69

M e.

wikkelaar trekt nu aan dezen band en daardoor het spoeltje naar zich toe. Dit laat een kleine verplaatsing toe, voldoende om een klein contactveertje in de onderbedding van den spoelhouder een electrischen stroom te doen sluiten, waardoor een schel luidt, en een genummerd schijfje te voorschijn treedt in een toestelletje ƒ, staande op den spoelhouder. De conducteur wordt dus gewaarschuwd op welk nummer een spoeltje is verbruikt, en verzoekt den houder van dit nummer om een nieuw, ook bij den conducteur te koop, of om den wagen te verlaten. In het eerste geval plaatst hij het nieuwe spoeltje op de plaats van het leege, nadat het is verwijderd en ter beschikking van den eigenaar gesteld. De bezettingsaanwijzer zal daarbij aantoonen, eerst dat een plaats disponibel komt, en onmiddellijk daarna dat een is bezet. Heeft dit plaats bij een geheel bezetten wagen, dan zou een persoon na het eerste signaal kunnen opstappen en plaats verlangen. Na toelichting van den conducteur zal hij moeten afstappen. Mocht dit geval dikwijls voorkomen, en tot onaangenaamheden aanleiding geven, hetgeen niet waarschijnlijk is, dan is een inrichting er bij te maken waarbij in zoo'n geval de conducteur eerst de as van den aanwijzer vastzet en gelijktijdig den stroom verbreekt, en daarna de verwisseling uitvoert, zonder dat het signaal verdraait. Daarbij moet tevens bedacht worden dat, zoodra een passagier den wagen verlaat, de conducteur niet mag verzuimen eerst de as vrij temaken, opdat het signaal niet de 0 blijve aanwijzen. Ik acht ontwerpen van dit toestel voorloopig niet noodig, omdat het gemist zal kunnen worden; dat de uitvoering mogelijk is, wordt duidelijk zoodra men in het oog houdt, dat bij bezetten wagen al de volgplaatjes uit het betalingstoestel zijn verwijderd, en dat daarmede een werkstroom tot rust kan worden gebracht, waar door een pal de as vastzet, en den stroom verbreekt van den bezettingsaanwijzer. Al de passagiers kunnen desnoods nu achter elkaar hun spoeltjes na verbruik van al den voorraad lint doen verwisselen, de aanwijzer zal steeds de 0 blijven toonen. Moet eindelijk iemand afstappen, dan dient diens volgplaatje als opening van den werkstroom, die de as vrijmaakt en den stroom naar den aanwijzer herstelt.

Er is nog in een geval voorziening noodig, n.1. wanneer de wagen uit het goede spoor is. In dat geval zal de conducteur moeten afstappen en maatregelen nemen om den wagen op zijn plaats te brengen. Dit mag hij niet doen zonder het betalingstoestel in veiligheid te brengen, want hij zou een slechten kashouder zijn, die zijn kas geopend aan den grooten weg liet staan. Indien op het achterbordes een persoon aanwezig was, die het onderscheid tusschen het mijn en het dijn niet wist te eerbiedigen, zou deze op drie wijzen daarvan kunnen doen blijken. Hij zou eenige spoeltjes kunnen wegnemen op de wijze als hij den conducteur ziet doen en zich er mee verwijderen; ook zou hij het verbruikte lint van zijn spoeltje, en om den schijn van zich af te wenden, ook die van anderen kunnen terugwinden, omdat, zooals vroeger is gezegd, de druk op het lint in zoo'n geval wordt weggenomen ; eindelijk zou hij eenige linten, waaronder het zijne, kunnen doorknippen, zoodat de conducteur, bij zijn terugkomst hier niet op verdacht, de daad eerst zou bespeuren bij het afstappen van den houder van het volgnummer van een dezer beschadigde linten. Die reiziger zou aldus eenige kilometers weg kosteloos hebben meegereden. Het toestel moet daarom worden afgesloten zoodra de conducteur zijn standplaats verlaat.

Om dat uitte voeren is de schuifdeur van de loge, waarin de conducteur zit- en staanplaats heeft (zie fig. 1 en 2) door een buigzamen kabel a over schijven b verbonden aan een kap ik, draaibaar om de as A van het betalingstoestel. Die schuifdeur is gedurende den rit gesloten door een haak h. Moet de conducteur den wagen verlaten, dan licht hij de haak op, waardoor de deur d achteruit schuift, ten eerste omdat de rollen die haar dragen op een afioopende rail zijn geplaatst en ten tweede, omdat de kap A overwicht vormt ten behoeve der opening. De kap daalt dus, en sluit het toestel geheel af. Op het eind dezer beweging stuit de kap tegen de pen c (fig. 4), en licht daarmede inkt- en drukrol met beugel 6 op, zoodat de linten worden verwijderd van den afwikkelaar en niet beschadigd kunnen worden tengevolge van den teruggaanden gang van dezen. Bij deze beweging doet het contragewicht G- in fig. 4 dienst als rem, om een hard neervallen te voorkomen. De schuifdeur wordt dus automatisch geopend, en de kap K door een zelfwerkend slot vastge¬

houden. De conducteur kan nu den wagen verlaten, en dezen in 't spoor terugbrengen zonder vrees dat zijn kas zal worden geplunderd.

