485

1923 — N°. 25

College van Schepenen en het in 1664 ingestelde College van Heemraden, welke heide lichamen naast elkander verschillend werk in het belang van den waterstaat hadden te verrichten. Die oneenigheid had tengevolge, dat de bevoegdheid van laatstgenoemd College in 1679 aanmerkelijk werd uitgebreid en aan dat College inzonderheid werd opgedragen den aanleg van de noodige dammen, dijken, slooten, enz. te bevorderen.

Gelukkig werden geen slooten meer aangelegd. Door den aanleg van de vele toen reeds bestaande grachten had men mogelijk de verdediging van de stad, de prauwvaart en den landbouw gediend, de waterstaat was daardoor overigens achteruitgegaan.

Het bandjirgevaar en het slibbezwaar waren zeer toegenomen en het stilstaand-wateroppervlak was uitgebreid.

Zoo zag het er met den waterstaat uit, toen Batavia tengevolge van de uitbarsting van den Salak in het begin van het jaar 1699 ten prooi werd aan een geweldigen modderstroom uit de bergen, welke van een zwaren aschregen vergezeld ging. De waterwegen slibden alle dicht. De landaanwas op de kust nam ten nadeele van de toch al niet gunstige afwateringsverhoudingen ongekende afmetingen aan.

De strandlijn verplaatste zich in één maand ruim 75 M. zeewaarts, waarvan weinig minder dan de helft in den nacht van 4 op 5 Januari volgende op de uitbarsting.

Elke bandjir verstopte de waterwegen opnieuw, als die met veel moeite in den voorafgaanden drogen tijd waren „uitgemodderd". Die „uitmoddering" hield men dan ook slechts enkele jaren vol, waarna de verbetering verder voornamelijk gezocht werd in afleiding van de bandjirs.

In 1728 leidde men de Tji Liwong boven Weltevreden af naar het dal van de Tji Dang. Aangezien dat dal deel uitmaakte van het stroomgebied van de Kali Krokot, zijrivier van de Groote Rivier, ondervond de stad weinig voordeel van die afleiding. Het Oosterkanaal van 1667 was, hoewel de Kali Soenter benedenstrooms met de Groote Rivier in verbinding stond, meer geschikt om een deel der bandjirs uit de Tji Liwong van de stad af te leiden dan bedoelde (thans niet meer terug te vinden) doorgraving naar de Tji Dang.

Vier jaar later trachtte men de intussehen verwilderde Mookervaart, waarlangs een groot deel der Tji-Sadanebancljirs stadwaarts werd afgevoerd, naar zee bij Kamal af te leiden. Onoverkomelijke moeilijkheden, bij dat werk ondervonden van groote sterfte onder de gravers, stonden de voltooiing daarvan in den weg.

Kort na het optreden van Van Imiioff in 1746 werd voor den bandjirafvoer de Oosterstadsbuitengracht doorgegraven naar zee (tegenwoordige Moeara Heemraad) en werden, ter bevordering van de slib verwijdering achter het Kasteel, bij de Diestpoort en bij de Bazarbrug sluizen gebouwd, waardoor het rivierwater bij vloed kon worden opgehouden om het bij eb te laten vallen. Het gevolg van die werken wTas: vergrooting van het slibbezwaar instede van tegemoetkoming daaraan, als bedoeld. De stad werd daarop verlaten.

Men verhuisde naar de Zuidervoorstad aan den Molenvliet en gaf de verbetering van den waterstaat op.

Geweken voor den slechten waterstaat, welke niet te verbeteren scheen, bracht men in 1749 het plan van Van Imiioff ten uitvoer om uit de Tji Liwong te Kampong Baroe (Katoelampa) boven Buitenzorg, waar zich sedert 1739 een aftapping uit die rivier bevond, een scheepvaartweg tevens bevloeiingsleiding te graven (tegenwoordige Oosterslokkan). In 1753 trok men die leiding door tot in het Oosterkanaal te Weltevreden. Ze was wegens het groote te overwinnen verval ongeschikt als scheepvaartweg en alleen met voordeel geschikt te maken voor de bevloeiing van de langsliggende rijstvelden, waartoe men zich dan ook ten slotte bepaalde. Het nadeel voor Batavia daarvan was, dat de Tji Liwong boven Buitenzorg in den drogen tijd geheel werd afgetapt.

Van Imhoff had zulks voorzien en daarom aangeraden beneden Buitenzorg een kanaal te graven, waardoor water uit de Tji Sadane naar de Tji Liwong kon worden aangevoerd; welke raad eerst in 1776 werd opgevolgd (begin van de tegenwoordige Westerslokkan).

In de nieuwe woonplaats, de Zuidervoorstad, bleek het middelerwijl, dat men den slechten waterstaat wel ontvloden, maar niet ontkomen was, de verbetering daarvan dus niet opgegeven mocht blijven. Men wierp zich dra wreer op verbetering van den bandjirafvoer, speciaal op die van den afvoer van een deel der Tji-Sadanebandjirs door de Mookervaart.

