M «
6 S
het cijfer 21 te voorschijn komen. Zijn nu de opvolgende segmenten van den commutator verbonden met de opvolgende draad windingen van den ring, zooals in het schema voor drie standen is geteekend, dan zal, indien een pasagier opstapt, de behandeling van het spoeltje in het betalingstoestel zoodanig moeten zijn, dat de conducteur den borstelhouder g V32 van den omtrek draait b.v. in de richting van het pijltje. De stroom uit de batterij doorloopt nu de draadwinding van de daarnaastgelegen polen 20 en 4, en wekt deze op in plaats van 21 en 5, die werkeloos worden. De magnetische aantrekking doet de magneetstaaf den stand 20—4 aannemen en daarmee achter de opening in het schild het getal 20 te voorschijn komen.
Indien een passagier was afgestapt, dan moet de behandeling van het spoeltje in het betalingstoestel zoodanig zijn, dat de conducteur den borstelhouder g 'ƒ32 van den omtrek draait in tegengestelde richting van het pijltje. Het spel met den electrischen stroom doet dan de magneetstaaf stellen in den stand 22—6, zoodat het getal 22 zichtbaar wordt.
Hieruit volgt dat de magneetstaaf getrouw volgt de beweging van den borstelhouder g en daarmede op zeer eenvoudige maar stellige wijze het aantal beschikbare plaatsen kan aanwijzen, niet alleen op het wagendak, maar overal waar een toestelletje als de ring met magneetstaaf in den stroom wordt geplaatst mits een schijf met getallen aan de staaf zij verbonden. Die herhaling van het signaal kan noodig zijn als verklikker voor den conducteur, als aanwijzing voor den wagenbestuurder en bij de bewegingstoestellen aan den wagen te plaatsen, en ook in den wagen om een aanwijzing naar buiten te doen aan menschen die in straten verkeeren uitloopende op den tramweg, en die de aanwijzing achterop het dak te laat zouden zien; daartoe zijn die toestellen te bergen in de langszijwanden zoodanig, dat het aan te wijzen nummer achter het glas verschijnt. De schijven aan de voor- en achterzijde kunnen zeer groot zijn, b.v. 1 M1 in diameter, en dus groote cijfers toelaten, door ze te plaatsen bij het voor-en achterschot, en een segment van ongeveer 0.30 M1. pijl boven het dak te doen uitsteken. Inregenen kan worden buitengesloten door elke schijf geheel te bedekken door het schild, en daarin aan één zijde een opening van b.v. 1 dM.2 omrand met naar buiten afdruipende platen te maken. De as van de schijven loopt in de lengte door den wagen en door een als bergplaats voor kleine bagage te bestemmen ruimte boven de in 't midden geplaatste zitbank. Op de schijf van het achterschot kan nog een tweede verdeeling worden aangebracht op kleineren diameter, draaiende achter een andere opening om den conducteur aan te toonen dat de draaiing behoorlijk geschiedt en dat het vertoonde cijfer klopt met het aantal geplaatste spoelen; en ook een aan de binnenzijde van den wagen om van wege den ondernemer te kunnen doen controleeren dat de conducteur niet iemand laat meerijden zonder diens spoeltje in het betalingstoestel te plaatsen. Die schijf kan zoodanig segmentvormige openingen hebben, dat het gezicht in den wagen van af de standplaats van den conducteur niet benomen wordt. Kortom de aanwijzing kan zoo volledig en zonder bezwaar worden toegepast, dat het gerief van het tramverkeer er bij wint.
Die aanwijzing geschiedt thans niet, zeer ten ongerieve van het publiek dat dikwijls een wagen naholt die bezet is. Bij de beoordeeling van het betalingstoestel moet dit in het oog worden gehouden. Laat men die aanwijzing varen, dan is dit toestel eenvoudiger.
De beschrijving van den bezettingsaanwijzer was noodig om het betalingstoestel duidelijk te maken (zie fig. 4).
Voor een cilinder A bevinden zich een serie spoelhouders B gelijk aan het aantal plaatsen in den wagen, hier gesteld op 31. De spoelhouders bestaan elk uit een dubbel frame op een tafel gemonteerd en door een bout d' aan elkaar gekoppeld. De cilinder A heeft langs den mantel en juist tegenover eiken spoelhouder een serie van 32 gaten langs den cirkelomtrek verdeeld, zoodat in het geheel 31 X 32 = 992 gaten aanwezig zijn. Elk dezer 32 gaten langs den cirkelomtrek zijn voor eiken spoelhouder op dezelfde beschrijvende lijn van den cilindermantel geboord.
