188

Zijn grondbas (basse fondamentale) is dan ook geheel iets anders dan de generaalbas; zijn doel daarmede was, het harmonische verband der elkander volgende akkoorden gemakkelijk herkenbaar te maken. Wij zouden daarmede dan ook reeds heelwat verder zijn gekomen, zoo niet de navolgers van Rameau eenzijdig den tertsenopbouw der akkoorden als kern van zijn systeem hadden beschouwd. Rameau's gronddenkbeeld is eerst weder door Riemann opgenomen en deze ontwikkelde daaruit eene nieuwe becijfering en terminologie.

Toen in 1853 Moritz Hauptmann, in zijn beroemd werk Die Natur der Harmonih und der Metrik, opnieuw het in vergetelheid geraakt denkbeeld van Zarlino (de //polariteit// van Dur en Mol) opvatte, en daarvan de kern van zijn theoretisch systeem vormde, scheen het, als ware het geheel nieuw. Hij waagde het echter niet dit denkbeeld volkomen consequent door te voeren; hij scheen terug te schrikken voor den noodzakelijken stap, die de conditio sine qua non was, voor eene verdere vruchtbaarmaking van dit gronddenkbeeld. Misschien is het aan overdreven piëteit toe te schrijven, dat niet een enkele zijner persoonlijke leerlingen het waagde den in Hauptmann's geest noodzakelijken stap, buiten hem om, te doen.

Toch moest het daartoe komen. Theoretisch is het verwezenlijkt door Arthur von Ottingen in zijn belangrijk werk: Harmoniesystem in dualer 1) Entwickelung (1866), hetwelk eene scherpzinnige critiek bevat der muziek-theoretische werken van Hauptmann en Helmholtz, en tevens eene gelukkige versmelting en verdere ontwikkeling van de denkbeelden dezer beide voortreffelijke geleerden is; daardoor heeft het groote beteekenis verkregen voor den verderen opbouw van een toonsysteem, dat met de acoustiek in nauw verband staat. Practisch is het opgelost en tot de uiterste consequentie doorgevoerd door Hugo Riemann, die het voltooide door (zooals reeds even is aangestipt) eene nieuwe becijfering en terminologie.

Alvorens het echter zoo ver kwam, is op het voetspoor van Hauptmann, menig beteekenisvol werk geschreven door eene schaar jongere theoretici, die allen, met meer of minder consequentie, dit denkbeeld verdedigden.

De reeds genoemde voortreffelijke geleerde Hermann Ludwig Ferdinand Helmholtz, wien de natuurwetenschap zoo menig geestvol en doorwrocht werk dankt, heeft op het gebied der acoustiek en physiologie van het gehoor, door omvangrijke en diepgaande navorschingen, nieuwe banen geopend en voor de eerste maal eene volkomen natuurwetenschappelijke grondvesting der muzikale wetten ondernomen. Door zijne: Lehre von den TonempJindungen als physiologische Grundlage der Musik (18634de uitgaaf 1877), is de meer rein wetenschappelijke behandeling der muziektheorie, in de plaats getreden van de dialectische, zooals zij door Hauptmann (1853) in zwang was gebracht. De reeds aan Rameau's systeem (1722) ten gronde gelegde beschouwing, dat in de samenstelling der klanken (der muziekinstrumenten), welke uit eene reeks enkelvoudige tonen bestaan, de consonans van het Dur-akkoord hare verklaring vindt, verdiepte hij, en preciseerde ze verder in die wijs, dat alleen op deze samenstelling de verwantschap der tonen berust;

1) Dualisme, tweeleer, leer van twee ongelijksoortige, oorspronkelijke, niet van elkander af te leiden beginselen.

zoodat de verstaanbaarheid eener toonopvolging, evenals van een samenklank, niets anders is dan eene gedeeltelijke identiteit der klanken. Hoeveel belangrijks en verdienstelijks er evenwel in Helmholtz' werk steekt, en hoe epochemachend zelfs het zijn moge, een onbedriegelijke codex der muziekwetenschap is het daarom nog niet. De gebreken van het Helmholtzsche systeem zijn met scherpen blik erkend door A. von Ottingen in zijn reeds genoemd werk en in H. Lotze's Geschichte der Asthetik in Deutschland (1868).

Otto Kraushaar, leerling van Hauptmann, maakte Zarlino's denkbeeld, door Hauptmann weder opgevat, ook tot het zijne, en nog vóór het verschijnen van Hauptmann's boek (in 1853), ontwikkelde hij dit denkbeeld in een klein geschrift {Der akkordliche Gegensatz und die Begründung der Skala (1852) in nog consequenter wijs dan Hauptmann zelf; daar hij tegenover de Durtoonladder, als volkomen tegenstelling' (tegenbeeldj, de reine Mol-toonladder stelde.

De hem door Hauptmann, in de voorrede van zijn bovengenoemd werk, aangewreven onrechtmatige toeeigening van zijn letterarbeid is daarom ook geheel ongegrond.

De ware beteekenis dezer re ine Mol-toonladder, werd het eerst met volkomen duidelijkheid erkend door Karl Portlage, in zijn zeer belangrijk werk: Das musikalische system der Griechen in seiner Urgestalt (eine Untersuchung des altgriechischen Notensysterns und der Skalenlehre [1847]). Zij was ook de meestgeliefde toonladder der oude Grieken (de dorisehe), en de — na de volkomen ontwikkeling der meerstemmige muziek — zoo erg verkeerd begrepen phrygische kerktoon.

Vóór Portlage streed reeds Charles Henri Blainville (geboren bij Tours 1711) voor het denkbeeld der toonladder met de kleine secunde. Hij was, als theoreticus, eene interessante verschijning, daar hij de omkeering der Dur- toonladder d. w. z. reine Mol-toonladder, als grondslag voor een derde toongoslacht (van gelijke beteekenis als het Dur en Mol) opstelde, en welke hij troisième mode, mode hellénique noemde. Hij moet zelfs eene symphonie in deze toonsoort gecomponeerd hebben.

Ook Die harmoniekale Symbolik des Alterthums (1868) van Preiherr Albert von Thimus, is een werk, waarin veel wetenswaardigs voorkomt voor de vrienden van het harmonisch dualisme.

Otto Tiersch heeft in menig geschrift de proef genomen , om de jongst verkregen uitkomsten der acoustiek en der physiologie van het hooren, voor de harmonieleer ten nutte te maken en stelde een eigen harmoniesysteem daarnaar op. Het daaraan ten gronde gelegd denkbeeld is Hauptmann's Dualis me; hij trekt echter daaruit niet de vereischte gevolgen, zoodat hij (als Hauptmann zelf) in de beginselen eener hervorming der theoretische harmonieleer is blijven steken, en alleen in zoover eene schrede verder doet dan Hauptmann, dat hij duidelijker dan deze, eene tertsverwantschap der akkoorden en toonaarden bewijst.

Met Die Lehre von den musikalischen Kliingen (1879), sluit zich ook Ottokar Hostinsky aan de jongste resultaten in het erkennen van het wezen der harmonie aan (Hauptmann, Helmholtz, von Ottingen).