-- 26 —
den onder voorwaarde nochtans, dat telkens bij 't openen daarvan kennis gegeven diende te worden en aan den koster of doodengraver betaald werd, wat dezen daarvoor „als van outs" genoten hebben. Wilde men anderen dan uit het huisgezin in deze graven een rustplaats geven, dan moest ten behoeve der diaconiearmen een ducaton betaald worden.
Het oude kerkhof op het tegenwoordige Kerkplein strekte zich uit aan beide lange zijden der kerk, die geheel vrij lag. In 1839 werd er een nieuw koor aangebouwd, dat altijd nog een doorgang aan de oostzijde openliet; deze kwam bij de laatste restauratie en groote uitbreiding der kerk in 1901 te vervallen. Achter het koor liep de kerkhof sweg; deze begon aan de westzijde bij de kerkhofsbrug, boog dan om het kerkkoor heen, liep voorbij den gevangenistoren (thans muziekschool), waar in één der benedenvertrekken de bankvergaderingen en rechtszittingen gehouden werden en kwam door het tegenwoordige Kerkstraatje, dat oorspronkelijk Kerkhofsstraatje heette en een overblijfsel is van dezen weg, in de Dorpsstraat (Emmastraat) uit. Deze kerkhofsweg en derhalve ook het kerkhof konden afgesloten worden door twee poorten, oorspronkelijk de kasteelpoorten. Eén hing bij de kerhofsbrug en wordt nog genoemd in 1738 de poort op de kerckhoffsbrugge, in 1746, 1753 kerkhofspoort. De andere was ongeveer in 't midden van het tegenwoordige Kerkstraatje en heette Veemarktpoort o. m. in 1755 Veehmaertsporte, 1793 Veemarkspoort. De boog boven deze poort werd in 1774 weggebroken; aan den hoek van het vooruitspringende huis in 't midden van het Kerkstraatje is thans nog zichtbaar, waar de poortboog aanzette en op den poortstijl rustte. Een gang of steenweg leidde van de twee ingangen van het kerkhof naar de twee kerkdeuren. Om het gedeelte kerkhof aan de zuidzijde der kerk stond een muur „ontrent de pastorie", welke muur in 1786 „ingevolge ordonnantie" werd afgebroken, waarvoor echter geen reden wordt aangegeven; de fondamenten van dezen muur kwamen bij de verlaging in 1902 van 't geheele Kerkplein voor den dag. Om het andere gedeelte heeft geen muur gestaan, ofschoon herhaaldelijk in 1783, 1785, 1786 in de bankvergaderingen aangedrongen en voorgesteld werd om het kerkhof aan de noordzijde van de kerk met een muur te omringen. Een commissie had zelfs door den metselaar Frans Lenarts een begrooting laten maken voor den „opbouw der kerkhoffsmuere" ter hoogte van vijf voeten buitengronds. De raming was „ontrent de 600 gld. aan materialen en maakloon, buyten en behalve de vragten om alles bij te vaeren, 't geene bij de bankingeseetenen soude behooren te geschieden". En dat deze afsluitingsmuur hard noodig was, blijkt
volgens de bankvergadering van 30 Augustus 1785 wel uit de klachten aan den vice-schout J. W. Heldevier van de „goede ingeseetenen over en ter saeke, dat de koeyen niet alleen over den kerkhoff van deesen dorpe gedreven worden en nu en dan door de graeven naar de doodekisten invallen, maer ook dat de verkens de doode beenderen uyt den grond delven en door het dorp brengen, hetgeene eene seer schandelijke saeke is". Wij willen hier opmerken, dat vele bewoners om het kerkhof een veestapel er op nahielden; maar niettegenstaande den erbarmelijken toestand is de „opbouw van de kerkhoffsmuere" een voorstel gebleven.
In het begraven zelf heerschte vrij groote willekeur; de graven werden door buren van de overledenen gedolven en bleven eigendom der familie. Over „den eygendom off possessie der graeven" ontstonden vaak tusschen de ingezetenen „groote dispuyten en questies", omdat door de „beestendriffte over den kerkhoff de graeven altoos neergetreden" waren. Dit had tengevolge, dat de begraafplaats algemeen gemaakt werd en het begraven der lijken „gereguleert" werd. Er werd overgegaan tot het „aplaneeren der graeven", terwijl volgens het -gebruik op andere plaatsen „selfs van die onder het Oostenrijks Territoir de steene kruysen voor sooveel er nog eenige gantsch en gaaff sijn langs de kerk geset werden". Een persoon werd aangesteld, die toezicht moest houden, dat begraven werd van den „eenen kant van den kerkhoff tot aan den anderen kant en alsoo vervolgen"; die „aenweysinge" gaf, waar begraven moest worden en er op diende te letten, dat de „naebuerluyden, welke de graeven maeken", dezen een diepte gaven van zes voeten voor hoofdlijken en vier voeten voor kinderen. Voor deze aanwijzing moest van een groot lijk tien en voor een kind vijf merk betaald worden. Een zelfde „reguleering" werd toegepast bij het begraven der overledenen te Voerendaal en Weiten.
Na 1796 mocht niet meer in, maar slechts om de St. Pancratiuskerk begraven worden. Hierdoor en zeker ook ten gevolge der weliswaar langzaam groeiende bevolking werd het toch al niet te ruime kerkhof te klein en werd na den Franschen tijd uitgezien naar een geschikt terrein voor een nieuwe algemeene begraafplaats. In de zitting van den raad der gemeente van 13 Juli 1820 schetste de burgemeester Albert Schultze — de notulen der raadsvergaderingen spreken tot 1825 Sept. 14 altijd nog van schout — den onhoudbaren toestand en verklaarde „dat de tegenwoordige kerkhof in het midden van het dorp Heerlen gelegen zijnde, dusdanig met lijken bezet is, dat op dezelve niet alleenig nog zoude kunnen eenige weken begraven worden, maar dat van deze oogenblikken af aan het