De Tji Liwong waande men door de Oosterslokka.n ontlast. De benedenloop van de Tji Sadane werd verkort, in 1749, door

een achttal bochtafsnijdingen en in 1753 door verlegging van den riviermond (tegenwoordige Kali Baroe), tengevolge waarvan de oude riviermond (tegenwoordige Kali Mati) dichtslibde.

Bedoelde verkorting ving te ver benedenstrooms het begin van de Mookervaart aan, dan dat ze van invloed kon zijn op de bandjirverdeeling over die vaart en den benedenloop der Tji Sadane, leidde dus niet tot ontlasting van die vaart. In 1773 werd daarop het vijf en twintig jaar tevoren reeds opgevatte plan uitgevoerd om keersluizen in de Mookervaart te bouwen. Aan het boveneinde van die vaart bij Tangerang bouwde men een groote keersluis, welke na de voltooiing in 1778 bezweek.

Al de ondervonden teleurstellingen hadden de daadkracht verzwakt, ten slotte gedood. De drang tot verbetering echter was sterker geworden.

Van verschillende zijden werden middelen aangegeven tot tegengang van het uit den slechten waterstaat geboren gevaar; het Bataviaasch Genootschap, welk wetenschappelijk instituut in 1778 was opgericht, ging daarin voor.

Onder die omstandigheden naderde de tijd, waarin de Staat in de plaats trad van de Compagnie, het begin van de negentiende eeuw. In het Moederland waren in dien tijd ook de oogen open gegaan voor de noodzakelijkheid van verbetering van den hachelijken toestand, waarin Batavia verkeerde.

Daendels, de eerste vertegenwoordiger van de Hooge Regeering in Nederland, zocht die verbetering in verplaatsing van de woonstad naar Weltevreden en liet den waterstaat zooals die was. Hij ontbond in 1809 het College van Heemraden, waardoor het College van Schepenen weer, als vóór 1664, alleen kwam te staan.

Na het Engelsche tussehenbestuur van 1811 tot 1816 had de groote exodus uit Batavia naar Weltevreden plaats. De zorg voor den waterstaat werd toevertrouwd aan een Hoofdinspecteur.

Wat men in het midden van de achttiende eeuw na Van Imhoff's bestuur had ervaren, n.1. dat men den slechten waterstaat niet ontkwam door dien te ontwijken, zou men in de negentiende eeuw andermaal ervaren.

Het eerst, in 1822, werd op de drooglegging der moerassen om de stad aangedrongen. Het waterland was echter zoo uitgestrekt, dat men tegen die drooglegging op zag.

Kort daarop eischte de in de oude stad achtergebleven handel verbetering van den riviermond met het oog op de scheepvaart, waartoe men in 1832 overging. De Tji Liwong kreeg een nieuwe uitmonding, den Moeara Baroe, en de oude mond werd ingericht tot havenkanaal, door een dam en schutsluizen te Passar Ikan van de rivier gescheiden. Het OudeHavenkanaal, zoo meende men, zou verder niet of slechts weinig meer opslibben. De toekomst leerde anders.

Voortdurende verlenging van de in zee uitgebouwde dammen, reeds kort na den aanleg in 1634 noodig gebleken, bleef noodig; na 1863 moest zelfs door geregelden baggerarbeirl ook worden goedgemaakt, wat men in die verlenging tekort schoot.

De in den Westmoesson met den langs de kust gaanden stroom meegevoerde slib sloeg neer tegen en om den kop van het Westerhoofd, dat dien stroom brak.

Herhaalde overstroomingen herinnerden er voorts aan, dat het vraagstuk van de bandjirkeering nog op oplossing wachtte. Niet vóór 1872 kwam dat vraagstuk opnieuw aan de orde, toen voor het eerst na de oprichting in het jaar 1854 van het Departement van den Waterstaat en 's Lands Burgerlijke Openbare Werken (smalend wel Batavia Onder Water genoemd) , zoowel de nieuwe 'bovenstad als de oude benedenstad tijdens een zwaren bandjir meer dan 1 M. diep onderliepen, wat voordien herhaaldelijk was voorgekomen. De oplossing, waartoe men toen kwam, bestond in:

1°. de afleiding van de Kali's Krokot en Grogol (Krokotbandjirkanaal) ;

2°. de beteugeling door keersluizen van den benedenloop der Kali Krokot te Karet en der Kali Grogol te Djembatan Besie, alsmede van de Bacherachtsgracht te Kampong Goesti aan de Kali Angkee en te Djembatan Doea aan de onder 1° bedoelde afleiding (om te voorkomen dat het Krokotbandjirkanaal ook in den drogen tijd het water uit de Kali's Krokot en Grogol en uit de Bacherachtsgracht zou afvoeren, werden daarin drempels gemaakt te Karet, Djembatan Besie en Djembatan Doea, waarvan de eerste later uitgebreid werd tot een lage schotbalkstuw) ;

3°. de afleiding van de Tji Liwong in het verlengde van het