aangegeven, en verwierp het denkbeeld van de zijdelingsche rivierafleidingen, door de vroegere rivier-commissiën op den voorgrond gesteld. Sedert het laatste dertigtal jaren is het stelsel der beide inspecteurs, dat bij de regeering en volksvertegenwoordiging onverdeelden bijval heeft gevonden, met uitstekend goed gevolg op onze rivieren toegepast, en lijdt het geen twijfel, of binnen een niet al te lang tijdsverloop zal de toestand der rivierbanen daardoor een zoodanige verbetering ondergaan, als in het belang der scheepvaart en van den geregelden afvoer van het opperwater en ijs wenschelijk is te achten. Dit stelsel nader te doen kennen, met hetgeen vereischt wordt, om de gesteldheid der rivier te onderzoeken alvorens tot de toepassing er van kan worden overgegaan, is het doel der volgende bladzijden, waartoe achtereenvolgens in behandeling zullen komen: a. Achteruitgang der aan zich zelf overgelaten rivieren en invloed daarvan op de scheepvaart en den afvoer van opperwater en ijs. b. Doel der rivierverbetering en gevolgde stelsels. c. Rivieren, die in ons land ter verbetering in aanmerking komen. d. Hulpmiddelen om de gesteldheid der rivieren te onderzoeken en te leeren kennen.

Als bekend is aan te nemen, wat door eene rivier te verstaan. In het algemeen kan men eene rivier noemen den weg, langs welken het van de bergen komende sneeuw- en ijswater en het op het stroomgebied vallende sneeuw- en regenwater naar zee wordt gevoerd. Op dezen weg komen verschillende zijwegen uit, die ieder een evenredig deel van het water in het stroomgebied op den hoofdweg brengen. Al het water in het stroomgebied wordt op den hoofdweg met meer of minder snelheid, naar gelang van het meerder of minder verval, naar zee geleid. Door verval in deze is te verstaan het verschil in hoogte betrekkelijk eenig willekeurig waterpasvlak van den waterspiegel, tusschen twee plaatsen aan eene rivier. Moeielijk kan men zich eene voorstelling maken, hoedanig zulk eene rivierbaan er in werkelijkheid uitziet. Ware men in staat de rivier te doen droogloopen, en dus het bed in oogenschouw te nemen, verbaasd zoude men staan over de groote onregelmatigheid, die dat bed aan het oog zou vertoonen. Dan eens eene zachte, onmerkbare helling van de eene zijde van het bed naar de andere, dan weder eene steile helling doorgaande tot de grootste diepte, op de eene plaats eene hoogte of rug in de lengte van het bed, op de andere plaats ééne dwars over het bed; hier het bed diep uitgehold maar smal, daar het bed ondiep maar breed enz. Maar hoe onregelmatig dat bed ook moge zijn, in alle dwarsprofillen zal steeds een diepste punt zijn op te merken, dat in verschillende profillen vereenigd, de lijn of richting aangeeft, volgens welke het water in eenig dwarsprofil met grootere snelheid dan in eenig ander punt van het dwarsprofil zeewaarts stroomt. De geul, waarvan de lijn van grootste diepte den top vormt, heeft eene min of meer regelmatige gedaante, en daalt binnen zekere grenzen onder een geregeld verval tot aan zee. Wel bestaan hier en daar afwijkingen, zoodat die lijn over zekere lengte rijst, inplaats van daalt, maar deze lengte is betrekkelijk gering, en reeds spoedig zal een meer benedenwaarts gelegen punt blijken ook werkelijk lager te liggen. Dit dalen nu van de geul onder min of meer regelmatige helling van den oorsprong der rivier tot aan zee, in verband met de waterhoeveelheid, door de rivier aftevoeren, en den vorm van het bed, bepaalt het verval of de helling in den waterspiegel. Neemt de waterhoeveelheid toe, dan wordt het verval grooter, en bij verminderden afvoer kleiner. Uit het waarnemen van het verval is de stroomsnelheid, en daaruit het vermogen der rivier afteleiden.

