351
M. 1».
Insgelijks zal hij nagaan de hoeveelheid van water, die in iedere ketel van onderscheidene grootte of inhoud vereischt wordt, om de noodige hoeveelheid van stoom eener bepaalden kracht daar te stellen, hoeveel water in eenen gegevene tijd tot stoom verkookt wordt, de middelen die aangewend worden om het verkookte water weder naar behoren aan te vullen alsmeede de hoeveelheid van water, welke door condensatie van den stoom weder voortgebracht wordt. —■
In één woord oplettende zijn op alle de deelen van het Stoomtuig, voornamelijk op die der veiligheidskleppen en op de werkingen van den stoom op alle deelen van het werktuig en van dit alles naauwkeurige aan teekeningen houden.
In het nu volgend gedeelte van de opdracht, welke onderteekend is door A. C. Twent, kapitein ter Zee, belast met het loodswezen in het Zuider Departement van pilotage, wordt nog eens een verkorte opsomming van al het reeds genoemde gegeven en tevens last gegeven om toe te zien dat de werklieden, van wege het Rijk ter oefening naar Seraign gezonden, zich voortdurend zullen beijveren en dat „dezelve zich altijd nuchteren gedragen zullen".
*
Het is in het licht van den tegenwoordigen tijd niet onaardig aldus te lezen hoe men een kleine negentig jaar geleden stond ten opzichte van de beginselen der stoomwerktuigkunde en welke, in onze oogen zelfs naieve vragen, toen in een officieel regeeringsopdracht ter bestudeerdering werden opgegeven. Als de in gevolge die opdracht vervaardigde technische woordenlijst nog bestaat, zou de vergelijking van den omvang daarvan met dien van een tegenwoordig woordenboek der stoomwerktuigkunde wel mede een goed beeld kunnen geven van de reuzenontwikkeling van dezen tak der tech¬
nische wetenschap binnen den tijd van eèn eeuw. Assen. W. G. C. Gelinck c. i.
Mededeelingen over eenige NederlandschIndische havens.
Een vervolg op de voordracht, over bovenstaand onderwerp door Prof. Dr. j. Kraus c. i. gehouden in de vergadering van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs van 20 December 1910, welke met de daarop gevolgde beraadslaging is gepubliceerd in De Ingenieur van 18 Februari 1911 No. 7, wordt gegeven in No. 10 van 11 Maart 1911 en daarmee wordt de discussie
heropend, die met was oeemdigd over de te verwacnten voordeelen van de nieuwe havenwerken. Deze voordeelen worden (zie blz. 254 De Ingenieur) afgeleid uit de besparing op de kosten van de manipulatie der goederen en op de scheepsvrachten en worden gesteld tegenover het bedrag der lasten, welke worden geraamd op rond f 850.000, n.1. 6 ton voor rente, aflossing en afschrijving over een aanlegkapitaal van 13.3 millioen en 2'/2 ton aan jaarlijks terugkeerende kosten. Vermoedelijk zijn hierin niet begrepen de verhoogde uitgaven door de wijziging, die de douanedienst zal ondergaan; is dit juist, dan zullen de werkelijke lasten tengevolge van den aanleg der nieuwe havenwerken aanzienlijk hooger worden dan 8'/2 ton per jaar.
De besparing aan los- en laadloonen wordt geraamd op f 1.000.000; het bedrag wordt afgeleid uit een aangenomen besparing van f f.25 per ton goederen over een hoeveelheid van 1 millioen ton. Ten opzichte dezer hoeveelheid merk ik op, dat de geheele goederenbeweging thans bedraagt (zie blz. 216t 1.230.000 ton, waarvan 770.000 ton export- en 460.000 ton importgoederen. Voor exportartikelen (w. o. volgens mijn schatting 600.000 ton suiker, 140.000 ton aan copra, kapok, maïs, tapiocameel, tabak, koffie, rijst, enz.), zal van de pier weinig gebruik worden gemaakt, tenzij wellicht later, als de hoeveelheid verscheepte goederen zoo sterk zou toenemen, dat men wel verplicht zou zijn nieuwe pakhuizen op de pier te bouwen wegens gebrek aan ruimte elders. En als ten opzichte der douane het voorgespiegelde stelsel van „Vrijheid, blijheid" wordt gevolgd, zal een deel der importgoederen evenmin van de pier gebruik maken, maar zal van bestaande goedangs langs de Kali Mas en van den bestaanden Room nog voortdurend worden gebruik gemaakt. Houdt men met deze opmerkingen rekening, dan lijkt het zeer gewaagd aan te nemen, dat 80 pCt. der export- en importgoederen van de pier gebruik zuilen maken; ik zal er geen cijfer
tegenover stellen, maar alleen opmerken, dat de raming mij veel te hoog voorkomt.
