M 1

28

veroverd, dat toch bij voorkeur het hunne schijnt te zijn. Zelden zijn zij leiders van groote ondernemingen, ook al zijn dezen van overwegend technischen aard. En van vele openbare ambten en betrekkingen, waarvoor een technicus schijnt te zijn aangewezen, blijven zij zoo goed als buitengesloten.

Intusschen moet worden toegegeven, dat ingenieurs eerst dan in aanzienlijk meerdere mate dan thans en met voordeel voor de gemeenschap vele leidende posities in de maatschappij zullen kunnen innemen, wanneer zij meer algemeen hebben leeren inzien, dat, zoowel voor een richtig bestuur van tal van bedrijven, als voor de oplossing van velerlei, daarmede verband houdende economische en ook sociale vraagstukken, er meer wordt gevorderd dan alleen technische kennis, en dat aanwezigheid van commercieelen zin daarvoor vereischte is. En wanneer tegelijkertijd aan technische hoogescbolen, meer dan thans aan vele het geval is, beseft zal worden dat, op analoge wijze als bij een vruchtbare beoefening der techniek, de wiskunde slechts hulpwetenschap kan zijn, ook de techniek op haar beurt, wanneer het geldt de uitoefening van het ingenieursberoep in ruimen zin, zich bijwijlen met de rol van hulpwetenschap zal moeten vergenoegen.

Immers er worden tal van ingenieurs aangetroffen, en niet het minst onder hen, die openbare betrekkingen bekleeden, die voor de economie eener zaak, op zijn zachtst gesproken, niet veel gevoelen. Onder hen zijn er, die de studie van de economische zijde van een technisch vraagstuk nauwelijks tot hun competentie rekenen en haar bij voorkeur niet in hun werkkring betrekken.

Wij achten dit standpunt niet vereenigbaar met een hooge opvatting van de roeping, die de ingenieur in de moderne samenleving heeft te vervullen, en meenen het ook daarom als onjuist te moeten veroordeelen, omdat het algemeen belang daarbij gevaar loopt van niet altijd naar eisch te worden behartigd. Bij een ingenieurswerk toch behoort steeds van te voren de vraag te worden overwogen of de voordeden, aan de totstandkoming verbonden, evenredig zijn aan de geldelijke offers, die men zich daarvoor moet getroosten. Die voordeelen kunnen zijn, ten deele of ook geheel, van idieëelen aard. Zoo zal de aanleg van nieuwe of verbeterde verkeerswegen de stoffelijke welvaart van een streek kunnen verhoogen en tegelijkertijd bevorderlijk zijn aan cle verstandelijke of zedelijke verheffing der bevolking. Zoo kan een bouwwerk de openbaring zijn van verheven gedachten, kan het de uiting zijn van het godsdienstig leven of van het nationaliteitsgevoel van een volk of kan het strekken tot verheffing van zijn kunstzin. Dergelijke gevallen zijn echter uitzondering. Als regel heeft een ingenieurswerk ten doel, het verkrijgen van gemak, het winnen van tijd, het besparen van arbeid; in het algemeen bet deelachtig worden van voordeelen van overwegend materieelen aard, die zich in vele gevallen, al is het slechts ten ruwe, in geldswaarde laten schatten.

Gaat nu een werk van algemeene bestemming: een spoorweg, een kanaal, een overbrugging, een haven, uit van particulieren, dan zijn de directe geldelijke voordeelen meestal de eenige waarop gelet wordt: het werk moet rendeeren doordat vergoeding zal worden betaald voor bewezen diensten. Treedt daarentegen cle overheid als ondernemer op, dan kunnen indirecte of niet-geldelijke voordeelen, hetzij alleen, hetzij naast de directe voordeelen der onderneming, het nut en de doelmatigheid ervan vaststellen. De indirecte voordeelen zullen weliswaar in vele gevallen moeilijk met juistheid in geld zijn uit te drukken en allerminst wanneer zij zijn van idieelen aard, maar toch zal in den regel de orde van grootheid daarvan wel kunnen worden opgespoord, b.v. door na te gaan op welke andere wijze die voordeelen ook verkregen zouden kunnen worden, hetgeen in vele gevallen voldoende zal zijn om zich omtrent de verhouding tusschen cle te verrichten uitgaven en de te verwachten voordeelen een voldoend begrensd beeld te kunnen vormen. Zelfs waar de ideëele belangen zich op geenerlei wijze in geld laten uitdrukken, zal het van belang zijn uit het verschil van de kosten en de te becijferen baten den omvang van het offer te kennen, dat men aan die idieele belangen brengt.