Voor die berekening wordt van verschillende formules van min of meer ingewikkelden aard gebruik gemaakt, die het vermogen eener rivier slechts globaal doen kennen, daar de wetenschap het nog niet zooverre heeft gebracht, eene formule samen te stellen, die dat vermogen onder alle verschillende en zeer afwijkende omstandigheden, die zich bij de strooming van het water langs hare bedding kunnen voordoen, met voldoende nauwkeurigheid leert kennen. Veelal hebben de gebruikte formules den grondvorm van : R.I. = A.U. + B.U2, waarvan R — gemiddelde diepte, I = verval, A en B coëfficiënten, U gemiddelde snelheid. Vele beroemde waterbouwkundigen als Dubuat, Prony, Eijtelwein, Kraijenhoff, Brunings, de Saint Venant, Gauckler, Bornemann, Bellanger, Hagen, Ganguillet, Kutter, Darcy, Bazin en anderen hebben zich bezig gehouden met de oplossing van het ingewikkeld vraagstuk omtrent de beweging van het water langs het rivierbed. Het zoude te ver leiden, hier de resultaten mede te deelen, waartoe hunne belangwekkende studiën hebben geleid, en door welke formulen men heeft getracht, daaraan eene bepaalde uitdrukking te geven. Als zeker is aan te nemen, dat het vraagstuk der waterloopkunde nog niet met voldoende nauwkeurigheid is opgelost, en steeds nog een ruim veld openstaat voor den onderzoeker, om dienaangaande meer licht te verspreiden. Wij keeren nu tot onze droog veronderstelde rivier terug. Wanneer de rivier droog is, valt het ons met moeiehjk, eene wandeling door haar bed te maken. Daartoe staan twee wegen open, óf het nemen van den kortsten weg van den oorsprong der 'rivier tot aan zee, recht toe recht aan, over de hoogten en laagten in het bed aanwezig, óf van den sterk slingerenden en daardoor veel langeren weg door de geul of het zoogenaamde dal der rivier, wiens top door de lijn van grootste diepste wordt gevormd. Den laatsten weg volgende, zal men alras bespeuren, dat hij op verre na niet de kortste weg is,om den mond der rivier te bereiken. Dan eens toch nadert men den eenen oever, dan weder den tegenovergestelden, op een ander punt volgt men over zekere lengte b. v. den rechter oever, om dan weder langs eene sterke ombuiging den linker oever te bereiken, of omgekeerd. Op andere plaatsen, voornamelijk op die, waar de rivier over eenige lengte een regelmatig profil bezit, houdt de geul meer het

midden der rivier; zulks is echter uitzondering, en kan in het algemeen worden gezegd, dat het wezen der geul hoofdzakelijk bestaat uit slingeringen, hier kort, daar lang, van den eenen naar den anderen oever. Het aantal slingeringen of liever toppen der kromme lijn, die den loop der geul aangeeft, op de lengte eenheid b. v. de kilometer, bepaalt dan ook den al dan niet gunstigen toestand eener rivier. Is dit aantal gering, dan noemt men den toestand gunstig; is het daarentegen groot, dan noemt men den toestand ongunstig, en moet men in dit geval tot rivierverbetering overgaan. Uit den aard der zaak volgt nu, dat de scheepvaart de besproken geul moet volgen, om bij de lagere waterstanden de meeste vaardiepte aan te treffen. Het spreekt wel van zelf, dat, naarmate de rivier rijst, de weg, door de schepen afteleggen, korter kan worden genomen, wijl alsdan de aan de vaart hinderlijke drempels, platen enz. met meer water overdekt worden. Bij de hooge waterstanden, die meestal in het wintersaizoen voorkomen, zouden dan ook de schepen, zelfs die met grooten diepgang, onbelemmerd volgens de lengte der rivier en ten naastenbij langs den kortsten weg van de eene naar de andere plaats kunnen varen, maar aan die vaart zijn tengevolge van de vele met water overdekte hindernissen te groote bezwaren verbonden. Deze bezwaren zijn van dien> aard, dat er bepaalde voorschriften bestaan, bij hooge waterstanden op de rivieren in acht te nemen. Deze voorschriften zijn opgenomen in het „Reglement van Politie voor de scheepvaart en de vlotvaart op den Rijn”, gemeenschappelijk vastgesteld door de gevolmachtigden van de regeeringen der oeverstaten, Nederland, Baden, Beieren, Frankrijk, Hessen en Pruisen, en opgenomen in het Koninklijk besluit van 24 Juni 1869 (Stbl. N°. 106). Op de peilschalen te Spiers, Mannheim, Mainz, Bieberich, Coblenz, Keulen, Dusseldorp, Emmerik, Nijmegen en Arnhem zijn de merken I, II en III vastgesteld, dienende tot maatstaf der stoombooten gedurende de vaart van een der bovengenoemde plaatsen tot de volgende plaats. Bij een waterstand, die merk I bereikt of te bovengaat, moeten de stoombooten met of zonder gesleept wordende vaartuigen bij stroomafwaarts gaan het midden der rivier bevaren, en bij stroomopwaarts gaan ten minste twee scheepslengten (80 meter) van den gewonen oever verwijderd blijven. Wanneer het gedurende de vaart, of om te landen, noodig wordt den oever naderbij te komen, moet de snelheid verminderd worden. Bij een waterstand, die merk II bereikt of te boven gaat, mogen

