483
1923 - N°. 25
binnenvaart een belangrijke handelsweg vormt en liet is te begrijpen dat voor eenige nieuwe havens uitgevoerd of in project niet de mond van een rivier is opgezocht en zelfs hun nabijheid zooveel mogelijk is vermeden.
In het Noorden heeft men Chinwangtao, het eiland van den Keizer Chin, die van hieruit den bouw van den grooten muur dirigeerde. Het eiland is reeds lang aan den wal verbonden en van daaruit zijn zeewaarts, eenigszins onder bescherming van de bochtige kust, een tweetal pieren gebouwd door de belangrijke Chineesch-Engelsche Kolenmaatschappij de Kailan Mjining Administration, waaraan schepen tot 8 M. diepgang kunnen aanleggen. Het kolenladen geschiedt hier met de hand, zoodat geen bijzondere transportinrichtingen aanwezig zijn. Hoewel de totale lengte der aanlegplaatsen slechts 800 M. is kan men hiermede tot 10.000 ton per dag overladen. Het voordeel van de haven is dat zij 's winters door den stroom die er langs gaat tamelijk lang ijsvrij is en dan de taak van Tientsin overneemt. Als kolenhaven is zij van belang, maar anders dan in den winter kan zij als algemeene haven moeilijk met Tientsin concurreer en.
Noordelijker bestaat het begin van een haven Hulutao, evenzoo aan een rotsig schiereiland waar de dieptelijnen de kust naderen en de kust door een bocht eenige bescherming verleent. Dit Hulutao was bedoeld als een zuivere Chineesche uitvoerhaven en eindpunt van een zijlijn der transsiberische lijn, waardoor het met de Japansche haven Darren zou moeten concurreeren. In het begin dezer eeuwis het werk begonnen, maar tengevolge van de revolutie van 1911 geabandonneeid. Er was toen voor ongeveer een millioen een zijlijntje naar een spoorweg en een stuk golfbreker gemaakt. In 1922 zou de verdere afbouw van deze haven zijn aanbesteed, waartoe o. a. de Ned. Mij. van Havenwerken uitgenoodigd was, maar de politieke verwarring in die streken maakte toen een zuiver Chineesch werk niet wel mogelijk.
Over Chefoo, de haven aan de Noordkust van Shantung, behoef ik na de voordracht daarover het vorige jaar gehouden, niets te zeggen. Ik kan slechts constateeren dat het in 1921 gereed gekomen werk aan de verwachting voldoet.
Aan de Zuidzijde van het schiereiland van Shantung is in het nu weer aan China teruggegeven pachtgebied van Kiaochow, door de Duitschers op voortreffelijke wijze de stad Tsingtao en aan de baai de haven aangelegd met kaden aan diep water en met toegang voor schepen tot 9 M. diepgang. De ver vooruitgeschoven ligging maakt dat deze haven evenmin als Chefoo meer dan provinciale beteekenis zal krijgen, wat intussehen als men. in aanmerking neemt dat deze provincie 28.000.000 inwoners heeft en rijk is aan steenkool, nog geen reden is aan de toekomst te twijfelen.
De Zuidelijke havens Swatow en Amoy wil ik voorbijgaan en over Hongkong dat een zuiver Engelsche haven is, meen ik ook te kunnen zwijgen om even de aandacht te vestigen op Macao, al is ook dit geen Chineesche haven. Dat Nederlandsche aannemers, de Maatschappij voor Havenwerken, de verbetering hiervan hebben aangenomen, wettigt' intussehen een enkel woord daaraan gewijd.
Het Gouvernement der Portugees che kolonie, vroeger de eenige poort naar China, wil trachten Macao dat gunstig aan den mond der Westrivier is gelegen tot bloei te brengen en een deel der handelsbeweging van Canton en Hongkong tot zich te trekken. De haven is ontworpen aan de Zuidzijde van het eiland op de thans ondiepe en opgeslibte kust. De haven zal bestaan uit een kom, beschermd door 2 golfbrekers, waartoe een geul, 51/, K.M. lang en 100 M. breed, toeganggeeft. Deze geul zal op diepte van 5:80 M. bij G. L. W. komen; het tijverschil is 1.20 M. De beteekenis der haven die hoofdzakelijk bestemd is voor de kustvaart zal toenemen door den spoorwegaanleg naar Sekhi. Er zal 4-J millioen M3. specie worden uitgebaggerd, die zal dienen voor ophooging der haventerreinen. De aanlegplaatsen en de pier zullen een gezamenlijke lengte van 740 M. krijgen. Van de havenkom zal 27i H.A. op 8.30 M. — G. L. W. worden gebracht en 9.8 H.A. op 4.30 M.
De golfbrekers en stuwdammen langs het haventerrein zijn van eenvoudige constructie en bestaan uit een kern van lichte steen, afgedekt door lagen zware steen op de kruin en langs de wederzijdsche beloopen. De kosten van het werk zullen 6.800.000 Chin. dollars bedragen; in 3 jaar zal het voltooid zijn.