Terwijl bij het besteden of het beleggen van particuliere gelden door niemand het belang wordt onderschat van een zoo nauwkeurig mogelijk onderzoek naar de rentabiliteit der onderneming, wordt, als uit de algemeene kas wordt geput, vaak zoo nauw niet gekeken. Dit nu moet streng worden veroordeeld. Ook als voorsteller en ontwerper van werken

van algemeen nut, mag de ingenieur het belang van een economisch onderzoek niet uit het oog verliezen, al zou het ook tijdroovend zijn en al zal hij zich niet altijd met het verkrijgen van onbetwistbare resultaten kunnen vleien.

De ingenieur zal dat onderzoek zelf moeten verrichten. Hij zal het reeds daarom niet aan anderen kunnen en mogen overlaten, wijl het in vele gevallen den grondslag moet vormen, waarop zijne technische oplossing berust. In vele gevallen zal het zelfs cle richting moeten aangeven, waarin deze is te zoeken. Om die reden zullen het economische en het technische onderzoek in den regel niet ongestraft van elkander kunnen worden gescheiden. Een dergelijke scheiding ook zal er toe leiden, dat menigmaal monnikenwerk wordt verricht.

Berust dus het tweeledig onderzoek met voordeel in ééne hand, dan is ook noodig, dat de ingenieur een open oog houde voor de economische factoren, die een vraagstuk bepalen, dan mag hij zich niet eenzijdig blijven ontwikkelen op zuiver technisch gebied en behoort in verband hiermede reeds zijne opleiding een commercieele richting te nemen.

Om tot deze conclusie te komen behoeft men niet den aanleg van wegen, bruggen, kanalen, polders, havens of soortgelijke werken van algemeen nut als uitgangspunt te nemen. In de fabrieksnijverheid treedt de beteekenis van een gezonden koopmansgeest vaak op veel sprekender wijze aan het licht. Hier toch hangen de financieele uitkomsten, hangt het economisch welslagen eener zaak in sterke mate, soms wel in de eerste plaats, af van het beleid van hem, die de grondstoffen inslaat en zich een geregelden afzet der producten tegen loonenden prijs weet te verzekeren. Koopmansbeleid, een heldere economische kijk op zaken, zijn daarbij van overwegend belang, en zoolang deze bij de technici slechts bij uitzondering worden aangetroffen, zal het zich gereedelijk laten verklaren, dat een koopman, vaak zonder eenige technische kennis, het hoofd eener technische onderneming is en de technicus daarbij hoogstens een tweede rol vervult.

„Der Kaufmann ist der erste Mann im Staate".

Deze woorden, waarmede omstreeks de jaren 1875 — 1880 dc Duitsche leeraar Terpe aan de H. B. S. te Groningen zijn lessen in boekhouden, warenkennis en aanverwante vakken bij wijze van refrein pleegde te begeleiden, komen mij, een zijner oud-leerlingen, hier onwillekeurig in den zin.

Gelukkig zijn er teekenen, dat bij den ingenieur de belangstelling in economische vraagstukken meer algemeen wakker wordt, dat hij tot het besef komt eerst dan tal van leidende betrekkingen naar wensch te zullen kunnen vervullen, wanneer hij, meer dan tot nu toe het geval was, behalve den technischen kant, ook de economische zijde beziet van de vraagstukken, die zich op zijn weg kunnen voordoen.

Zoo moge reeds bij de opleiding van den aanstaanden ingenieur, in meerdere mate dan thans het geval is, rekening worden gehouden met deze ruimere opvatting van de taak, die hij in de maatschappij zal hebben te vervullen. Het zou reeds een groote stap in de goede richting zijn, indien meer algemeen aan de technische hoogescholen de opleiding tot handelsingenieur werd verbonden Van de nieuwe leerstoelen, weinig in aantal, die met benuttiging van reeds bestaande daarvoor zullen noodig zijn, zou ongetwijfeld een heilzame geest op den technicus overwaaien, terwijl een gemeenschappelijke opleiding van aanstaande technici en aanstaande kooplieden aan beide categorieën van studenten ten goede zou komen.

's-Gravenhage. Dr. I. Kraus, c.i.

Invloed van de afsluiting van de Zuiderzee op de vloedhoogte buiten den afsluitdijk.

In de laatste vijf en twintig jaar is een van de belangrijkste vraagstukken op het gebied van den ingenieur zeker geweest de afsluiting en droogmaking van de Zuiderzee. Daarom vond ik het geschikt, als bijdrage voor dit feestnummer, een zaak ter sprake te brengen, die m. i. bij voornoemd vraagstuk niet voldoende in het oog is gehouden, namelijk, de wijziging in de getijen door die afsluiting op het overblijvend gedeelte der Zuiderzee, teweeg gebracht; in het kort wil ik een hoofdpunt daarvan en wel de wijziging in de vloedhoogte (verschil tusschen hoog- en laagwater) ■ behandelen.

WTat de Staatscommissie in zake de afsluiting en droog-