ïeai. — m. *©

374

Europa. Hier te lande werd zijn verlof met nog één jaar | verlengd. .

Van dat verlof maakte Lamminga o.a. gebruik om voor net Kon Instituut van Ingenieurs een volledige beschrijving samen te stellen van zijn werken, zoowel wat betreft hun voorbereiding als wat aangaat hun uitvoering. Deze beschrijving, door een zestiental platen toegelicht, werd opgenomen in de Verhandelingen 1894/1895. Veel later, n.1. in een opstel, verschenen in De Ingenieur van 18 en 25 November 1905 nos. 46 en 47 deelde hij mede in hoeverre die werken technisch hadden voldaan, welke wijze van beheer en exploitatie daarvoor was aangenomen en, wat ook vooral belangrijk mocht heeten, omdat hieromtrent tot destijds voor onze indische bevloeiingswerken nog zoo weinig bekend was gemaakt, welke uitkomsten financieel en economisch met die werken bereikt waren. Is het zoodoende onnoodig hier langer bij zijn Pekalenwerken stil te staan, enkele opmerkingen mogen toch nog plaats vinden om te doen gevoelen welk een vooraanstaande plaats Lamminga daarmede aanstonds heeft ingenomen tot vorming van juistere begrippen omtrent roeping en taak van den ingenieur op irrigatiegebied in Indië.

In bekwame en nauwgezette wijze van voorbereiding en van ontwerpen van bevloeiingsplannen was hem door den zich daarmede zoo grooten naam verworven hebbenden indischen Waterstaatsingenieur, ir. G. van Houten, met diens Demaksche Waterwerken wel is waar reeds op meest grootsche schaal een voorbeeld gegeven. Maar dat dit voorbeeld algemeen gevolgd diende te worden, ook voor werken op het gebied van irrigatie en afwatering van niet zoo ongemeenen omvang als laatstgenoemden, daartoe heeft Lamminga met zijn Pekalenwerken, als een der welgeslaagde eerstelingen van hun soort, zeer zeker bijzonder de overtuiging helpen vestigen. Bovendien waren genoemde werken in die lange reeks van zoogen. „geregelde bevloeiingswerken", welke den Indischen Waterstaatsingenieurs weldra meer algemeen zulk een belangwekkende, hun volle bekwaamheden opvorderende taak zouden bieden, de eersten, die het vraagstuk stelden te zorgen ook voor de uitvoerbaarheid van een billijke waterverdeeling tusschen de suikercultuur en de cultures der inlandsche bevolking. Lamminga komt de verdienste toe aan dit vraagstuk aanstonds volle aandacht te hebben geschonken, zoowel bij de inrichting zijner werken, als bij de voorbereiding eener doelmatige wijze van exploitatie daarvan. Dat hij daarbij een aanvankelijk ernstige tegenkanting van de suikerfabrikanten heeft weten te doen verkeeren in een volstrekt vertrouwen in de juistheid zijner bedoelingen en inzichten, gepaard aan een ongemeene achting voor zijn persoon, pleit zeer zeker voor zijn toen reeds op goeden weg zijnd oordeel in deze verre van eenvoudige quaestie, zoomede voor den takt, waarmede hij dienovereenkomstig heeft weten te handelen. De door hem ingeleide exploitatie wij ze heeft den grondslag geleverd voor de later welbekende Pekalenregeling, welke, na herziening en wijziging, bij G. B. van 25 April 1901 no. 35 in een reglement, het eerste van dien aard, is vastgelegd geworden en die aan exploitatieregel gen voor bevloeiingswerken elders op Java goede richting heeft gegeven.

Dat Lamminga ook is voorgegaan in bijzondere belangstelling voor de economische en financieele uitkomsten van tot stand gebrachte, geregelde bevloeiingswerken, hiervan bleek reeds hooger. Wij zullen zien hoe hem dit nader een zeer bijzondere positie heelt doen innemen voor het economisch onderzoek van tal van latere irrigatieplannen.

Na ommekomst van zijn verlof werd Lamminga in Januari 1895 opnieuw ter beschikking gesteld van den Directeur van B. O. W., wegens ontstentenis van een vacature in zijn laatstbekleeden rang als dienstdoend ingenieur der 3de klasse. In Maart van dat jaar werd hij echter reeds herbenoemd tot ingenieur der 2de klasse. In 1896 werd hij bevorderd tot ingenieur der 1ste klasse. Vanaf 1 Maart 1895 was hij toegevoegd aan den Chef der 2de Waterstaatsafdeeling voor de opnemingen en uitvoering van werken in het belang der verbetering van de bevloeiing en den waterafvoer in NoordTegal. In 1900 werd ook Noord-Pekalongan hierbij getrokken. Tot einde Maart 1903 bleef hij in die functie.

