1025

M aM.

restant van 20 pCt., maar juist fijnkorrelig genoeg om niet te worden afgekeurd, terwijl A met lagere vastheidscijfers zonder twijfel zal worden geaccepteerd. Met de eischen 3 en 20 pCt. zou voor B afkeuring onherroepelijk moeten volgen, als het ziftrestant een enkel percent hooger bleek te zijn, ook al bleef daarbij, zooals, met de gepubliceerde cijfers voor oogen, mag worden aangenomen, de drukvastheid hooger dan die van cement A. Dan zou dus een cement met langen bindtijd (8'j2 uur) en hooge drukvastheidscijfers het moeten afleggen tegen een merk met korter tijd van binding (JS'/ï uur) en lagere uitkomsten der drukproeven, en zulks alleen omdat eerstgenoemd merk een nog hoogere drukvastheid zou bezitten indien de fabriek door beter malen van de cementklinkers, de korrelfijnte had kunnen verhoogen en dus een kleiner restant op de 4900-mazenzeef had weten te verkrijgen.

Tot een dergelijk besluit komt men door het betoog van den heer Tjaden, waarin een hoogere eisch voor korrelfijnte van cement in hoofdzaak alleen wordt verdedigd op grond van een grootere kans op hooge vasthsidscijfers. Stond echter een voorschrift over de fijnheid van maling slechts met de vastheid in verband, dan ware het m. i. gewenscht de cijfers der toe te laten restanten nog veel lager te nemen of—eenvoudigheidshalve — de twee eischen: minimum toe te laten, vastheid en maximum toe te laten ziftrestant, te vervangen door één streng te handhaven voorschrift met minimum vastheidscijfers.

Er zijn echter ook andere eischen waarmede rekening dient gehouden te worden bij de bepaling van het toe te laten ziftrestant: aan de eene zijde eischen die pleiten voor zoo laag mogelijke restant-cijfers, aan de andere zijde eischen die de minimum grenzen dezer cijfers bepalen.

Zoo zal, behalve de trek- en drukvastheid, o. m. ook de waterdichtheid van cementmortel toenemen met de fijnheid van maling en zal fijnkorrelige cement zich bij de bereiding van cementmortel en cementbeton beter tusschen het gebruikte zand verdeelen dan grofkorrelige, met het gevolg dat men in het eerste geval een specie van meer gelijkmatige samenstelling zal kunnen krijgen dan in het tweede.

Daarentegen gaat dit laatste voordeel gedeeltelijk weer verloren bij gebruik van cement van buitengewone fijnheid omdat deze gemakkelijk een deeg vormt, dat zich slechts vermengd met zand en grind, wanneer de mortel- of betonbereiding op de in de practijk gebruikelijke wijzen plaats heeft. Voorts zal fijnkorrelige cement meer dan grofkorrelige geneigd zijn vocht en koolzuur uit de lucht op te nemen, en zal dus daarbij eerder vorming van kluiten zijn waar te nemen. Bij beton, die onder water gestort wordt, zullen de al te fijne cementdeeltjes zich gemakkelijk afscheiden van de toeslag-materialen en de bekende cementslib vormen, die gewoonlijk in meer of mindere mate bij deze wijze van storten is waar te nemen.

De voornaamste oorzaak, waardoor een verlaging van voor te schrijven ziftcijfers zal worden beperkt, vindt men echter in de hoogere kosten, die het fijner malen van cement zal meebrengen. Want worden de productiekosten door de opgevoerde eischen zóó hoog dat de prijs van portlandcement belangrijk zou stijgen, dan rijst de vraag of het niet voordeeliger is een gewenschte vastheid van mortel of beton te verkrijgen door verhooging van het cementgehalte, dus door vermeerdering van de cementhoeveelheid per M8. mortel, in plaats van door verlaging van de maximum restantcijfers der ziftproeven.

Met vorenstaande uiteenzetting heb ik trachten aan te toonen, dat het wijzigen van de voorschriften voor de fijnheid van maling van cement, alleen met goed gevolg kan worden verdedigd of bestreden aan de hand van een zeer uitgebreide serie proefnemingen en dan nog liefst door iemand, die bij een groote theoretische kennis van het materiaal ook de beschikking heeft over ervaringen opgedaan bij de verwerking in de practijk, en tevens over voldoende gegevens betreffende het fabriceeren en de productiekosten van portlandcement.