Het bedrag, dat per ton zou worden bespaard bij gebruikmaking van de haven, wordt gesteld op f 1.25; ik merkte reeds op, dat dit bedrag mij eenigszins overdreven voorkwam (zie blz. 257) en de heer Stoop vond het wonderlijk, dat aan prauwvracht dat bedrag kon worden bespaard, daar deze in werkelijkheid slechts f 0.85 per ton beloopt (zie blz. 260) (1). De heer Kraus kon deze bedenkingen niet dadelijk weerspreken, maar de nadere toelichting is nu gekomen in de nota van den ingenieur Valk. Het bedrag is uit twee deelen samengesteld en wel:
1°. f 0.25 besparing per ton op los- of laadloonen, thans uit het schip in de prauw en uit de prauw in het pakhuis of omgekeerd, later uit het schip in de goedang op de pier, of omgekeerd ;
2°. f 1 besparing per ton aan prauwvracht van het schip naar het pakhuis, welke vracht bij lossing aan de pier zal vervallen. De besparing wordt dus hooger gesteld dan de prauwvracht van f 0.85; tot die raming is ingenieur Valk gekomen op grond van de omstandigheid, dat voor het vervoer van ijzeren balkliggers van 14 M. lengte wel eens f 10 per ton is betaald geworden. Ik wil wel aannemen, dat voor dergelijke door hun lengte lastige artikelen somtijds het genoemde bedrag wordt betaald; maar is dat voldoende, om de besparing te stellen op f 1? Zoo goed als de geheele massa der goederen, zoowel van export als van import, is van zoodanigen aard, dat daarmede de prauw tot haar vollen inhoud wordt beladen; en goederen van zoodanige lastige afmetingen, dat een prauw er slechts voor een klein deel mee kan worden gevuld, komen bij uitzondering voor, stellig niet tot zoodanige hoeveelheid, dat de gemiddelde prauwvracht per ton daardoor van f 0.85 tot f 1 zou stijgeü.
Ik zie in deze geheele berekening van ingenieur Valk de tendens om te komen tot een hoog cijfer van besparing, evenals in de aanname van het cijfer van f 0.25 per ton, bedoeld sub 1°; waarom is daarvoor niet aangehouden het cijfer van f 0.20, dat er voor werd gesteld door een deskundige commissie (zie blz. 258)? Ik kom door de cijfers, die door ingenieur Valk zijn verstrekt, tot het inzicht dat de door die commissie géraamde cijfers van besparing, n.1. van fl per ton voor de imvortaoederen en van f 0.20 per ton voor de
exportgoederen, wel juist zullen zijn. Er moet echter worden opgemerkt, dat die commissie haar becijfering maakte voor het op geheel andere plaats ontworpen en ten opzichte der stad gunstig gelegen spoorweghavenplan W. de Iongh, en niet voor het nu uit te voeren havenplan; in dat geval zou de commissie zeker rekening hebben gehouden met de omstandigheid, dat de importgoederen van de pier naar de pakhuizen in de stad moeten worden vervoerd, welke afstand 4 K.M. langer is dan die van den tegenwoordigen Boom tot de pakhuizen. Door dit vervoer, dat per kar of per prauw of als men wil, ten deele per spoor en dan per kar of door koelies zal moeten geschieden, zal van de besparing van fl per ton vermoedelijk niets overblijven; daarop had door ingenieur Valk de aandacht gevestigd moeten worden, omdat het niet aangaat het te verwaarloozen door de aanname „dat de zoogenaamde tweede hand voor de importgoederen op de pier wordt verwacht"- Welke redelijke grond bestaat er voor die verwachting? Zullen de Chineesche handelaars, die de goederen weer verkoopen aan de derde hand enz., welke voor een groot deel ook te Soerabaja woont, niet in de stad blijven met hun winkels, pakhuizen en voorraden, die ze in de nabijheid wenschen te hebben, niet op grooten afstand hunner winkels
™ l,„n(f,™n? nio vorwa^V.tino' van inceniftlir valk Zn.1 m. i.
nooit worden vervuld; de haven van Tandjong Priok is er een bewijs van; daar heeft men sinds vele jaren een gevestigden toestand en is toch van verplaatsing van pakhuizen of van den handel in de tweede hand van Batavia naar Tandjong Priok nooit iets gebleken.
Na het vorenstaande zal het niet verwonderen, dat na de thans gegeven toelichting omtrent de beteekenis van het cijfer van f 1.25 per ton besparing op de manipulatie der goederen, dit cijfer mij niet enkel meer overdreven, maar geheel onaannemelijk voorkomt. In verband met wat ik reeds
Ml Het nranwloon is f 1.70 ner koiancr. dat is 32 nicol — 197G K.G.
:= benaderd 2 ton. De lieer Stoop stelt de kojang ten onrechte op 1800 K.G. of 30 picol, dit is de kojang als zoutmaat ; bij scheepsruimte rekent men haar op 2 ton.