Strekten de Pekalenwerken zich uit over een bevloeide oppervlakte van rond 10000 bouw, Lamminga's taak gedurende de acht in deze nieuwe functie doorgemaakte jaren breidde zich geleidelijk uit over een reeks van belangrijke werken, met te zamen een ruim zestienmaal zoo groote bevloeide oppervlakte. Bedoelde werker, over meer dan 80 K.M.

lengte in een aaneengesloten complex langs de Noordkust van beide genoemde, sedert tot één vereenigde Gewesten gelegen, waren van West naar Oost gaande de volgende:

De Djengkellokwerken (8000 bouw). Voor dezen werd door hem een voorontwerp opgemaakt, dat leidde tot hun uitvoering. Maar eerst in 1903 kon met die uitvoering worden begonnen, zoodat onder Lamminga's leiding alleen de eindontwerpen voor de prise d'eau en voor het hoofdkanaal werden samengesteld.

De Kaboejoetanwerken (5000 bouw). Deze waren bij zijn komst ten deele uitgevoerd. Onder zijn leiding werden ze voltooid en in exploitatie gebracht.

De Babakanwerken (5000 bouw). Hieromtrent valt, wat betreft Lamminga's bemoeienis er mede, hetzelfde te zeggen als voor de Kaboejoetanwerken, onder toevoeging alleen dat aan het bij zijn komst reeds voltooide gedeelte onder zijn leiding nog verschillende verbeteringen werden aangebracht.

Binnen de irrigatiegebieden van de drie tot hiergenoemde werken werd ook de waterafvoer in hooge mate verbeterd. Daarvoor werd van de rivieren Tjisenggaroeng, Tandjoeng, Kaboejoetan, Tandjongpasar en Babakan de benedenloop genormaliseerd en verruimd. De jaarlijksche inundaties, van zoodanigen omvang, dat o.a. de groote postweg van Tandjoeng tot Losari gedurende den westmoesson vaak voor langen duur werd overstroomd en de gemeenschap daarlangs met een geheele te Tandjoeng stationeerende prauwvloot moest worden onderhonden, werden, volkomen in overeenstemming met de verwachtingen van het ontwerp, dusdoende zoo goed als geheel weggenomen.

De Pemaliwerken (45000 bouw). Bij Lamminga's komst in 1895 waren de prise d'eau en het hoofdkanaal in een begin van uitvoering; een behoorlijk algemeen voorontwerp voor de werken bestond evenwel niet. Onder zijn leiding werden eerst een volledig voorontwerp en daarna alle eindontwerpen voor de noodige werken samengesteld, werden ook al die werken, waaronder bijzonder te noemen de, met een brug gekoppelde, zoo belangrijke aquaduct in het hoofdkanaal over de Pemalirivier bij Pontjol, welke op een debiet van ruim 24 M.3 per seconde is ingericht, volledig uitgevoerd en in exploitatie gebracht. In 1902/1903 kon voor het eerst over het geheele bevloeiingsgebied dezer werken worden geoogst.

De Goeng en Koemissikwerken (39000 bouw). Op Lamminga's initiatief werd in 1899 door den resident van Tegal een commissie benoemd, om een onderzoek in te stellen naar het waterbeheer in het gebied der rivieren Goeng en Koemissik. In deze commissie werkte Lamminga zelf mede. Zij bracht in 1900 haar rapport uit en door het daarin aanbevolene, zoowel als door meerdere adviezen van Lamminga persoonlijk, is hij voorbereider geweest voor de later onder den hier gestelden naam tot stand gebrachte reeks van werken, welke strekten tot belangrijke verbetering van de bevloeiing aldaar.

De Tjomal-Tjiatjabanwerken (37000 bouw). Behalve het volledige voorontwerp, dat tot het ter hand nemen dezer werken deed besluiten, werden onder Lamminga's leiding alle eindontwerpen daarvan opgemaakt. Ook hun uitvoering ie, voor wat de hoofdwerken betreft, nog onder hem voltooid en was bij zijn vertrek overigens zoodanig begonnen, dat daarmede omstreeks 1907 geheel gereed werd gekomen. Een belangrijk onderdeel dezer werken was de verbetering van den waterafvoer der Waloehrivier.

De Genteng-Sragiwerken (27000 bouw). Deze werken waren bij Lamminga's komst reeds ten deele uitgevoerd; verschillende verbeteringen werden echter daarin door hem aangebracht, terwijl het geheel onder zijn leiding voltooid werd.

Al deze belangrijke werken, waarvan de boven achter hun namen vermelde "oppervlakten betrekking hebben op het netto bevloeiingsgebied, dat zij bedienen en dat voor allen te zamen dus "166000 bouw, d.i. 118000 H.A. beslaat, zegge ruim negen maal dat van den Haarlemmermeerpolder, die in bruto daarbij betrokken gebied echter een Nederlandsche Provincie in oppervlakte verre overtreffen, werden geheel in eigen beheer uitgevoerd. Voor zooverre zij onder hem gereedkwamen, voerde Lamminga het hoofdbeheer hunner exploitatie, onder invoering eener regeling, welke, tot zekere hoogte de Pekalenregeling volgende, echter, onder afwijkingen en aanpassing bij steeds vorderende ontwikkeling van inzichten op dit gebied, een eigen karakter aannam en die als de Tegalsche Gollongan regeling van andere dergelijke onderscheiden is geworden. Onder die welgeslaagde regeling herschiepen zijn werken een tot toenmaals voor een groot deel nog zeer verwaarloosde landstreek in een der welvarendste