De beide stoelen a' van het dubbel frame zijn op zoodanigen afstand van elkaar geplaatst, dat een spoeltje er tusschen door kan, zoodat het draagt op de hartschijfjes d. De inlaat van den spoelhouder is in i. Is het spoeltje 3 daarin geschoven, dan stuit het tegen den kop van een pen p, die opgehangen is door een haak h aan een plaatje b', overbrug¬
gende de twee stoelen. De pen staat tegenover één van de gaten van den cilinder A. Wordt de spoel verder ingeschoven met samendrukking van een veer V, dan schuift de pen vooruit en treedt in het tegenover deze geplaatste gat, terwijl de haak h vrij wordt van het bruggetje b'. De spoel kan nu naar beneden worden gedrukt, waarbij de pen den cilinder A, en daarmee ook den daarop geplaatsten borstelhouder g 360°
van figuur 5, een hoek van = 11° 15' doet draaien, zoodat de bezettingsaanwijzer een nummer wordt verplaatst.
Wordt de spoel vrij gelaten, dan ontspant zich de veer V, die de spoel achteruit schuift tot den eindstand e. De pen draagt in dezen stand op twee andere plaatjes b en b' eveneens den afstand tusschen de twee stoelen overbruggende en wordt bij deze beweging tegen zijdelingsche uitwijking behoed, doordat de spoel leiding heeft in den stoel. Mocht dit onvoldoende zijn, dan is leiding aan te brengen.
De conducteur, die deze handeling heeft te verrichten, doet nu het eind van het lint te voorschijn treden op de tweede der bij het spoeltje beschreven wijze, waartoe noodig is dat de kop van de pen p gekerfd en daar ter plaatse zoo smal zij, dat hij alleen den ring e (zie fig. 3) pakt en niet den buitenomtrek van de schijven b en b', en verder dat de opening g naar den afwikkelaar zij gekeerd, zoodat het lint in de goede richting uittrede. Deze wijze van afwinden is noodig, omdat de andere geen zekerheid geeft van de plaats waar het uiteinde van het lint naar buiten zal treden, en indien dit onder den kop van de pen plaats had, niet te vatten zou zijn. Het zal daarom aan te bevelen zijn als regel de spoelen zoo in het toestel te plaatsen, dat alle vaste schijven naar rechts zijn gekeerd. Dit zal niet moeilijk zijn, omdat de losse schijven kenbaar zijn aan de sectorvormige openingen. De conducteur stelt nu het uiteinde van het lint met eenige overlengte tegen de raaklijn tusschen afwikkelaar en drukrol. De beweging van deze twee rollen doet nu het eind eerst strekken, en daarna het lint afwikkelen.
De cilinder A is nu geheel vrij en kan door een spoel op een anderen spoelhouder opnieuw worden bewogen en den bezettingsaanwijzer doen verplaatsen; steeds zal de pen p een gat in den cilinder A tegenover zich vinden.
Wanneer een spoel moet worden verwijderd, verbreekt de conducteur het lint door eerst weer eenige overlengte van het spoeltje af te winden, en het lint tusschen twee vingers te vatten. Door een ruk zal het lint breken op de raaklijn tusschen de twee rollen, waartoe de drukrol met contragewicht en het ruw oppervlak van den afwikkelaar voldoende adhaesie moeten uitoefenen. Na het verbreken windt de conducteur het lint op, niet op de eerste wijze als is beschreven, omdat het einde dan tusschen de stoelen zou worden getrokken, en kans zou loopen van te worden beschadigd, maar door op de tweede wijze de vaste schijf b (fig. 3) te vatten en de spoel te doen draaien, waarbij de ring e blijft staan, vastgehouden door de pen p. De conducteur schuift nu de opgewonden spoel vooruit, en drukt haar naar boven ; bij deze beweging draait de cilinder A een hoek van 11° 15' terug, en wijst het bezettingstoestel aan, dat het aantal beschikbare plaatsen met één is vermeerderd. Bij de opwaartsche beweging komt de pen p in den horizontalen stand terug, de veer schuift haar naar buiten, plaatst de haak h op het bruggetje b, en drukt de spoel naar buiten, die door den conducteur wordt opgevangen. De pen mag in dezen stand niet blijven, omdat zij bij een plotseling remmen van den wagen tengevolge van haar eigen levendige kracht van het plaatje V zou kunnen afschuiven. Daarom wordt het volgplaatje, dat de conducteur van den vertrekkenden passagier heeft terug ontvangen en den vorm heeft als in figuur 6 is voorgesteld, boven op het frame geplaatst, waarbij de haak h wordt verankerd aan twee vaste pennetjes; daarbij wordt tevens bereikt, dat vóór het inplaatsen van een spoeltje dit plaatje eerst moet worden verwijderd, en den passagier ter hand gesteld.
Hiermede is de bewerking afgeloopen, die veel sneller kan worden uitgevoerd dan beschreven. Een goede afwerking der onderdeelen en eenige oefening van den conducteur zullen een spoedige bediening bevorderen.
Wanneer het lint opraakt en ten einde is, moet dit uitwendig blijken. Daartoe is het begin van het lint aan de spoel verbonden door tusschenkomst van een perkamenten band e, r, zijnde de lengte eener lijn van af de raaklijn r tusschen afwikkelaar en drukrol tot aan het hartspilletje van de spoel. De nul van het lint bevindt zich dan in r. De af-