Is de wagen weer in het goede spoor, en keert de conducteur tot zijn plaats terug, dan opent hij met een sleutel het slot, schuift met den greep e de deur dicht, en handhaaft dien stand met behulp van den haak h. Bij deze beweging rijst de kap ik, en drukt de drukrol de linten wederom tegen den afwikkelaar, zoodat het toestel direct weer bedrijfwaardig is, en de afgebroken reis kan worden hervat.

Hierbij is nog te denken aan de gevallen, dat gedurende het tijdperk van stoornis personen willen op- en afstappen en den conducteur niet op zijn plaats vinden. De opstappers leveren geen bedenken, mits de conducteur de voorzorg neme, alvorens hij den rit laat hervatten, het aantal passagiers te vergelijken met het aantal spoelen of met den bezettingsaanwijzer ; de instappers worden dan spoedig gevonden, waarbij de passagiers door het vertoonen van de volgnummers behulpzaam zijn. De afstappers daarentegen kunnen zijn menschen die haast hebben; men denke b.v. aan personen die naar den trein moeten. Afstappen en het spoeltje in den steek laten is een uiterst middel voor den passagier, dat niet als regel mag gelden. Er moet een middel zijn om hierin tegemoet te komen, waartoe het volgende is aan te bevelen.

De passagier die haast heeft, of om welke reden ook bij een stoornis de reis wil afbreken, begeeft zich naar den conducteur, die nu op den weg staat en zijn toestel gesloten heeft. Hij overhandigt dezen zijn volgplaatje, na daarop datum en het tijdstip der ontsporing te hebben geschreven. Een schrijfplaatje en een klok, het eerste op den achterkant van het volgplaatje, het tweede op het achterbordes van den wagen, zijn daartoe noodig. De conducteur geeft in ruil een ander volgkaartje houdende hetzelfde nummer, dat hij in voldoend aantal en voor elk nummer naast elkaar in een riem gestoken op de borst draagt. Op dit kaartje staan gedrukt de woorden:

„Houder van dit kaartje heeft wagen No. 4 van lijn „A verlaten met achterlating van zijn spoeltje, in spoel-

..houder No. 20. oü ten ure ——No.

n.m.

van den wagen en van den spoelhouder en naam van de lijn zijn daarop gestempeld. De passagier schrijft ook op dit kaartje alléén het tijdstip en den datum en kan zich nu verwijderen.

Is de ontsporing hersteld en de wagen in beweging, dan neemt de conducteur het spoeltje van den vertrokken passagier uit het toestel, en bergt dit met het beschreven volgplaatje op een aangewezen plaats op. Daartoe kan dienen een afsluitbare lade op welker bodem evenveel genummerde verticale pennen als het aantal plaatsen in den wagen. De conducteur steekt het spoeltje en het volgplaatje over de pen hebbende hetzelfde nummer en verschaft zich een ander volgplaatje van den vorm fig. 6, dragende het weggeborgen nummer, en in reserve eveneens in de lade aanwezig. Hij stelt dit op de aangewezen plaats van het betalingstoestel, zoodat dit weer in orde is.

De bedoelde passagier kan nu ten allen tijde zijn spoeltje terug bekomen op vertoon van het ingeschreven volgkaartje, dat hij van den conducteur ontving. Hij kan daartoe denzelfden dag terecht op denzelfden "wagen, welks nummer op het kaartje is vermeld, of op een der volgende dagen aan het kantoor der tramonderneming, Het plaatsen van het tijdstip op het volgkaartje is noodig, omdat het kan voorkomen dat dezelfde wagen denzelfden dag opnieuw ontspoort en een andere passagier, hebbende hetzelfde nummer als de eerste, ook den wagen wil verlaten. De beide spoeltjes elk met een volgplaatje komen dan op dezelfde pen in de lade, en de tijdstippen moeten uitwijzen den eigenaar van elk spoeltje.

Het betalingstoestel moet nu nog voorzien worden van een telinrichting om het aantal kilometers afgelegden weg, of het aantal omwentelingen van den afwikkelaar te doen kennen. Daartoe zijn op de as van dezen eenige schroefwindingen aan te brengen, werkende op het wormwiel van een telwerk. Dit laatste is geplaatst op een arm, draaibaar om de as A (ng. 4), en wordt door de kap k uit het werk gezet, zoodra zij daalt bij een ontsporing. Dit telwerk is aan te brengen aan de tegenovergestelde zijde van de conische wielen. Deze laatsten blijven buiten de kap k, wanneer deze daalt, maar zijn tegen aanraking door onbevoegden beschut door een ijzeren kast. .

Hiermede is de beschrijving van het toestel voltooid.