de stoombooten met of zonder gesleept wordende vaartuigen in het algemeen niet des nachts varen. Bij dag moeten zij op het midden der rivier blijven, en als zij stroomafwaarts gaan, hare kracht beperken, tot hetgeen de goede besturing eischt. Zij mogen de stations naderen, wanneer de dienst het vereischt, en daarbij aanleggen, mits zij hare beweegkracht verminderen. Bij een waterstand, die merk III bereikt of te boven gaat, is de vaart aan stoombooten verboden, behalve om van den eenen oever naar den anderen te gaan. Deze merken liggen b. v.: te Arnhem op ii.—, 12.— en 13.— M. + A. P. „ Nijmegen,, 11.22, 1222 „ 13.22 „ + A P. De hoogste en laagste waterstanden op de groote rivieren in eenig jaar en de minste vaardiepte, waarmede bij den laagsten waterstand op die rivieren in dat jaar kon worden gevaren, worden in de gedrukte verslagen aan den Koning over de openbare werken opgegeven. Daaruit kan de toestand dezer rivieren als groote scheepvaartwegen gedurende die jaren worden beoordeeld. Hoe grooter toch de minste vaardiepte bij den laagsten waterstand, des te beter zal de rivier als scheepvaartweg voldoen. Het behoeft geen betoog, dat de zoozeer kronkelende loop der riviergeul veel bezwaar voor de geregelde scheepvaart oplevert, vooral wanneer de geul slechts geringe breedte heeft. Men heeft slechts te wijzen op de moeielijkheid van het elkander passeeren der schepen, op die van het laveeren en het slepen van een langen trein schepen door stoomkracht enz. Daarbij komt, dat de geul zich voortdurend verplaatst, tengevolge van de bewegelijkheid der zanden, waaruit in den regel de rivierbodem bestaat. Dit vordert dan ook een aanhoudende zorg van het bakenwezen, om de geul steeds naar behooren door duidelijke bakens op de oevers en koppen der kribben, of wel door verschillend gekleurde tonnen, op de grenzen der breedte van het vaarwater geplaatst, aan te wijzen. De verplaatsing der geul kenmerkt zich door het steeds sterker worden van de bocht of scherper worden van den hoek van inval van den stroom tegen den oever. Terwijl aan de eene zijde de oever door den stroom wordt afgeschuurd, als het ware uitgehold, verondiept het rivierbed aan de tegenovergestelde zijde door aanslibbing, aanzanding als anderszins. Het is dan ook bekend, dat in het algemeen op iedere rivier langs

den hollen oever de stroom gaat, en aan den bollen oever verondieping valt op te merken. Merkwaardige voorbeelden van het uithollen der oevers op groote schaal en het daaruit voortvloeiende langzamerhand verleggen van het geheele rivierbed zouden in ons land zijn aan te halen; het zal voldoende zijn van de velen alleen te wijzen op die van den Boven Rijn tusschen Lobith en Pannerden tegenover Bimmen, in de vorige eeuw waargenomen. De Rijn begon aldaar al meer en meer de bestaande bocht te vergrooten, en de dijken op den rechteroever te ondermijnen ; herhaalde malen moesten inlaagdijken gelegd, en de teen door krib ben en bleeswerken verdedigd worden, doch te vergeefs; al deze werken bezweken, zij konden geen weerstand bieden aan den voortdurenden aanval van den stroom. Het uithollen van den oever en verleggen van het rivierbed bleef voortgaan; de bocht in de rivier werd steeds scherper. In cijfers uitgedrukt bedroeg de uitholling in 48 jaren 270 M., de volgende 7 jaren 450 M., de daarop volgende 11 jaren 155 M. en eindelijk de volgende 4 jaren 226 M. In 70 jaren was alzoo de oever circa 1100 M. noordwaarts ingebroken, of gemiddeld 16 M. in het jaar. Om voor goed daaraan paal en perk te stellen, bleef niets anders over dan de bocht te doorsnijden, en de rivier naar de coupure te verleggen. Aan dit allernoodzakelijkst werk, heeft het Bijlandsche kanaal beneden Lobith zijn ontstaan te danken. ( Wordt vetvolgd.}