I

199

M 18.

de polen zwevende laten. Wordt echter de stroom in de eene bobine verbroken, zoo treedt de andere in werking en trekt den controleerenden sein vleugel op veilig, of omgekeerd, als het andere contact verbroken wordt, treedt de eerste bobine in werking en geeft onveiligen stand aan den contrölevleugel.

Het verbreken van het eene of andere contact geschiedt nu door een ebonieten of palmhouten schijfje, dat bevestigd is aan de as, die met de semaphoor mededraait, zoodat als deze veilig staat, één der contacten verbroken is, en bij onveiligen stand het andere. Het gesloten contact bestaat dan uit twee stevig tegen elkaar drukkende veeren, bij het verbroken contact is een ebonietschijf daartusschen geschoven. De vorm van de ebonietschijf is zóó, dat öf het eene öf het andere stel veeren van elkaar gedrukt wordt als de as, waaraan de schijf is bevestigd, + 60 ° draait.

Een eenvoudige stroomverbreker of commutator, die in het laboratorium van nut kan zijn, is de volgende:

Een glazen kraanstuk wordt gevuld met zuivere kwik en gesloten door kooldoppen als electroden. Draait men de kraan dicht, zoo is de stroom verbroken, draait men de kraan open zoo is de stroom gesloten.

Deze wijze van stroomverbreking, van kwik op kwik, bij geheele afwezigheid van zuurstof kan ook voor vrij sterke stroomen dienen, maar het nut er van is hoofdzakelijk gelegen in de eigenschap, dat herhaalde sluitingen en verbrekingen geen verandering brengen in het electromotorisch vermogen in den keten.

Door in plaats van een gewoon kraanstuk een kruisstuk te nemen, en in de kraan twee kanalen te maken, die respectievelijk de loodrecht op elkaar staande beenen van het kruis verbinden, verkrijgt men een zeer eenvoudigen commutator. Fig. 4 geeft voldoende den stroomloop aan, vóór en na het omdraaien van de kraan.

Fig.

Eigenaardig is de snelheid van verbreking van een eenigszins sterken stroom, ook al wordt de kraan langzaam omgedraaid. Ik schakelde een gewonen kraanonderbreker in een keten, waarin een paar accumulatoren en een inductieklos van 40 cM. vonklengte. Draait men de kraan gewoon dicht, zoo hoort men daarin een knappend geluid, ziet ook een vonk, en zonder fout springt tusschen de polen van den inductor een vonk over, die op een zeer plotselinge onderbreking wijst. Vermoedelijk geschiedt hier wel de verbreking, doordien zich een belletje kwikdamp vormt, dat den stroom verbreekt.

Nu ik hier over stroomverbreking bij de inductieklossen spreek, wil ik niet nalaten even een zeer eigenaardige wijze van stroomverbreking te vermelden, die Rayleigh toepaste, bij een onderzoek naar den invloed van den condensator in de primaire leiding van een inductieklos.

Rayleigh verbrak daarbij den stroom, door met een pistool een draad door te schieten. Daarbij bleek hem, waar het hem dan ook om te doen was, dat die verbrekingswijze al snel genoeg is om aan te toonen, dat bij ideale stroomverbreking de condensator, in plaats van nuttig, schadelijk is.

Bij herhaaldelijk elkaar volgende stroomsluitingen en verbrekingen, geeft beschadiging of verwisseling van het contact in den regel storing. Contacten, die iedere secunde gesloten en verbroken worden, eischen daarom groote zorg.

In dergelijke gevallen lijkt mij de volgende wijze van stroomverbreking aanbevelingswaardig:

Stel dat iedere secunde een electromagneet E, (fig. 5) een

Fig. 5.

oogenblik magnetisch moet worden, bijv. door het maken van een aan een secundeslinger bevestigd contact.

De electromagneet wordt gewikkeld van dubbeldraad, en de uiteinden van dezen draad zoo verbonden, dat als de stroom bij o inkomt en beide draden bij b en c verlaat, de magnetische velden der beide wikkelingen elkaar neutraliseeren.

Verbreekt men nu een der beide stroomlijnen, zoo wordt de kern magnetisch en wel naar gelang de eene, dan wel de andere verbroken wordt, met een noordpool bij A, ot een bij B.

De daarvoor dienstige stroomverbreker bestaat uit twee veertjes V' en V2, die normaal tegen een brug C aanrusten, die verbonden is met de eene pool van een stroombron S, terwijl de andere pool verbonden is met het punt a en de punten b en c met de veertjes V' en V1.

Normaal gaat dus door beide wikkelingen een stroom, en is de electromagneet dus niet magnetisch, maar wordt bijv. door een heen- en weergaanden slinger een der veertjes afgelicht, en het contact tusschen dat veertje en 0 verbroken, zoo blijft alleen het veld van de andere wikkeling over en E wordt magnetisch. De stroomverbreking geschiedt, en dat is van belang, steeds als de zelfinductie een minimum-waarde heeft. Bij de stroomverbreking wordt dan ook geen vonk waargenomen, en aangezien voorts de geheele werking berust op het op zij duwen van een veertje, over een afstand van 1 a 2 m.M. aan het uiteinde gemeten, is van slijtage geen sprake.

Het contact is eenvoudig, en heeft in de praktijk bewezen absoluut betrouwbaar te zijn, ten minste na eenige millioenen stroomsluitingen en verbrekingen was nog niets waar te nemen, dat op toekomstige storing zou wijzen.

Ten slotte kan ik u een wijze van contactmaken toonen, die door den heer F. L. Bergansius. phil. docts. te Utrecht is bedacht en die voor weeratandsbanken en telefooncommulatoren m. i. een toekomst heeft; reden waarom de patenten er voor in aanvraag zijn.

De Bergansius-sleutel Fig. ü bestaat uit een schroef met spoed van 3 mM. gesneden met 3 gangen naast elkaar, omdat anders in een betrekkelijk dunne moer te weinig houvast verkregen zou worden. De schroef heeft een_ stevige platte ebonieten stop, en is geschroefd in een messingbrug,