(Wordt vervolgd).
Verbetering van den waterstaat van de hoofdplaats Batavia
door
prof. ir. H. VAN BHE E N, c. i.
Eerste gedeelte. I.
Inleiding.
Beknopte geschiedenis van den waterstaat.
Djacatra lag aan den mond van de Groote Rivier, de Tji Liwong, als 't ware in een moeras en van een goede reede gescheiden door banken, waarop bij eb nauw één voet water stond. In den regentijd werd het niet zelden overstroomd door de Groote Rivier, welke in den drogen tijd weinig water afvoerde. De waterstaat van Djacatra was slecht.
Den 30en Mei van het jaar 1619 veroverde Jan Pieterszoon Coen Djacatra voor de Oost-Indische Compagnie, aan welke veroverde plaats 4 Maart 1621 de naam Batavia werd gegeven, dien het fort ter plaatse sedert 12 Maart 1619 droeg.
Niet lang duurde het, of naar Hollandsch model werden, in open gemeenschap met de Groote Rivier, grachten door en om Batavia gegraven: door de stad voor de afwatering en de scheepvaart, om de stad voor de verdediging. In aansluiting daarop 'werd de Groote Rivier, op den rechteroever waarvan de eigenlijke stad lag, recht gemaakt (tegenwoordige Kali Besar) en vervolgens, in 1634, tusschen twee koraaldammen door de bank vóór haar mond geleid.
Aan het slibbezwaar, dat men niet had voorzien — het heette aanvankelijk, dat het rivierwater geen slib bevatte, zelfs in geval van bandjir kristalhelder was — doch zich spoedig deed gevoelen, kwam men door geregelde uitdieping tegemoet. De stadsgrachten, waarop zich een levendige prauwvaart ontwikkelde, waren zoodoende op diepte te houden; de op-diepte-houding van den riviermond vorderde bovendien verlenging van de in zee uitgebouwde hoofden.
De uitleg van de stad — eerst naar het Zuiden en Oosten, later ook naar het Westen op den linkeroever van de Groote Rivier — maakte uitbreiding van het grachtenstelsel noodzakelijk. Batavia kreeg gaandeweg een net van zestien grachten, waaraan uiteenloopende namen werden gegeven (Tijgergracht, Garnalengracht, Spinhuisgracht, Meigracht, Moorsche gracht, Speelmansgracht, Groningergracht, enz.)
Tegen het midden van de zeventiende eeuw breidde men het grachtenstelsel verder uit tot in de rivieren buiten Batavia. Die verdere uitbreiding was van bijzonder belang, omdat daardoor de gelegenheid werd geschapen de nabij de stad gelegen rijst- en suikervelden van levend water te voorzien en water ook naar de stad aan te voeren, waar in den drogen tijd waterschaarschte (in de Groote Rivier) heerschte. In 1647 groef men de Ammanusgracht in het Westen uit de Kali Angkee- en de Antjolsche vaart in het Oosten uit de Kali Soenter naar de stad. Voorts werd tusschen 1653 en 1659 weinig zuidelijker uit de Kali Angkee de Bagerachtsgracht gegraven in verbinding met de Kali Krokot, de groote zijrivier van de Tji Liwong. De Ammanus- en Bacherachtsgracht namen in beteekenis toe met het graven tusschen 1678 en 1686 van de Mookervaart uit de Tji Sadane te Tangerang naar de Kali Angkee, even benedenstrooms de samenvloeiing met de Kali Pasanggrahan nabij Pesing. Inmiddels had men omstreeks 1659 de Groote Rivier in het Zuiden tusschen het fort „Noordwijk" en het fort „Jacatra" omgelegd' (tegenwoordig kanaal langs Passar Baroe en Goenoneng Sahari) en vanaf eerstgenoemd fort in verbinding gebracht met den in 1648 reeds aangelegden, bij het fort „Rijswijk" beginnenden Molenvliet.
Daar aan den Molenvliet water moest kunnen worden onttrokken voor het drijven van de aan het einde daarvan opgerichte molens, was de Tji Liwong te Noordwijk opgestuwd (vroegere schutsluis „Noordwijk", tegenwoordige Willemsluis) en was de vliet bij den uitloop in de Groote Rivier opgezet (vroegere Overtoom, Maaslandssluis en Kolksluis; tegenwoordige overlaat „Glodok", Molensluizen en schutsluis „Tangki"). In 1667 had men verder ter hoogte van de buitenplaats „Weltevreden" uit de Tji Liwong naar de Kali Soenter het Oosterkanaal gegraven (tegenwoordige Parapattankanaal en Kali Baroe). En weinig jaren later waren nog evenwijdig aan- en in verbinding met de Groote Rivier de wijde Wester- en Ooster-