Zoolang zoo iemand zijn waardevolle gegevens niet publiceert doen voorstanders het beste een voorstel tot verscherping van de voorschriften op de fijnheid van maling van cement te motiveeren door aanhaling van het antwoord van een cement-techniker als Caeel Naske op de vraag:

„Wie fein soll der Portland-Zement gemahlen werden"? luidende:

Nicht wie beim Rohmehl: so fein wie möglich — denn der

Zement verliert, wenn seine Feinheit eine bestimmte Grenze übersehritten hat an Sandaufnahmefahigkeit, wird also in gewissem Sinne slechter und nicht besser. Auch wachsen die Mahlkosten mit der zunehmenden Feinheit in geometrischer Progression, so dass der duren das feinere Mahlen bediugte Mehraufwand an Krafi und Verschleiss bald ausser jedera vernünftigen Verhaltnis zu den sonstigen Herstellungskosten stehen würde. Andererseits wird aber ein weiteres wichtiges Kennzeichen für die Güte des Frzeugnisses, die Mörteltestigkeit, durch die Mehlfeinheit des Zenaentcs in hohem Masze beeintlusst. Die Praxis hat nun die Resultierende aus den nach verschiedenen ttichtungen wirkenden Komponenten gezogen und hiilt sich an die Vorschrift, das Feinmahlen nur so weit zu treiben, als es gebührend gewürdigt wird, also noch gewinnbringend bleibt. Als durchschnitliche Feinheit wird man es betrachten dürfen, wenn das Zementmehl auf dem 900 er MS. 1 bis 2, auf dem 4900 (5000) er MS. aber 18 bis 20 pCt. Rückstand hinterUisst.

's-Gravenhage. A. J. A. Braak c. i.

BOEKBESPREKING.

Elektrotechnische Zeitscluift. Ail. 4!), 8 Ree. 1910.

Prof. Dr. G. Berndt. — Der Stand der Elektrizitdtswerke in der Eepublik Argentinien. — 12 kolommen. — Een overzicht wordt gegeven van het aantal en de beteekenis der zich in bovengenoemde republiek bevindende electrische krachtstations en meegedeeld, vanwaar de in deze werken opgestelde machines herkomstig zijn.

Rudolf Richter. — Ein Vorschlag zur Darstellung der Hysterese-Warme. — 16 kolommen, 17 figuren. — Allereerst wordt gewezen op de bezwaren, welke met de toepassing der formule van Steinmetz ter berekening der hysteresis-warmte, gepaard gaan en in verband daarmede het gebruik eener nieuwe tweeledige formule in overweging gegeven. Door de invoering dezer nieuwe formule verkrijgt de vergelijking der gezamenlijke magnetiseeringswarmte een eenvoudigen vorm. Aan de hand van een aantal voorbeelden wordt vervolgens aangetoond, dat de nieuwe formule voor de hysteresis-warmte steeds kleinere afwijkingen van de gemeten waarden vertoont dan de tot nog toe algemeen gebruikelijke formule van Steinmetz, en dat de maximale afwijkingen van de gemeten waarden gemiddeld kleiner zijn dan half zoo groot als die der laatstgenoemde formule.

A. Schleiermacher. —■ Zur Analyse von Wcchselstromkurven. — 11 kolommen. — Naar aanleiding van het feit, dat de toepassing der rekenkundige methode ter analyseering van wisselstroomkrommen tal van vermenigvuldigingen vereischt en daardoor in vele gevallen zeer tijdroovend is, worden in dit opstel eenige vereenvoudigingen bij het gebruik dezer methode ontwikkeld.

Dr. Th. Lehmann. — Ueber den Leistungssprung asynchroner Drehfeldmotoren beim Lurchgang durch den Synchronismus. — 10 kolommen, 8 figuren. — Terwijl tot nog toe aangenomen werd, dat de sprongsgewijze intredende vermindering der Watt-opname bij een asynchronen draaiveldmotor, wanneer men den rotor op synchrone snelheid brengt, aan de rotorhysteresis, waarvan het draaimoment bij synchronisme het voorteeken verandert, toe te schrijven was, beweerde Dr. Benischke in de E. T. Z. 1910, blz. 238, dat de rotorhysteresis daaraan geen schuld kan hebben, daar het draaimoment daarvan met den slip afneemt en bij synchronisme verdwijnt. Naar aanleiding van een en ander wordt door schrijver aangetoond, dat het hysteresis-draaimoment niets met den slip heeft uit te staan, en in overeenstemming met het vroeger aangenomene zijn voorteeken bij synchronen loop wisselt en, wat zijn numerieke grootte betreft, alléén van het hysteresis-verlies per cyclus afhankelijk is. De verschijnselen bij synchronen loop worden vervolgens aan een uitvoerige beschouwing onderworpen en daarbij geconstateerd, dat de asynchroon-machine bij synchronisme, zoowel als motor, ook als generator kan werken en dat bij overgang van motor tot generator de phasenhoek tusschen magnetomotorische kracht en veld het voorteeken wisselt, terwijl tegelijkertijd de rotor praktisch met meer dan het dubbele van dezen hoek voorijlt. Hieruit volgt weer, dat het uit den slip bij onbelasten loop berekende effect, geen maat is voor de wrijving of voor de mechanische verliezen, zooals men wel veronderstelde.